ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਜੁਗੋ-ਜੁਗ ਅਟੱਲ ਗੁਰੂ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਆਪਣੇ ਸਿਰਮੌਰ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਅਦੁੱਤੀ ਤੇ ਲਾਸਾਨੀ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਛੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਪਾਵਨ ਬਾਣੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਊਚ-ਨੀਚ ਦੇ, ਜਾਤ-ਪਾਤ ਅਤੇ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਦੇ 15 ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵੀ ਦਰਜ ਹੈ ਅਤੇ 11 ਭੱਟਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਵੀ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਸਥਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਭ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ‘ੴ’ ਕਹਿ ਕੇ ਇਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਇਕ ਹੈ। ਉਹ ਨਿਰਭਉ, ਨਿਰਵੈਰ, ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸੱਚਾ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਵਿਚ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ, ਚੰਦ, ਤਾਰੇ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਜੀਵ ਜੰਤੂ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਆਦਿ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਦੇ ਸਾਜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਉਸੇ ਦੀ ਹੀ ਜੋਤ ਹੈ।

ਸਭ ਮਹਿ ਜੋਤਿ ਜੋਤਿ ਹੈ ਸੋਇ॥
ਤਿਸ ਦੈ ਚਾਨਣਿ ਸਭ ਮਹਿ ਚਾਨਣੁ ਹੋਇ॥ (ਪੰਨਾ 13)

ਉਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਬਰਾਬਰ ਹਨ....

ਅਵਲਿ ਅਲਹ ਨੂਰੁ ਉਪਾਇਆ ਕੁਦਰਤਿ ਕੇ ਸਭ ਬੰਦੇ॥
ਏਕ ਨੂਰ ਤੇ ਸਭੁ ਜਗੁ ਉਪਜਿਆ ਕਉਨ ਭਲੇ ਕੋ ਮੰਦੇ॥ (ਪੰਨਾ 1349)

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਇੱਕੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਸਰਬ ਸਾਂਝਾ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ ਜੋ ਵਿਸ਼ਵ ਮਾਨਵਤਾ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਭ ਜੀਵ ਜੰਤੂਆਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਸੋਚਣ, ਬੋਲਣ, ਵਿਚਾਰਨ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ-ਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਸੱਚਾ ਰਹਿ ਕੇ ਸਚਿਆਰਾ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਹਰੇਕ ਨਾਲ ਸਚਾਈ ਨਾਲ ਨਿਭਾਅ ਕਰੇ ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਸੁਖ ਸ਼ਾਂਤੀ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਖੁਦ ਵੀ ਤਣਾਉ-ਮੁਕਤ ਤੇ ਨਿਰਭੈ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

‘ਭੈ ਕਾਹੂ ਕੋ ਦੇਤ ਨਹਿ ਨਹਿ ਭੈ ਮਾਨਤ ਆਨ॥’

ਅਨਿਆਂ, ਰਿਸ਼ਵਤਾਂ, ਘਪਲੇ, ਪਾਪ ਸਭ ਪੁਆੜੇ ਝੂਠ ਤੋਂ ਹੀ ਤਾਂ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸੱਚ ਉੱਪਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਹੁਕਮਰਾਨ ਜੇ ਸੱਚ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਝਗੜੇ, ਲੜਾਈਆਂ, ਹੇਰ-ਫੇਰ, ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ:

ਜਿਨੀ ਸਚੁ ਪਛਾਣਿਆ ਸਚੁ ਰਾਜੇ ਸੇਈ॥
ਏਹਿ ਭੂਪਤਿ ਰਾਜੇ ਨ ਆਖੀਅਹਿ ਦੂਜੈ ਭਾਇ ਦੁਖੁ ਹੋਈ॥ (ਪੰਨਾ 1088)

ਸਚੁ ਸਭਨਾ ਹੋਇ ਦਾਰੂ ਪਾਪ ਕਢੈ ਧੋਇ॥
ਨਾਨਕੁ ਵਖਾਣੈ ਬੇਨਤੀ ਜਿਨ ਸਚੁ ਪਲੈ ਹੋਇ॥2॥ (ਪੰਨਾ 468)

ਇਵੇਂ ਦੀਆਂ ਸੱਚ ਉੱਪਰ ਅਨੇਕਾਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵੱਲੋਂ ਉਚਾਰੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਤੇ ਰਾਹਾਂ ’ਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸੱਚ ’ਤੇ ਚੱਲਦਿਆਂ ਜੇ ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਮਿਠਾਸ ਲੈ ਆਵੇ ਤਾਂ ਸੋਨੇ ’ਤੇ ਸੁਹਾਗੇ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਉਸ ਵਿਚ ਨਿਮਰਤਾ ਵਰਗਾ ਮਹਾਨ ਗੁਣ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਹਉਮੈ, ਹੰਕਾਰ, ਕ੍ਰੋਧ ਵਰਗੇ ਔਗੁਣ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਥਾਂ-ਥਾਂ ’ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਕਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੰਕਾਰ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਜਿੰਨਾ ਕੁਦਰਤ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਤਨਾ ਹੀ ਸਮਾਜ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਘ੍ਰਿਣਾ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਹੀ ਦੇਖਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਮਾਣ-ਸਤਿਕਾਰ ਘੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ ਤੇ ਸਿਆਣਾ ਗਿਣਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਅਖ਼ੀਰ ਹੰਕਾਰਿਆ ਮਨੁੱਖ ਮੂੰਹ ਪਰਨੇ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ। ਸੋ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਤੇ ਨਿਮਰ ਰਹਿਣ ’ਤੇ ਬਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ:

ਮਿਠਤੁ ਨੀਵੀ ਨਾਨਕਾ ਗੁਣ ਚੰਗਿਆਈਆ ਤਤੁ॥ (ਪੰਨਾ 470)

ਇਕੁ ਫਿਕਾ ਨ ਗਾਲਾਇ ਸਭਨਾ ਮੈ ਸਚਾ ਧਣੀ॥ (ਪੰਨਾ 1384)

ਮੰਦਾ ਕਿਸ ਨੋ ਆਖੀਐ ਜਾਂ ਸਭਨਾ ਸਾਹਿਬੁ ਏਕੁ॥ (ਪੰਨਾ 1238)

ਚੰਗਿਆਈ ਨਿਰੀ ਆਪਣੇ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਇਹ ਤਾਂ ਸਗੋਂ ਸਮੁੱਚੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਇਨਸਾਨ ਜੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਪਣਾ ਲਵੇ ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਸਮਾਜ ਵਿਕਾਸ ਦੀਆਂ ਲੀਹਾਂ ’ਤੇ ਤੁਰਦਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਹਉਮੈ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ’ਚ ਟਿਕਾ ਲਿਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਜਗ ਵਿਚ ਸੁਖ ਹਾਸਲ ਕਰ ਸਕਣਗੇ। ਸਵਾਰਥਾਂ ’ਚ ਘਿਰਿਆ ਆਦਮੀ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਹੀ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਮਾਨਵ ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਘੇਰਾ ਸੌੜਾ ਹੁੰਦਾ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮਾਇਆ ਭਾਵ ਕਿ ਦੌਲਤ ਦੇ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਠੱਗਣੀ ਤੇ ਨਾਗਣੀ ਕਹਿ ਕੇ ਧਿਰਕਾਰਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ਮਰ੍ਹਾ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ ਬੇਸ਼ੱਕ ਮਾਇਆ ਦਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵ ਹੈ, ਪਰ ਜਦ ਇਨਸਾਨ ਲੋਭ ਲਾਲਚ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਵਾਰਥ ਲਈ ਲੋੜੋਂ ਵੱਧ ਮਾਇਆ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਦੂਸਰੇ ਦਾ ਹੱਕ ਮਾਰ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਤਜੌਰੀਆਂ ਭਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਬਾਹਰ ਦੇ ਬੈਂਕਾਂ ’ਚ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਸਮਾਜ ਲਈ ਇਕ ਕੋਹੜ ਤੇ ਘਾਤਕ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਮੀਰੀ ਗਰੀਬੀ ਦਾ ਪਾੜਾ ਵੱਧਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਕੰਮ ਠੱਪ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਵੇਂ ਦੌਲਤ ਕੁਝ ਹੱਥਾਂ ’ਚ ਆਉਣ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:-

ਜੋ ਮੋਹਿ ਮਾਇਆ ਚਿਤੁ ਲਾਇਦੇ ਸੇ ਛੋਡਿ ਚਲੇ ਦੁਖੁ ਰੋਇ॥ (ਪੰਨਾ 81)

ਜੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਅੱਧੇ ਲੋਕ ਭੁੱਖੇ-ਨੰਗੇ ਸੌਂਦੇ ਹਨ, ਰਹਿਣ ਲਈ ਛੱਤ ਨਸੀਬ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਅਜਿਹੀ ਜੋੜੀ ਮਾਇਆ ਦਾ ਕੀ ਫਾਇਦਾ?

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ‘ਨਾਮ ਜਪੋ, ਕਿਰਤ ਕਰੋ ਤੇ ਵੰਡ ਛਕੋ’ ਦਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਅਸੂਲ ਦਾ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਵਿਧਾਨ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਸਾਰੇ ਭਗਤਾਂ ਤੇ ਮਹਾਂਪੁਰਖਾਂ ਨੇ ਗ਼ੁਲਾਮ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਵੀ ਅਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ ਹੈ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਵਿਚ ਇਨਸਾਨ ਨਕਾਰਾ ਹੋ ਕੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਜੀਓ ਤੇ ਜੀਣ ਦਿਓ ਦਾ ਹੋਕਾ ਦਿੱਤਾ।

ਭੈ ਕਾਹੂ ਕਉ ਦੇਤ ਨਹਿ ਨਹਿ ਭੈ ਮਾਨਤ ਆਨ॥ (ਪੰਨਾ 1427)

ਹਰੇਕ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਆਚਾਰ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਚੰਗੇ ਆਚਰਣ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਰੱਖਿਆ ਹੈ।

ਸਚਹੁ ਓਰੈ ਸਭੁ ਕੋ ਉਪਰਿ ਸਚੁ ਆਚਾਰੁ॥ (ਪੰਨਾ 62)

ਦੂਸਰਿਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਕਰਨੀ, ਦੂਸਰਿਆਂ ਦੇ ਦੁੱਖ-ਦਰਦ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨੀ ਹੀ ਸੱਚੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਇਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਰਲ-ਮਿਲ ਕੇ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਹੀ ਦੁੱਖ ਤਕਲੀਫਾਂ ਦੂਰ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ’ਚ ਪਰਾਈ ਇਸਤਰੀ ਨਾਲ ਗਮਨ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਵਰਤਾਰਾ ਜਿੱਥੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਲਾਹਨਤ ਹੈ ਉੱਥੇ ਸਰੀਰਿਕ ਤੇ ਆਤਮਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵੀ ਮਾਰੂ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਹੈ।

ਘਰ ਕੀ ਨਾਰਿ ਤਿਆਗੈ ਅੰਧਾ॥
ਪਰ ਨਾਰੀ ਸਿਉ ਘਾਲੈ ਧੰਧਾ॥ (ਪੰਨਾ 1164)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ, ਬਾਹਰੀ ਦਿਖਾਵੇ, ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਦਾ ਵੀ ਖੰਡਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਣਾ, ਬਾਹਰਲੀ ਸੁੱਚ ਰੱਖਣੀ ਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਸਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਛੂਤ-ਛਾਤ ਰੱਖਣੀ, ਦੂਸਰੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਨੀਵਾਂ ਸਮਝਣਾ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:

ਛੋਡੀਲੇ ਪਾਖੰਡਾ॥
ਨਾਮਿ ਲਇਐ ਜਾਹਿ ਤਰੰਦਾ॥ (ਪੰਨਾ 471)

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਖੌਤੀ ਸਾਧੂ ਯੋਗੀ, ਸੰਨਿਆਸੀ ਅਸਲੀਅਤ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਧੂਣੀਆਂ ਧੁਖਾ ਕੇ, ਸਵਾਹ ਮਲ ਕੇ, ਜੰਗਲਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ ’ਤੇ ਭਟਕਦੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ। ਘਰ-ਬਾਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਕਿਰਤ ਕਰਨੀ ਛੱਡ ਕੇ ਮੰਗ ਕੇ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਚੇਤੰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰੱਬ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਤਾਂ ਘਰ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ’ਚ ਬੈਠ ਕੇ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਭ ਥਾਂ ਹੈ ਤੁਹਾਡੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਹੈ। ਦਸਾਂ ਨਹੁੰਆਂ ਦੀ ਕਿਰਤ ਕਰ ਕੇ, ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਰੱਬ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲੇ ਜਦ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਚਾਰ ਵਰਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਉਦੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਨੰਬਰ ’ਤੇ ਰੱਖਿਆ। ਫਿਰ ਖੱਤਰੀ, ਵੈਸ਼ ਤੇ ਫਿਰ ਸ਼ੂਦਰ। ਜਿਸ ਦਾ ਕੰਮ ਉਪਰਲੀਆਂ ਤਿੰਨ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਇਸਤਰੀ ਜਾਤੀ ਨੂੰ ਤਾਂ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੇ ਗ਼ੁਲਾਮ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਾਂਗ ਰੱਖਣਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਕੰਮ ਲੈਣਾ। ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰੱਖਣਾ, ਪਤੀ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਹੈ। ਉਸੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਜੀ ਚਾਹੇ ਤੇ ਜੋ ਜੀਅ ਕਰੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਕੰਮ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਹੀਣਾ ਸਮਝ ਕੇ ਭੰਡਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਵਿਰੁੱਧ ਆਪਣੀ ਅਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕੀਤੀ ਕਿ ਇਸਤਰੀ ਵੀ ਮਰਦ ਵਾਂਗ ਇਨਸਾਨ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਵੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਜਿਊਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ। ਜੋ ਰਾਜੇ, ਮਹਾਰਾਜੇ, ਪੀਰਾਂ, ਅਵਤਾਰਾਂ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਮਾੜੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਪੂਰਾ ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰਿਆ ਤੇ ਕਿਹਾ:

ਸੋ ਕਿਉ ਮੰਦਾ ਆਖੀਐ ਜਿਤੁ ਜੰਮਹਿ ਰਾਜਾਨ॥ (ਪੰਨਾ 473)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਸਤੀ ਹੋਣ ਵਿਰੁੱਧ ਅਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਤੀ ਦੇ ਮਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਚਿਖਾ ’ਚ ਸੜਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ।

ਸਤੀਆ ਏਹਿ ਨ ਆਖੀਅਨਿ ਜੋ ਮੜਿਆ ਲਗਿ ਜਲੰਨਿ੍॥
ਨਾਨਕ ਸਤੀਆ ਜਾਣੀਅਨਿ੍ ਜਿ ਬਿਰਹੇ ਚੋਟ ਮਰੰਨਿ੍॥ (ਪੰਨਾ 787)

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬਰਾਬਰੀ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਸੁਚੇਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰੋ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਾੜਾ ਵਰਤਾਓ ਕਰਨਾ ਜ਼ੁਰਮ ਹੈ।

ਅੱਜ ਦੀ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੇ ਬੱਚੇ ਅਸਲੀ ਸਿਹਤਮੰਦ ਖੁਰਾਕਾਂ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਜ਼ਾਰੀ ਮੈਦੇ ਦੇ ਬਣੇ ਖਾਣੇ ਖਾ ਰਹੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਤਾਕਤ ਤਾਂ ਕੀ ਆਉਣੀ, ਮੋਟਾਪਾ ਵਧਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੋ ਕਈ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ:

ਬਾਬਾ ਹੋਰੁ ਖਾਣਾ ਖੁਸੀ ਖੁਆਰੁ॥
ਜਿਤੁ ਖਾਧੈ ਤਨੁ ਪੀੜੀਐ ਮਨ ਮਹਿ ਚਲਹਿ ਵਿਕਾਰ॥ (ਪੰਨਾ 16)

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਇਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਉਸਤਤ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੁਯੋਗ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਕੇ ਭਟਕਣ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੁਚੱਜੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ, ਆਪਣੇ ਆਚਰਨ ਨੂੰ ਸੱਚਾ-ਸੁੱਚਾ ਰੱਖਣ, ਕਿਰਤ ਕਰਨ, ਵੰਡ ਛਕਣ, ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਰਲ-ਮਿਲ ਕੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆਦਾਇਕ, ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ, ਸਰਬੱਤ ਦਾ ਭਲਾ ਮੰਗਣ ਵਾਲਾ ਮਾਨਵੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਹਨ।