ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿਚ ਜਗਤ-ਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਮਨਾਏ ਜਾ ਰਹੇ 550ਵੇਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਗੁਰਪੁਰਬ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਅਜੋਕੀਆਂ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਸਮਝਣ, ਸਮਝਾਉਣ ਤੇ ਸੁਲਝਾਉਣ ਲਈ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ੍ਰੋਤ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਠੀਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ ਤੇ ਕਰਾਉਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਅੱਜ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿੱਜਵਾਦ, ਨਿੱਜਲਾਭ ਤੇ ਪਦਾਰਥਕ ਰੁਚੀਆਂ ਦੀ ਮਾਨਵ-ਸੋਚ ਨੇ, ਮਾਨਵ-ਜੀਵਨ ਨੂੰ, ਹਰ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਬੇਚੈਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰਾਟ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਸਮਾਧਾਨ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ੍ਰੋਤ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਇਹੋ ਜੁਗਤ-ਨਿੱਗਰ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਹੈ ਕਿ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਡਾ. ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕਾਰਜ-ਭਾਰ ਸੰਭਾਲਣ ਉਪਰੰਤ ਜਦੋਂ ਪਹਿਲੀ ਪ੍ਰੈੱਸ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਕੀਤੀ ਸੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਇਹ ਪੰਕਤੀ ਜਬ ਲਗੁ ਦੁਨੀਐ ਰਹੀਐ ਨਾਨਕ ਕਿਛੁ ਸੁਣੀਐ ਕਿਛੁ ਕਹੀਐ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਿਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਡਾ. ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦਾ ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ, ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਹਰ ਸਮੱਸਿਆ ਦੇ ਸਮਾਧਾਨ ਲਈ, ਕਾਰਗਰ-ਜੁਗਤ ਹੈ ਕਿ, ਪਹਿਲੋਂ ਦੂਸਰੇ ਦੀ ਗੱਲ ਸਹਿਜ-ਭਾਵ ਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸੁਣੋ ਅਤੇ ਫੇਰ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਤਲਖੀ ਦੇ ਉਸ ਦੇ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਨੂੰ ਠੇਸ ਪਹੁੰਚਾਏ ਬਗ਼ੈਰ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਉਸ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਰੱਖੋ। ਇਹ ਇਕ ਅਟੱਲ ਸਚਾਈ ਹੈ ਕਿ ਪਿਆਰ ਭਰੇ ਮਹੌਲ ਵਿਚ ਸੁਣੀ ਤੇ ਕਹੀ ਗੱਲ ਵਾਲੀ ਜੁਗਤ ਹੀ, ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮੱਸਿਆ ਦੇ ਸਮਾਧਾਨ ਦਾ ਸਬੱਬ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪੱਖ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ਦੀਆਂ ਵਿਰਾਟ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰੀ ਬੈਠੀਆਂ ਅਜੋਕੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਜਮ੍ਹਾਂਖੋਰੀ, ਰਿਸ਼ਵਤਖੋਰੀ, ਮਿਲਾਵਟਖੋਰੀ, ਪਉਣ, ਪਾਣੀ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀਆਂ ਗੈਸਾਂ ਤੇ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਤੇ ਵਰਤੋਂ, ਅੱਤਵਾਦ, ਖੇਤਰਵਾਦ, ਧਰਮਵਾਦ, ਭਾਸ਼ਾਵਾਦ ਦੀ ਆੜ ਹੇਠ ਹੋ ਰਹੇ ਦੰਗੇ-ਫਸਾਦ, ਜੀਵਨ ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਸ਼ੇ, ਫੋਕੀ ਆਨ-ਸ਼ਾਨ ਲਈ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਬੇਲੋੜੇ ਖਰਚੇ, ਆਰਥਿਕ ਮੰਦਹਾਲੀ, ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ- ਬੱਚੀਆਂ ਦਾ ਬਲਾਤਕਾਰ ਆਦਿ ਦੀ ਭੜਕੀ ਜੁਆਲਾ ਨੂੰ ਏਹੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ੍ਰੋਤ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਵਾਲੀ ਜੁਗਤ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਤਾਂ ਸਰੂਪ ਤੇ ਸੰਦਰਭ ਹੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ‘ਸਭ ਨਾਲ ਚੱਲਣਾ ਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲਣਾ’। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਸ ਮੰਤਵ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦਿੱਤਾ। ਸਮਕਾਲ ਦੇ ਹਰ ਧਰਮ ਦੇ ਆਗੂ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੀ ਅਤੇ ਭਾਵੇਂ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਨਾਲ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਉਸ ਪਾਸ ਨਿੱਜ ਰੂਪ ਵਿਚ ਚੱਲ ਕੇ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਨਾ ਕੇਵਲ ਪਹਿਲੋਂ ਪਿਆਰ ਸਹਿਤ ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣੀ, ਬਲਕਿ ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਫੇਰ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਆਖੀ, ਬਲਕਿ ਇਸਲਾਮ ਤੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਜਿਹੜੇ ਸੂਫੀ ਸੰਤ-ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਜੋ ਮਾਨਵ-ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸੰਵਾਰਨ, ਸ਼ਿੰਗਾਰਨ ਤੇ ਸੁਧਾਰਨ ਵਿਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਸਨ, ਬੜੇ ਮਾਣ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਸੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤੀਆਂ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਸੰਕਲਨ ਕੀਤੀਆਂ 15 ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀਆਂ ਇਹ ਰਚਨਾਵਾਂ (ਬਾਣੀ) ਪਾਵਨ ਆਦਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਹਰੇਕ ਬਾਣੀਕਾਰ ਅੱਗੇ ‘ਜੀ’ ਅਤੇ ‘ਜੀਉ’ ਸ਼ਬਦ ਲਗਾ ਕੇ, ਸਤਿਕਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਿਆਂ, ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀਆਂ। ਏਥੇ ਹੀ ਬਸ ਨਹੀਂ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਸਮਕਾਲ ਵਿਚ ਇਸਲਾਮ ਤੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਅੱਲ੍ਹਾ/ਖ਼ੁਦਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਲੱਗਭਗ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਨਾਮ ਵੀ, ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ 15 ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵਿੱਚੋਂ 11 ਭਗਤ (ਭਗਤ ਜੈਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਤਕ) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਪੂਰਵ- ਕਾਲੀਨ ਹਨ ਅਤੇ 4 ਸਮਕਾਲੀਨ ਹਨ। ਗੌਰਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ 15 ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ, ਨਾ ਤਾਂ ਸਥਾਨ ਇੱਕ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਭਗਤੀ ਪਰੰਪਰਾ, ਨਾ ਹੀ ਜਾਤ- ਪਾਤ ਆਦਿ। ਕੇਵਲ ਇੱਕੋ ਚੀਜ਼ ਜੋ ਸਾਂਝੀ ਹੈ, ਉਹ ਹੈ— ਨਿਰਭਉ ਤੇ ਨਿਰਵੈਰ ਭਾਵਨਾ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਜਨ-ਕਲਿਆਣ। ਮੇਰੇ ਇਸ ਲੇਖ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਿੰਦੂ ‘ਗਿਆਨ ਰਤਨਾਵਲੀ’ ਵਿਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ-ਦਰਸ਼ਨ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਚੌਖਟੇ ਅੰਦਰ ਰਹਿ ਕੇ ਹੀ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨਾ ਉੁੱਚਿਤ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ।

ਦਰਅਸਲ ‘ਗਿਆਨ ਰਤਨਾਵਲੀ’ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ-ਦਰਸ਼ਨ ਇਕ ਵੱਖਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਰਚਨਾ ਇਕ ਮੁੱਲਵਾਨ-ਸ੍ਰੋਤ ਗ੍ਰੰਥ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੀਆਂ 229 ਸਾਖੀਆਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰ-ਬਿੰਦੂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ-ਜੋਤਿ ਦਾ ਮੂਲ ਸ੍ਰੋਤ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਪ੍ਰਥਮ ਵਾਰ ਹੈ। ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਪ੍ਰਥਮ ‘ਵਾਰ’ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਤਾਂ ਕੁੱਲ 15 ਘਟਨਾਵਾਂ ਹੀ ਹਨ ਅਤੇ ‘ਗਿਆਨ ਰਤਨਾਵਲੀ’ ਵਿਚ 229 । ਪਰ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰਨ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ 229 ਸਾਖੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਇਕ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਸਾਖੀਆਂ ਦੇ ਬੀਜ ਰੂਪ, ਇਨ੍ਹਾਂ 15 ਸਾਖੀਆਂ ਵਿਚ ਹੀ ਸਮੋਏ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜਨਮ-ਸਾਖੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ‘ਗਿਆਨ ਰਤਨਾਵਲੀ’ ਹੀ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਸ੍ਰੋਤ-ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 5 ਲੰਬੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ 1. ਆਸਾ ਪਟੀ 2. ਆਸਾ ਕੀ ਵਾਰ 3. ਬਾਬਰ ਦੇ ਹਮਲੇ ਸਮੇਂ ਉਚਾਰੇ ਸ਼ਬਦ 4. ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ 5. ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ ਦੀਆਂ ਸੰਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਮੇਤ ਪਰਮਾਰਥ ਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ 5 ਬਾਣੀਆਂ ਦੇ ਪਰਮਾਰਥਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 9 ਖੰਡਾਂ, 6 ਦੀਪਾਂ, 5 ਪਰਬਤਾਂ, 11 ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੂ ਤੀਰਥਾਂ, ਚਾਰ ਬਾਣੀਆਂ, ਚਾਰ ਖਾਣੀਆਂ, ਖਟ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ, ਬਤੀਸ ਸ਼ੁਭ ਲਖਣ, ਖੌੜਸ (16) ਕਲਾਂ, ਚੌਦਾਂ ਵਿੱਦਿਆ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਬੋਧ ਨਾਟਕ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵੀ ਇਸ ਸ੍ਰੋਤ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਸ਼ਿੰਗਾਰਦੇ ਹਨ। ਏਸੇ ਲਈ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਸ੍ਰੋਤ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਵਿਲੱਖਣ ਅਤੇ ਨਿਵੇਕਲੀ ਸੁੱਚਮਤਾ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਹੈ।

‘ਗਿਆਨ ਰਤਨਾਵਲੀ’ ਦਾ ਲੇਖਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ-

ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ-ਬਿੰਦੂ ਬਣਾ ਕੇ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਨੁਭਵ, ਗੁਣਾਤਮਕ ਵਿਕਾਸ, ਪਰਮਾਰਥਕ-ਕਰਮ, ਬਾਣੀ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਤੇ ਵਿਆਖਿਆ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਮਾਨਵ-ਸਮਾਜ ਲਈ ਨਿਰਾਰਥਕ ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ ਤੇ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਦਾ ਖੰਡਨ, ਨੈਤਿਕ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਲੋੜ, ਸਮਕਾਲੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਦਾ ਪਤਨਮੁਖੀ ਅਤੇ ਅਮਾਨਵੀ ਮੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਕਿਰਦਾਰ ਵਾਲੇ ਮਖੌਟੇ ਦਾ ਵਿਰੋਧ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਬਾਣੀ ਵਿਚਲੇ ਸੰਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਆਦਿ ਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵਧੇਰੇ ਧਿਆਨ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਵੱਲੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਸਮਕਾਲੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫਿਰਕਿਆਂ ਦੇ ਧਰਮ-ਕੇਂਦਰਾਂ ਤੇ ਧਰਮ-ਆਗੂਆਂ ਕੋਲ ਖ਼ੁਦ ਜਾ ਕੇ ਗਿਆਨ-ਗੋਸ਼ਟਾਂ ਕਰਦਿਆਂ ਦਰਸਾਉਣ ਦਾ ਮੰਤਵ ਵੀ ਏਹੋ ਸਿੱਧ ਕਰਨਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਦੂਜੇ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ, ਸਮਝੋ ਅਤੇ ਫੇਰ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਆਖੋ। ਏਸੇ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ- ਦਰਸ਼ਨ ਕਿਸੇ ਮਤ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਹਰੇਕ ਮਤ, ਮਾਨਵ-ਸਮਾਜ ਕਲਿਆਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵਾਲੀ ਮਰਯਾਦਾ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ, ਪ੍ਰਫੁਲਿਤ ਹੋਣ ਲਈ ਸੁਤੰਤਰ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਹੈ ਉਸ ਸਿਸਟਮ ਨਾਲ ਜੋ ਲੋਕ-ਹਿੱਤਕਾਰੀ, ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰੀ ਭਾਵਨਾ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਹਿ ਗਿਆ।

‘ਗਿਆਨ ਰਤਨਾਵਲੀ’ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਇਸ ਕਰਕੇ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਚੳਨਵੳਸ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਲੇਖਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਅਤੇ ਖਾਲਸਾ-ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਬਾਰੇ ਵੀ ਪ੍ਰੋਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਡਮੁੱਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ‘ਗਿਆਨ ਰਤਨਾਵਲੀ’ ਦਾ ਲੇਖਕ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ, ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਭਾਈ ਜੀ ਕਥਾ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਖੀਆਂ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਭਾਵ ਇਹ ਸੁਣੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਲਿਖਦਾ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਪਿਕਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵਾਰ ਦਾ ਟੀਕਾ ਲਿਖ ਕੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਖ਼ੁਦ ਦਸਮ ਗੁਰੂ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ) ਜੀ ਪਾਸ ਸਹੀ ਪਵਾਉਣ ਲਈ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦਸਮ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸਹੀ ਪਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਇਹ ਤੱਥ ਸਰਬ-ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਚਿੰਤਕ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਨਿਰਵਿਵਾਦ ਮਹਾਨ ਯਾਤਰੂ ਵੀ ਸਨ। ਸੱਚ ਨੂੰ ਕੱਚ ਨਾਲੋਂ ਵਖਰਿਆਉਣ ਲਈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੱਚ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਦਾ ਭਰਮਣ ਕੀਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਅਜੋਕੇ ਯਾਤਰਾ-ਸਾਧਨ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉਹ ਇਸ ਮੰਤਵ- ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਪਰਬਤਾਂ ਉੱਪਰ ਵੀ ਗਏ, ਤੀਰਥਾਂ ’ਤੇ ਗਏ, ਜੋਗੀਆਂ ਦੇ ਮੱਠਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਧਰਮ ਅਸਥਾਨਾਂ ’ਤੇ ਵੀ ਗਏ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਧਿਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ-ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਰਾਜ-ਸੱਤਾ ਵਿਦੇਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਸੀ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂ ਤੇ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਸੀ। ਅਮਲੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਧਰਮ, ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਦੀ ਮੁੱਠ ਵਿਚ ਕੈਦ ਸਨ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੁਜਾਰੀ ਵਰਗ ਰੋਟੀਆ ਕਾਰਣਿ ਪੂਰਹਿ ਤਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਮਲੇਛ ਧਾਨੁ ਲੇ ਪੂਜਹਿ ਪੁਰਾਣੁ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਬਧ ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀਆਂ ਸਿਰਜਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਲਾਭ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਨਾਢ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨੂੰ ਹੀ ਪੁੱਜਦਾ। ਮੁੱਲਾਂ-ਮੁਲਾਣੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਤਾਂ ਤੌਹੀਦ ਦਾ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਇੱਕੋ ਖ਼ਾਲਕ ਦੀ ਖ਼ਲਕਤ ਨੂੰ ਮੋਮਨਾਂ ਤੇ ਕਾਫ਼ਰਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਕੇ ਚੰਮ ਦੀਆਂ ਚਲਾਉਂਦਿਆਂ ਗ਼ੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕਾਜ਼ੀ ਰਿਸ਼ਵਤਖੋਰ ਅਤੇ ਹਾਕਮ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਜੀਭ-ਰਸ ਅਤੇ ਕਾਮ-ਵਾਸਨਾ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਰ ਸੀ। ਇਸ ਧਾਰਮਿਕ ਵਰਤਾਰੇ ਕਾਰਨ ਪਰਜਾ ਗਿਆਨ ਵਿਹੂਣੀ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਜਗਤ ਵਿਚ ਗਿਲਾਨੀ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਕਥਨ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਜਰਜਰੇ ਸਮਾਜਿਕ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਥੰਮੀ ਅਤੇ ਸੇਧ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਸਿਧ-ਪੁਰਸ਼ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਉਂਦਾ:

ਥੰਮੇ ਕੋਇ ਨ ਸਾਧੁ ਬਿਨੁ ਸਾਧੁ ਨ ਦਿਸੈ ਜਗਿ ਵਿਚ ਕੋਆ। (ਵਾਰ 1:22)

ਅਜਿਹੀਆਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਆਗਮਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁੱਚੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਜਗ ’ਤੇ ਫ਼ੈਲੇ ਅੰਧਕਾਰ ਦੀ ਧੁੰਦ ਮਿਟਾ ਕੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਫੈਲਾਉਂਦੀ ਹੈ।

‘ਗਿਆਨ ਰਤਨਾਵਲੀ’ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਧਾਰਨ ਸਮੇਂ ਹੀ ਅਲੌਕਿਕ ਪੁਰਸ਼ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਭਾਅ, ਸਹਜ ਅਵਸਥਾ, ਪੋਥੀ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਧੁਰੋਂ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚੜ੍ਹਿਆ ਸੋਧਣਿ ਧਰਤਿ ਲੁਕਾਈ’ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪ ਜੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਉਦਾਸੀਆਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਦਾਸੀਆਂ ਸਮੇਂ ਸਮਕਾਲੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ, ਵਿਰੋਧੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਾਲੀਆਂ ਧਿਰਾਂ ਨਾਲ ਗਿਆਨ-ਚਰਚਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਦੀ ਗੁੰਝਲ ਦਾ ਸਮਾਧਾਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਾਖੀਆਂ ਦੀ ਪਿੱਠ-ਭੂਮੀ ਵਿਚ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਜੋ ਜੀਵਨ-ਬਿੰਬ ਉਭਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ:-

1. ਅਕਾਲ ਰੂਪ/ਜਗਤ ਗੁਰੂ : ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਪਰਮੇਸਰ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਿਆਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਭੇਜਦਿਆਂ ਕਿਹਾ “ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਗੁਰੂ, ਤੂੰ ਜਗਤ ਦਾ ਗੁਰੂ”।1
2. ਅਲੌਕਿਕ ਪੁਰਸ਼ : ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਮੇਂ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਅਣਦਿਸਦੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਆਏ ਤੇਤੀਸ ਕ੍ਰੋੜ ਦੇਵਤਿਆਂ, 52 ਬੀਰਾਂ, ਜੋਗਨੀਆਂ ਆਦਿ ਵੱਲੋਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ,2 ਦੇਸ਼ਾਟਨ(ਪ੍ਰਚਾਰ ਯਾਤਰਾਵਾਂ) ਸਮੇਂ ਅੱਖ ਦੇ ਝਪਕਣ ਨਾਲ ਇਕ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਥਾਂ ਬਗੈਰ ਕਿਸੇ ਵਾਹਨ ਦੇ ਪੁੱਜਣ ਵਾਲੀ ਤਰਜ਼ ਦੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਅਲੌਕਿਕਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।3
3. ਬ੍ਰਹਮ ਗਯਾਤਾ : ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਪਾਂਧੇ ਅਤੇ ਮੁੱਲਾਂ ਪਾਸ ਪੜ੍ਹਨ ਜਾਣ ਸਮੇਂ ਆਪ ਜੀ ਉਲਟਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।4 ਵੈਦ ਨਾਲ ਚਰਚਾ5 ਆਦਿ ਸਾਖੀਆਂ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਗਯਾਤਾ ਸਿੱਧ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
4. ਆਗਿਆਕਾਰ : ਆਮ ਸੰਸਾਰੀ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਵਾਂਗ ਆਪ ਜੀ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਮੱਝੀਆਂ ਚਾਰਦੇ ਹਨ6 ਅਤੇ ਉਦਾਸੀ ਭੇਖ ਉਤਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।7
5. ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ : ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਚਾਰੇ ਧਰਮਾਂ (ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ, ਵਾਨ- ਪ੍ਰਸਤ, ਸੰਨਿਆਸੀ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ) ਵਿੱਚੋਂ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਧਰਮ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।8 ਏਸੇ ਲਈ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਧਰਮ ਧਾਰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਦੋ ਸਪੁੱਤਰ— ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਲਖਮੀ ਦਾਸ ਸਨ।
6. ਦਿਆਨਤਦਾਰ : ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਵਿਚ ਮੋਦੀ ਖਾਨੇ ਦੀ ਕਾਰ ਦਿਆਨਤਦਾਰੀ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪੂਰਵਜ ਮੋਦੀ ਵੱਲੋਂ ਜੋ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਜੋ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਮੋਦੀ ਖਾਨੇ ਦਾ ਲੇਖਾ-ਜੋਖਾ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਵਿਚ ਵਧੇ ਪੈਸੇ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਦਿਆਨਤਦਾਰ ਹੋਣਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।9
7. ਗ਼ਰੀਬ-ਪਰਵਰ : ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਨ ਮੰਦਰ ਵਿਚ ਗ਼ਰੀਬਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਹਮਦਰਦੀ ਵੱਸੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਮਰਦਾਨੇ (ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ) ਦੀ ਲੜਕੀ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਲਈ ਮਾਇਕ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।10
8. ਅਣਥੱਕ ਯਾਤਰੀ : ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਬਗ਼ੈਰ ਕਿਸੇ ਵਾਹਨ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਟਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ ਉੱਪਰ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਪੁੱਜਣਾ ਮਿੱਥ ਸਿਰਜਣਾ ਤੇ ਕਰਾਮਾਤ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਵਾਸਤਵ ਵਿਚ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਯਥਾਰਥਕ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਸੀ।11
9. ਬਿਬੇਕਸ਼ੀਲ : ਪ੍ਰਚਾਰ-ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਸਮੇਂ ਆਪ ਜੀ ਪੰਡਤਾਂ, ਜੋਗੀਆਂ, ਸਿੱਧਾਂ, ਨਾਥਾਂ, ਪੀਰਾਂ, ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਗੋਸਟਿ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਆਪ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਤੋਂ ਵਿਰੋਧੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ, ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਸਿਰਮੌਰਤਾ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਸਨ।12
10. ਸਮਾਜ-ਸੁਧਾਰਕ : ਧਰਮ-ਸਥਾਨਾਂ ਵਿਚ ਵਾਪਰ ਰਹੀਆਂ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁਜਾਰੀ ਵਰਗ ਦੇ ਆਚਰਨ ਵਿਚ ਆਈ ਗਿਰਾਵਟ ਉੱਪਰ ਆਪ ਵਦਾਣੀ ਚੋਟ ਮਾਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚ ਦਾ ਮਾਰਗ ਅਪਣਾਉਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅਨੈਤਿਕਤਾ, ਕਾਮਿਕ ਰੁਚੀਆਂ, ਰਾਹਜਨੀ, ਠੱਗੀ, ਯਾਰੀ ਆਦਿਕ ਅਤੇ ਬਦਫ਼ੈਲੀਆਂ ਬਾਰੇ ਆਪ ਜੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਸੁਚੇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਧਰਮ-ਮਾਰਗ ਛੱਡ ਕੇ ਧਰਮ ਦਾ ਮਾਰਗ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਅਤੇ ਗੁਣਾਤਮਕ ਵਿਕਾਸ ਵੱਲ ਤੁਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਦੇ ਹਨ।
11. ਜ਼ੁਲਮ-ਵਿਰੋਧੀ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹਮਦਰਦ : ਬਾਬਰ ਦੇ ਹਮਲੇ ਕਾਰਨ ਹੋਈ ਤਬਾਹੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਕੋਮਲ ਹਿਰਦਾ ਵਿਲਕ ਉੱਠਦਾ ਹੈ (ਏਤੀ ਮਾਰ ਪਈ ਕੁਰਲਾਣੇ ਤੈਂ ਕੀ ਦਰਦੁ ਨ ਆਇਆ)। ਬਾਬਰ ਦੀ ਕੈਦ ਵਿਚ ਉਸ ਨਾਲ ਹੋਈ ਭੇਟ ਸਮੇਂ ਆਪ ਜੀ ਸਾਰੇ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ।13 ਪਰਬਤਾਂ ਉੱਪਰ ਛਿਪ ਬੈਠੇ ਜੋਗੀਆਂ ਤੇ ਸਿਧਾਂ ਨਾਥਾਂ ਨੂੰ ਆਪ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਜਗਤ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਧਰਮ ਵੱਲੋਂ ਹਟਾ ਕੇ ਧਰਮ ਦਾ ਮਾਰਗ ਵਿਖਾਓ।
12. ਪੰਜ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ : ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਪੰਜ ਵਿਕਾਰਾਂ— ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ, ਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸਨ। ਰਾਜਾ ਸ਼ਿਵਨਾਭ ਦੇ ਬਾਗ ਵਿਚ ਸੁੰਦਰ ਨਰਤਕੀਆਂ ਦੇ ਹਾਵਾਂ-ਭਾਵਾਂ ਦਾ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਨਿਰਮਲ ਮਨ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।14 ਤ੍ਰਿਯਾ ਰਾਜ ਵਿਚ ਜਾਦੂਗਰਨੀਆਂ ਵੀ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਮੋਹ ਨਹੀਂ ਸਕੀਆਂ। ਦੇਸ਼ਾਟਨ(ਪ੍ਰਚਾਰ ਯਾਤਰਾ)-ਤੁਰਨ ਸਮੇਂ ਪਤਨੀ ਦਾ ਪਿਆਰ ਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਮੋਹ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਵਿਚ ਬੰਧਨ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕੇ।
13. ਨਿਮਰ-ਭਾਵ : ਪੀਰਾਂ-ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਨਾਲ ਚਰਚਾ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂ, ਨਾਥਾਂ, ਜੋਗੀਆਂ ਨਾਲ ਹੋਈਆਂ ਗੋਸ਼ਟਾਂ ਸਮੇਂ ਆਪ ਜੀ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੀ ਤਲਖ਼ੀ ਦਾ ਉੱਤਰ ਬੜੀ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਟਨੇ ਦੀ ਰਾਣੀ ਦੀ ਨੂੰਹ ਨੂੰ ਵੀ ‘ਗਹਿਰੀ ਗੰਭੀਰ’ ਹੋ ਕੇ, ਨਿਵ ਚੱਲਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।15
14. ਪੂਜਾ ਦੇ ਧਾਨ ਦਾ ਵਿਰੋਧ : ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਪੂਜਾ ਦੇ ਧਾਨ ਦੇ ਸਖ਼ਤ ਵਿਰੋਧੀ ਸਨ। ਉਹ ਮਰਦਾਨੇ (ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ) ਨੂੰ ਅੱਕਾਂ ਦੇ ਬਿੱਖ ਫ਼ਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਬਣਾ ਕੇ ਛਕਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਅਗਲੀ ਭਲਕ ਲਈ ਬੱਧੇ ਬਿਖ ਫ਼ਲ ਜ਼ਹਿਰਵਤ ਕੌੜੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਏਥੇ ਸੰਜਮ, ਸਬਰ ਤੇ ਸੰਤੋਖ ਧਾਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਿਆਂ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਧਾਨ ਦੀ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।16
15. ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ : ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਰਮ-ਕਾਂਡੀ ਕੁਰੀਤੀਆਂ, ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਸੂਤਕ-ਪਾਤਕ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਧਾਰਮਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਹਨ।
16. ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ : ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਦਾ ਗੰਭੀਰ ਨੋਟਿਸ ਲਿਆ। ਆਪ ਜੀ ਇਸ ਨੂੰ ਰਾਜੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਦਸ ਕੇ ਸੋ ਕਿਉ ਮੰਦਾ ਆਖੀਐ ਜਿਤੁ ਜੰਮਹਿ ਰਾਜਾਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।17
17. ਤਿਆਗੀ : ਕਲਿਜੁਗ ਵੱਲੋਂ ਅਨੇਕਾਂ ਦੁਨਿਆਵੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਕੀਤੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੰਘਲਾਦੀਪ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਰਾਣੀ ਵੱਲੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਮੋਤੀਆਂ ਦਾ ਹਾਰ ਵੀ ਆਪ ਜੀ ਕਬੂਲ ਨਹੀਂ ਫ਼ਰਮਾਉਂਦੇ।18
18. ਮੁਕਤੀ-ਦਾਤਾ : ਕੌਡਾ ਰਾਕਸ਼ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਗੋਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਤੇ ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਜੋਜਨ ਲੰਬਾ ਮਛ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ-ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।19
19. ਸਰਬ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ : ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂਆਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਪੀਰਾਂ, ਫਕੀਰਾਂ, ਮੁੱਲਾਂ, ਮੁਲਾਣਿਆਂ, ਕਾਜ਼ੀਆਂ, ਜੋਗੀ, ਜਤੀ, ਸਤੀ, ਜੰਗਮ, ਸਰੇਵੜੇ ਆਦਿ ਅਤੇ ਅਮਾਨੁਸ਼ ਜੂਨੀਆਂ, ਪਰਾਭੌਤਿਕ ਤੇ ਅਲੌਕਿਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਅੱਗੇ ਖੈ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਸ਼ਕਤੀਹੀਣ ਹੋ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਅੱਗੇ ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
20. ਸਾਂਝਾ ਗੁਰੂ : ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਦੋਹਾਂ ਮੁੱਖ ਕੌਮਾਂ (ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ) ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ ਅਤੇ ਜਨ-ਸਾਧਾਰਨ, ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਏਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਚਲਾਣੇ ਸਮੇਂ ਪਿੱਛੇ ਰਹੀ ਦੋ-ਪਟ ਚਾਦਰ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਆਪੋ ਵਿਚ ਵੰਡਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨ ਕੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਅਕੀਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਤਮ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ।20

ਨਿਰਸੰਦੇਹ ‘ਗਿਆਨ ਰਤਨਾਵਲੀ’ ਦਾ ਲੇਖਕ ਵੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਦੀ ਸਿਰਮੌਰਤਾ ਤੇ ਦੈਵੀਪਣ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਿੱਥ ਕਥਾਵਾਂ ਤੇ ਕਰਾਮਾਤਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਤੋਂ ਭੋਰਾ ਵੀ ਸੰਕੋਚ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਇਸ ਵਿਧਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਇੰਞ ਲਗਦੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਵਿਧਾ ਅਪਣਾਉਣਾ ਲੇਖਕ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਰੀ ਸੀ। ਲੇਖਕ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਮਿੱਥ ਕਥਾ ਅਜਿਹਾ ਸਮੂਹ ਮਾਧਿਅਮ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਮਾਨਵ-ਚੇਤਨਾ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਅ ਅਚੇਤ ਹੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਨ-ਸਾਧਾਰਨ ਮਿੱਥ-ਕਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਕਾਲ ਦੇ ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਲੋਕ ਅਨਪੜ੍ਹ ਤੇ ਗਿਆਨਹੀਣ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮਿੱਥ ਕਥਾਵਾਂ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਆਖੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸੱਚੀ ਘਟਨਾ ਮੰਨ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਤਾਂ ਕਈ ਮਿੱਥ ਕਥਾਵਾਂ ਐਸੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਪਰੋਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਤੱਤਕਾਲੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕਤਾ, ਆਰਥਿਕਤਾ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕਤਾ ਦਾ ਬੋਧ ਵੀ ਕਰਵਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਧਾ ਨਾਲ ਲੋਕ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਸੰਕਲਪ ਨਹੁੰ- ਮਾਸ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਾਂਗ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਏਸੇ ਲਈ ਇਸ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਵਰਣਿਤ ਜੋਗੀ, ਜਤੀ, ਤਪੀ, ਮਾਨਵ, ਅਮਾਨਵ ਸਾਰੇ ਹੀ ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਅਤੇ ਅਸੀਮ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚੌਗਿਰਦਾ ਮਿੱਥ ਕਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸਾਰੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਅੱਗੇ ਬੇਅਸਰ ਹਨ। ਏਹੋ ਹਾਲ ‘ਕਰਾਮਾਤਾਂ’ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਹਨ। ਸੱਚ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕਰਾਮਾਤ-ਹੀਣ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ ਨੂੰ ਲੋਕ ਆਪਣਾ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ ਮੰਨਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਨ। ‘ਗਿਆਨ ਰਤਨਾਵਲੀ’ ਦਾ ਲੇਖਕ ਲੋਕ-ਮਾਨਸ ਦੀ ਇਸ ਰੁਚੀ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੂ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਇਸ ਵਿਧਾ ਨੂੰ ਵਰਤਣ ਸਮੇਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੌਕਸ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਕਿ ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਕੋਈ ਕਰਾਮਾਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਕਰਾਮਾਤ ਦੀ ਪਿੱਠ-ਭੂਮੀ, ਬਾਣੀ-ਉਚਾਰਨ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਲਈ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਕ ਜਾਂ ਪਰਾਭੌਤਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ। ਪ੍ਰਥਮਤਾ ‘ਬਾਣੀ’ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ ਜੇਕਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਿੱਥ ਕਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਰਾਮਾਤਾਂ ਵਿਚ ਲੁਪਤ (ਚੋਦੲਦ) ਸੰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਠੀਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ (ਦੲਚੋਦੲ) ਉਘਾੜ ਕੇ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮਿੱਥ ਕਥਾਵਾਂ ਤੇ ਕਰਾਮਾਤੀ ਘਟਨਾਵਾਂ ਬੇਲੋੜੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲੱਗਣਗੀਆਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਗਿਆਨ ਰਤਨਾਵਲੀ’ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸਿਰਮੌਰਤਾ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪਾਵਨਤਾ ਅਤੇ ਮਾਨਵ-ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਨੈਤਿਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਾਰਗ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਆਧਾਰ ਸ੍ਰੋਤ ਗ੍ਰੰਥ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਅਜੋਕੇ ਮਾਨਵ-ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਲੋੜ ਹੈ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਗਿਆਨ ਰਤਨਾਵਲੀ’ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਬਿੰਬ, ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਰੂਪ, ਅਲੌਕਿਕ ਪੁਰਸ਼, ਬ੍ਰਹਮ ਗਯਾਤਾ, ਆਗਿਆਕਾਰ, ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ, ਦਿਆਨਤਦਾਰ, ਗਰੀਬ-ਪਰਵਰ, ਅਣਥੱਕ ਯਾਤਰੀ, ਬਿਬੇਕਸ਼ੀਲ, ਸਮਾਜ-ਸੁਧਾਰਕ, ਜ਼ੁਲਮ-ਵਿਰੋਧੀ, ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹਮਦਰਦ, ਪੰਜਾਂ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਨਿਮਰ-ਭਾਵ, ਪੂਜਾ ਦੇ ਧਾਨ ਦਾ ਵਿਰੋਧੀ, ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਦਾ ਵਿਰੋਧੀ, ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਦੱਸਣ ਵਾਲਾ, ਸਬਰ-ਸਿਦਕ ਵਾਲਾ, ਤਿਆਗੀ, ਮੁਕਤੀ-ਦਾਤਾ, ਸਰਬ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਤੇ ਸਭ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਹੋ ਨਿਬੜਦਾ ਹੈ।