ਇਹ ਇਕ ਅਟੱਲ ਸਚਾਈ ਹੈ ਕਿ ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਅਤੇ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨਾਮੇ ਇਤਨੇ ਹੈਰਾਨਕੁੰਨ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਲਗਿਆਂ ਕੋਈ ਵੀ ਲਿਖਾਰੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਰੱਥ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ। ਇਹ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਇਤਨੀਆਂ ਅਸਹਿ ਤੇ ਅਕਹਿ ਕਸ਼ਟ ਸਹਾਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਸਨ ਕਿ ਮਾਨਵ-ਸੋਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਤੇ ਸੁਣ ਕੇ ਦੰਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਮਾਲਾ ਦੇ ਹੀ ਮਣਕੇ ਸਨ— ਲਾਸਾਨੀ ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਆਦਰਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਦਰਭ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਨਾ ਇਸ ਲੇਖ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਵ ਹੈ। ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਦੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਨਿੱਜ-ਸੁਆਰਥ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨਫੀ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨਿੱਜ-ਲਾਭ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜਦੀ, ਬਲਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਜੀਵਨ, ਸਮੇਤ ਪਰਵਾਰ, ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਕੌਮ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਭਰ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਮਾਨਵ-ਸਮਾਜ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਜੂਝਣ ਵਾਲੇ ਮਰਜੀਵੜੇ ਸੰਗ੍ਰਾਮੀਆਂ ਦੀ ਪਾਲ ਵਿਚ ਸਤਿਕਾਰਤ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੱਖਰੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਜਨੂੰਨੀ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਸੱਚ ਨੂੰ ਅਣਗੋਲਿਆਂ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ-ਆਦਰਸ਼, ਜਨ-ਸਾਧਾਰਨ ਮਾਨਵਸਮਾਜ ਦੇ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਦਰਸ਼ ਨੂੰ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਆਦਰਸ਼ ਸੀ ਮਾਨਵ-ਜ਼ਮੀਰ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਦਾ, ਜ਼ਬਰ-ਜ਼ੁਲਮ ਨਾਲ ਟਕਰਾਉਣ ਦਾ, ਅਨੈਤਿਕਤਾ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾਉਣ ਦਾ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਤੋਂ ਮਾਨਵ-ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦਾ। ਇਸ ਕਾਰਜ-ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ੯੦ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਬੰਦ, ਪੋਟਾ-ਪੋਟਾ ਕਰ ਕੇ ਕਟਵਾਉਂਦਿਆਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾ ਗਏ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਇਸ ਕਰਮ ਨੇ ਨਿਰਭੈਤਾ' ਅਤੇ ‘ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ' ਦੇ ਅਮਲ-ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਸਿਦਕ ਨਾਲ ਨਿਭਾਇਆ। ਸਥਾਪਿਤ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਿਚ ਨਵਾਂ ਮੋੜ ਲਿਆਉਂਦਿਆਂ ਮਾਨਵ-ਸਮਾਜ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ‘ਨਾ ਡਰੋ, ਨਾ ਡਰਾਉ’ ਦਾ ਨਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਰਚਿਆ। ਮਾਨਵਸਮਾਜ ਵਿਚ ਨਿਰਭੈਤਾ ਦੀ ਇਸ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਦੇਣ ਹਿੱਤ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦਿਆਂ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਫੁਰਮਾਨ ਬੜਾ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕ ਹੈ ਕਿ:

ਜਿਹ ਮਰਨੈ ਸਭੁ ਜਗਤੁ ਤਰਾਸਿਆ॥
ਸੋ ਮਰਨਾ ਗੁਰ ਸਬਦਿ ਪ੍ਰਗਾਸਿਆ॥1॥
ਅਬ ਕੈਸੇ ਮਰਉ ਮਰਨਿ ਮਨੁ ਮਾਨਿਆ॥
ਮਰਿ ਮਰਿ ਜਾਤੇ ਜਿਨ ਰਾਮੁ ਨ ਜਾਨਿਆ॥1॥ਰਹਾਉ॥
ਮਰਨੋ ਮਰਨੁ ਕਹੈ ਸਭੁ ਕੋਈ॥
ਸਹਜੇ ਮਰੈ ਅਮਰੁ ਹੋਇ ਸੋਈ॥2॥
ਕਹੁ ਕਬੀਰ ਮਨਿ ਭਇਆ ਅਨੰਦਾ॥
ਗਇਆ ਭਰਮੁ ਰਹਿਆ ਪਰਮਾਨੰਦਾ॥ (ਪੰਨਾ 327)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਕਥਨ ਅਨੁਸਾਰ ਮੌਤ ਤਾਂ ਹਰੇਕ ਨੂੰ ਆਉਂਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਕ ਮੌਤ ਅਜਿਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਆਮ ਸਰੀਰਕ ਮੌਤਾਂ ਤੋਂ ਨਿਵੇਕਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਿਸਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਮਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ ਅਤੇ ਉਹ ਅਮਰ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਹ ਗਿਆਨ ਹੋ ਜਾਵੇ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਸਦੀਵੀ-ਅਨੰਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਣਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੌਤ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਤੋਂ ਵੀ ਭੈਭੀਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਨਿਰਸੰਦੇਹ, ਅਜਿਹੇ ਪੁਰਸ਼ ਕਦੇ ਕਦਾਈਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹਸਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਆਪਣੇ ਤਨ ਦੇ ਬੰਦ-ਬੰਦ ਕਟਵਾ ਕੇ ਵੀ ਪਰਮ-ਅਨੰਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਮਰਜੀਵੜੇ ਧਰਮੀ ਪੁਰਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਹੱਕ ਅਤੇ ਸੱਚ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਲਈ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਬਲੀਦਾਨ ਕਰ ਕੇ ਮਾਨਵ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਨਿਰੋਈ ਸੇਧ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਾਨਵ-ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਰਜੀਵੜਿਆਂ ਨੂੰ ‘ਸ਼ਹੀਦ’ ਦੀ ਪਦਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਿਆਂ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਿਆਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਨਵ-ਸਮਾਜ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਸੇ ਬੂਟੇ ਨੂੰ ਕਲਮ ਕਰੋ ਤਾਂ ਉਹ ਵਧੇਰੇ ਵੱਧਦਾ-ਫੁਲਦਾ ਤੇ ਫਲਦਾ ਹੈ ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਨਾਲ ਮਾਨਵ-ਸਮਾਜ ਵੀ ਵੱਧਦਾ-ਫੁਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਕੌਮ ਦੀ ਤਕਦੀਰ ਬਦਲਦੀ ਹੈ। ਨਿਰਸੰਦੇਹ, ਮਾਨਵ-ਜੀਵਨ ਬੜਾ ਕੀਮਤੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਰਥਿਕ ਕਾਰਜਾਂ ਲਈ ਸੰਭਾਲਣਾ ਅਤੇ ਬਚਾਉਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ ਅਜਿਹਾ ਸਮਾਂ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵਨ ਬਚਾਉਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ, ਮਰਿਆਂ ਬਰਾਬਰ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਦੀ ਸਾਰਥਿਕਤਾ ਹੀ ਗੁਆ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਰਨ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਮਰ ਹੋ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਰੋਲ-ਮਾਡਲ ਬਣ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਦਵਾਨ ਸ਼ੈਕਸਪੀਅਰ ਨੇ ਠੀਕ ਹੀ ਆਖਿਆ ਹੈ ਕਿ “ਕਾਇਰ ਆਦਮੀ ਮਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਈ ਵਾਰ ਮਰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂਕਿ ਸੂਰਬੀਰ ਇੱਕੋ ਵਾਰ ਮਰਦੇ ਹਨ।"

ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਖਾਣ ਹੈ ਕਿ: History of the World is the history of its great persons.

ਇਹ ਅਖਾਣ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਢੁਕਵਾਂ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਇੱਕਇੱਕ ਪੰਨੇ ਉੱਤੇ ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦਾ ਰੰਗ-ਰਤੜਾ ਜੀਵਨ ਹੀਰੇ-ਪੰਨਿਆਂ ਵਾਂਗ ਜੜਿਆ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚਮੁਚ ਪਰਉਪਕਾਰਾਂ ਲਈ ਮਰਨਾ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਸ਼ਹੀਦ ਨਿੱਜ-ਸੁਆਰਥੀ ਬਿਰਤੀ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਸੇ ਫੌਜ ਵਾਂਗ ਯੁੱਧ ਕਰ ਕੇ ਨਾਂ ਤਾਂ ਕੋਈ ਇਲਾਕੇ ਹੀ ਹਥਿਆਏ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸਿਕੰਦਰ, ਅਸ਼ੋਕ, ਬਾਬਰ, ਹਿਟਲਰ ਤੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਵਾਂਗ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਖੂਨ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਵਹਾ ਕੇ ਰਾਜਤਖਤ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਪਰਉਪਕਾਰੁ ਨਿਤ ਚਿਤਵਤੇ ਨਾਹੀ ਕਛੁ ਪੋਚ ਸੀ ਜੋ ਪਰਉਪਕਾਰ ਖਾਤਰ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇ ਜਾਮ ਪੀਂਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਪਰਸੁਆਰਥ ਲਈ ਹੀ ਸੁਖ-ਅਰਾਮ, ਘਰ, ਘਾਟ ਤਿਆਗ ਕੇ ਨੰਗੇ ਪੈਰੀਂ ਕੰਡਿਆਲੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਇਸੇ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ, ਮਾਨਵ-ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਅੰਗ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਮਾਨਵ-ਸਮਾਜ ਉੱਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਜਾਰੀ ਹੈ।

ਸਾਡੇ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਇਹ ਤੱਥ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਹੈ ਕਿ ‘ਸ਼ਹੀਦ’ ਤੇ ‘ਸ਼ਹਾਦਤ’ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਭਾਰਤੀ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਇਸਲਾਮਕ ਸੰਕਲਪ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਚਲਣ ਅਰਬਾਂ ਦੀ ਆਮਦ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਭਾਰਤੀ ਧਰਮ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅੱਗਾ ਸੰਵਾਰਨ ਲਈ ਹੀ ਪ੍ਰੇਰਦੇ ਰਹੇ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਸੰਨਿਆਸ ਅਤੇ ਤਿਆਗਵਾਦ ਦੀ ਰੁਚੀ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨਿਭਾਉਣ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਹੀ ਰੱਖਿਆ। ਮਾਨਵ-ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ, ਮਾਨਵ-ਅਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਮਾਨਵ-ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਸਰੋਕਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਹਾਂ, ‘ਬਲੀ’ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਜ਼ਰੂਰ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੀ ਜਿਸ ਲਈ ਪਸ਼ੂ ਦੀ ਜਾਨ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਸੰਨਿਆਸ ਅਤੇ ਤਿਆਗਵਾਦੀ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਮਨਫ਼ੀ ਕਰ ਕੇ ਮਾਨਵ-ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਪੀੜਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਮਾਨਵ ਸਮਾਜ-ਉਸਾਰੀ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਪਾਉਣਾ ਗੁਰਸਿੱਖ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਦਾ ਹਰ ਕਾਰਜ, ਜਨ-ਕਲਿਆਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਮਾਨਵ-ਸਮਾਜ ਦੇ ਉਸਾਰੂ ਕਾਰਜਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਵੀ ਥਾਂ-ਥਾਂ ’ਤੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

‘ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਰਿਲੀਜ਼ਨ ਐਂਡ ਐਥਿਕਸ’ ਵਿਚ ਜੇਮਜ਼ ਹੇਸਟਿੰਗ ਨੇ ‘ਸ਼ਹੀਦਾਂ’ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਬੜੇ ਸਪਸ਼ਟ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਲਿਖਦਿਆਂ ‘ਸ਼ਹੀਦ’ ਉਸ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਹੈ ਜੋ “ਧਰਮ ਦੀ ਖਾਤਰ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ। ਇਸੇ ਲਈ ਜਦੋਂ ਥੀਰਸੈਟ ਐਡਮੰਡ ਨੂੰ ਧਰਮ ਨਾ ਬਦਲਣ ਕਾਰਨ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਗਿਰਜੇ ਉਸਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਕਿ “The blood of martyre is the seed of the Church" ਇਹ ਇਕ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਹੀਦ ਦਾ ਖ਼ੂਨ ਕਦੇ ਵੀ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਇਹ ਸਮੁੱਚੇ ਮਾਨਵ-ਸਮਾਜ ਦੇ ਚਿੰਤਨ ਵਿਚ ਹੌਸਲਾ, ਸਾਹਸ, ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਭਰੋਸੇ ਦਾ ਉਭਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ‘ਸ਼ਹੀਦ’ ਹੁੰਦਾ ਹੀ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸੱਚ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਜਨ-ਕਲਿਆਣ ਹੋਵੇ। ਜੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, ਚਾਰੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ, ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ, ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਜੀ ਆਦਿ ਅਨੇਕਾਂ ਸ਼ਹੀਦ ਸਿੰਘ ਚਾਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਅਨੇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਸਾਰੀ ਸੁਖ-ਸਹੂਲਤਾਂ ਵੀ ਮਾਣ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਇਲਾਹੀ ਬੋਲ ਜੇ ਜੀਵੈ ਪਤਿ ਲਥੀ ਜਾਇ॥ ਸਭੁ ਹਰਾਮੁ ਜੇਤਾ ਕਿਛੁ ਖਾਇ॥ ਅਨੁਸਾਰ ਸੱਚ ਧਰਮ ਦੇ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਭਾਵਨਾ ਵਾਲੇ ਪੁਰਸ਼, ਝੂਠ ਅਤੇ ਜ਼ਬਰ, ਜ਼ੁਲਮ ਅੱਗੇ ਆਪਣਾ ਸੀਸ ਝੁਕਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਕਟਾ ਜ਼ਰੂਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਹੀਦ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਇਸ ਭਾਵਨਾ ਨੇ ਹੀ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਾਂਗ ਨਿਰਾਰਥਕ ਜੀਵਨ ਜੀਉਣ ਵਾਲੇ ਡਰਪੋਕ ਤੇ ਨਿਰਬਲ ਲੋਕ-ਮਨਾਂ ਵਿਚ ‘ਦਲੇਰੀ’ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪ੍ਰਚੰਡ ਕਰਦਿਆਂ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਾਨਵ-ਸਮਾਜ ਦਾ ‘ਰੁਖ਼' ਦਲੇਰੀ ਵੱਲ ਮੋੜਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਹੀ ਭਾਰਤੀ ਮਾਨਵ-ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਆਤਮਿਕ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਆਈ। ਆਤਮਿਕ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਹੀ ਦਲੇਰੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੱਥ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ। ਦਸਮ ਪਿਤਾ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਖੰਡੇ-ਬਾਟੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਛਕਾ ਕੇ ਮਾਨਵਤਾ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਸਰੂਪ, ਇੱਕੋ ਆਦਰਸ਼ ਅਤੇ ਇੱਕੋ ਨਿਸ਼ਾਨ ਥੱਲੇ ਲਿਆ ਕੇ ਸ੍ਵੈਮਾਣ ਨਾਲ ਜਿਊਣ ਦਾ ਸਭ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਹੱਕ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਨੇ ‘ਸਿੰਘ’ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਖਾਲਸਾ ਸਿਰਜਣਾ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਲੜੀ ਅਰੰਭੀ ਕਿ ਮੌਤ ਨੂੰ ਮਖੌਲਾਂ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਜ਼ਬਰ-ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਡਟ ਕੇ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਰਜੀਵੜਿਆਂ ਵਿਚ ਮਰਦਾਨਗੀ ਭਾਵ ਪ੍ਰਚੰਡ ਹੋ ਗਏ ਉਹ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਬਿਨਾਂ ਦੁਨਿਆਵੀ ਝੂਠੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹਾਂ ਦੀ ਈਨ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਆਕੀ ਹੋ ਗਏ।

ਦਰਅਸਲ ਮਾਨਵ-ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਉਹੋ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਭਾਵਨਾ ਅਧੀਨ, ਮਾਨਵ ਹਿੱਤਾਂ ਲਈ ਉਸਾਰੂ ਕਾਰਜ ਕਰਦਿਆਂ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਮਾਰਗ ਦਾ ਪਾਂਧੀ ਬਣ ਕੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਤਕ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਦੇਵੇ। ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀ ਭਾਵਨਾ ਵਾਲੇ ਹੀ ਮਹਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਜੀਵਨ ਪਰਵਾਰ ਸਮੇਤ ਸਮੁੱਚੀ ਕੌਮ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ। 90 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਭੋਗਣ ਵਾਲੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅਤੇ ਦਸਮ ਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦਾ ਮਾਣ ਹਾਸਲ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਬਸ ਨਹੀਂ, ਆਪ ਜੀ ਦਸਮ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪਰਵਾਰਿਕ ਕਾਰਜਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ-ਪਾਤਰ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਲਿਖਾਰੀ, ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ, ਕਥਾ-ਵਾਚਕ, ਗਿਆਨ ਰਤਨਾਵਲੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਭਗਤ ਮਾਲਾ ਜਿਹੀਆਂ ਵੱਡਅਕਾਰੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਕਰਤਾ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਗ੍ਰੰਥੀ ਵਜੋਂ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਰਹੇ।

ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 1701 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਦਿਨ ਐਤਵਾਰ,2 ਚੇਤਰ ਸੁਦੀ 12 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹੀਦ ਬਿਲਾਸ ਵਿਚ ਅੰਕਿਤ ਕੁਲ਼ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਵਡ-ਵਡੇਰਿਆਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਉਦੇ ਦੀਪ ਬੰਸ ਦੇ ਘਰਾਣੇ ਨਾਲ ਸੀ, ਜੋ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਅਲੀਪੁਰ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਇਸ ਬੰਸ ਦਾ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਾਦਾ ਭਾਈ ਬਾਲੂ ਰਾਉ ਹੋਰੀਂ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੈਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਜਰਨੈਲ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦਾ ਪੱਕਾ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਾਲੂ ਰਾਉ ਦੇ ਘਰ 12 ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਸਨ: 1. ਮਲੂਕਾ, 2. ਮਾਈਦਾਸ, 3. ਰੁੜੀਆ, 4. ਰੂਪੀਆ, 5. ਜੈਮਲ, 6. ਬੀਰੀਆ, 7. ਨੇਤਾ, 8. ਸਾਹੂ, 9. ਸੁੰਦਰ, 10. ਮਾਧੋ, 11. ਰਈਆ ਅਤੇ 12. ਸੁਹੇਲਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ 12 ਵਿੱਚੋਂ ਭਾਈ ਮਾਈ ਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਜਨਮੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਸਮਾਚਾਰ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਸਿੱਖ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਵਿਚ ਵਿਭਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਕੰਬੋ ਕਿਸੇ ਨੇ ਦੁਲਟ ਜੱਟ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਾਨੇ ਕਾਛੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਮੁਲਤਾਨੀ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਨ ਲਿਖ ਕੇ ਕਿਤਨੇ ਹੀ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੋਤ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਮਗਰੀ ਦੀ ਖੋਜ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਪਰਖ-ਪੜਚੋਲ ਕਰਦਿਆਂ ਮੈਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸੂਚਨਾ ਸ. ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ‘ਸਹੀਦ ਬਿਲਾਸ’ ਵਾਲੀ ਲੱਗੀ ਹੈ।ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ- ਭਾਈ ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਆਪਣਾ ਪਰਵਾਰਿਕ ਪਿਛੋਕੜ। ਇਹ ਭਾਈ ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ ਭੱਟ-ਬਾਣੀ ਦੇ ਇਕ ਬਾਣੀਕਾਰ, ਭੱਟ ਭਿਖਾ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੀ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਭਾਈ ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਔਲਾਦ ਵਿੱਚੋਂ ਛੇਵੀ ਪੀੜੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸੀ। ਭਾਈ ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕੁਲ਼ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਆਪਣੇ ਵਡ-ਵਡੇਰਿਆਂ ਤੋਂ ਸੀਨਾ-ਬ-ਸੀਨਾ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਸਮਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਜਿਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਮਾਈ ਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਦੋ ਸ਼ਾਦੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ ਜਿਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਮੇਤ 7 ਸਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ‘ਸ਼ਹੀਦ ਬਿਲਾਸ’ ਵਿਚ ਆਪ ਜੀ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਭੈਣਾਂ ਹੋਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਦੱਸੀ ਗਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪ ਜੀ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਭੈਣਾਂ ਅਤੇ 12 ਭਰਾ ਸਨ। ਭਾਈ ਮਾਈ ਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ੧੩ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਭੇਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਅਤੇ ਲੰਗਰ ਵਿਚ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਜੂਠੇ ਬਰਤਨ ਸਾਫ ਕਰਦੇ। 15 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਖੈਰਪੁਰ ਦੇ ਲਖੀ ਰਾਇ ਦੀ ਬੇਟੀ ਬੀਬੀ ਸੀਤੋ ਨਾਲ ਹੋ ਗਈ। ਬੀਬੀ ਸੀਤੋ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਘਰ 2 ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਸਨ: 1. ਚਿਤ੍ਰ ਸਿੰਘ, 2. ਬਚਿਤ੍ਰ ਸਿੰਘ, 3. ਉਦੇ ਸਿੰਘ,4. ਅਨਿਕ ਸਿੰਘ, 5. ਅਜਬ ਸਿੰਘ, 6. ਅਜਾਇਬ ਸਿੰਘ, 7. ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ ਬੀਬੀ ਖੇਮੋਂ ਦੇ ਕੁੱਖੋਂ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਸਨ: 1. ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ, 2. ਬਲਰਾਮ ਸਿੰਘ,3. ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ 10 ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 5 ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿਚ 1705 ਈ. ਵਿਚ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ: ਚਿਤ੍ਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ 1734 ਈ. ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਬਾਕੀ ਦਾ ਪਰਵਾਰ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਧਰਮ ਦੀ ਖਾਤਰ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਬਲੀਦਾਨ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।

ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਉਪਰੰਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ਰਹੇ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਹੀ ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਬਾਬਾ ਬਕਾਲੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਪਾਸ ਪਹੁੰਚੇ। ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ ਦੀ ਫਰਿਆਦ ਸੁਣ ਜਦੋਂ ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਿੱਲੀ ਗਏ ਤਾਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪਾਸ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਹੀ ਰਹੇ। ਦਸਮ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਹਰ ਕਾਰਜ ਸਮੇਂ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ। ਇਹ ਕਾਰਜ ਭਾਵੇਂ ਪਰਵਾਰਿਕ ਸਨ, ਜੰਗਾਂ-ਯੁੱਧਾਂ ਵਾਲੇ ਸਨ ਅਤੇ ਭਾਵੇਂ ਲਿਖਣ-ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ। ਇਸੇ ਲਈ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਸੱਚੀ-ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਦਸਮੇਸ਼ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸੰਮਤ 1760 ਈ. ਨੂੰ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਇਕ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਵੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤਾ। ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਤੇ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਡਭਾਗੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਾਨਤਾ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।

ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ‘ਮਸਤ ਹਾਥੀ” ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਭਾਈ ਬਚਿਤ੍ਰ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਹੀ ਬੇਟਾ ਸੀ। ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸਿੰਘਾਂ ਵਿਚ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।

ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ 1708 ਈ. ਵਿਚ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਉਪਰੰਤ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਜਿੱਥੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦੀ ਨੀਂਦ ਹਰਾਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਉੱਥੇ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਫਿਰ ਤੋਂ ਜੈ-ਜੈਕਾਰ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਦਸਮ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਦੇਹਧਾਰੀ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਸਮਾਪਤ ਕਰਦਿਆਂ ਗੁਰਿਆਈ ਗੁਰੂ ਪੰਥ-ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਜਿਊਂਦੇ-ਜੀ ਤਾਂ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਇਕਮੁਠ ਰਿਹਾ, ਪਰ 1773 ਬਿ. ਨੂੰ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਉਪਰੰਤ ਪੰਥ ਵਿਚ ਦੋ ਧੜੇ ਬਣ ਗਏ। ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਨੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰੀਤਵਾਨ ਸਾਦਕ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਡੂੰਘੀ ਸੋਚ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸੂਝ-ਬੂਝ ' ਤੋਂ ਕੰਮ ਲੈਂਦਿਆਂ ਪ੍ਰੇਮ-ਪਿਆਰ ਦੀ ਜੁਗਤ ਨਾਲ ਦੋਵਾਂ ਧੜਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਰ ਕੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਇੱਕ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪੰਥ ਦੀ ਇਸ ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਜਨ-ਸਾਧਾਰਨ ਵਿਚ ਸ੍ਵੈਮਾਣ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੇ ਜਿੱਥੇ ਮੀਣਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੰਥ-ਵਿਰੋਧੀ ਤਾਕਤਾਂ ਦੀ ਨੀਂਦ ਹਰਾਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਉੱਥੇ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਦਰਬਾਰ ਵੀ ਇਸ ਵਧਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਲਈ ਖ਼ਤਰੇ ਦੀ ਘੰਟੀ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬੇਸ਼ੱਕ 90 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਨੂੰ ਪੁੱਜ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਪਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਸਮੁੱਚਾ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਅਤੇ ਜਨ-ਸਾਧਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਤਿਕਾਰਤ ਆਗੂ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਦਾ ਸੀ। 1790 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਦਾ ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਪੁਰਬ ਨੇੜੇ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸੰਗਤਾਂ ਦੀ ਤੀਬਰ ਇੱਛਾ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਵਾਰ ਇਹ ਪੁਰਬ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਮਕਸਦ ਲਈ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਸੂਰਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਭਾਈ ਸੁਬੇਗ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਪਾਸੋਂ ਇਜਾਜ਼ਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ ਅਤੇ ਇਵਜ਼ਾਨੇ ਵਜੋਂ ਮੇਲੇ ਪਿੱਛੋਂ 10 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਦੇਣੇ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲਏ। ਪਰ ਮੀਣਿਆਂ, ਪੰਥ-ਵਿਰੋਧੀ ਤਾਕਤਾਂ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਰ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਤਖਤ ਦੀ ਸ਼ਹਿ ਨਾਲ ਇਕ ਡੂੰਘੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਅਧੀਨ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਉਲੀਕਿਆ, ਜੋ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੇਲੇ ਸਿਰ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਸਿਰੇ ਨਾ ਚੜ੍ਹ ਸਕਿਆ। ਇਸ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਨਾਕਾਮ ਕਰਨ ਬਦਲੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਾਵੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਕ ਵੱਡੀ ਰਕਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਵਾਂਝਿਆਂ ਰਹਿਣਾ ਪਿਆ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੌਮ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਨਾਲ ਬਚਾ ਲਿਆ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਰਕਮ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਨੂੰ ਨਾ ਦੇ ਸਕੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੰਗਤਾਂ ਇਸ ਪੁਰਬ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਇਕੱਤਰ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਉਧਰ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ਬਹਾਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਇਸ ਕੇਂਦਰੀ ਧੁਰੇ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਮੁਖੀ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਅਕਹਿ ਤੇ ਅਸਹਿ ਕਸ਼ਟ ਦਿੰਦਿਆਂ 1734 ਈ. ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਨਖਾਸ ਚੌਂਕ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਅੱਜਕਲ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਹਾੜ ਸੁਦੀ ਪੰਚਮ ਥਿਤ ਆਹੀ। ਸਤਹ ਸੇ ਇਕਾਨਵੇ ਮਾਹੀ। ਜਾਇ ਨਖਾਸ ਚੌਂਕ ਕੇ ਬੀਚ। ਸੂਬੇ ਖਾਨ ਬਹਾਦਰ ਨੀਚ ਪਹਿਲੋ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਕੇ ਤਾਈ। ਕਾਜੀ ਫਤਵਾ ਦੀਓ ਸੁਣਾਈ। ਤਸੈ ਗੈਲ ਜਲਾਦੈ ਆਇ। ਬੰਦ ਬੰਦ ਦੀਯੋ ਜੁਦਾ ਕਰਾਇ। ਉਪਰੋਕਤ ਵੇਰਵੇ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਕੌਮ ਦੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਤਾ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾਉਣ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਦਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸ ਕਰਮ ਨਾਲ ਮਾਨਵ-ਸਮਾਜ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿਚ ਧਰਮ, ਸੱਚ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਕੌਮ ਲਈ ਮਰ-ਮਿਟਣ ਅਤੇ ਸ੍ਵੈਮਾਣ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣ ਦਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਦਰਅਸਲ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢਣ ਲਈ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਨੂੰ ਸੋਧਣ ਅਤੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਮੌਤ ਤੋਂ ਭੈਅ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਨ-ਸਾਧਾਰਨ ’ਤੇ ਨਾ ਤਾਂ ਜ਼ੁਲਮ ਦੀ ਢਾਹੇ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸੱਚ-ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਲਈ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਵਾਲੀ ਨੀਤੀ ਹੀ ਅਪਣਾਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੌਮ-ਉਸਾਰੀ ਅਤੇ ਜਨ-ਸਮੂਹ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਲਈ ਹੀ ਕੀਤਾ। ' ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਵਰਗੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਚਿੰਤਨ ਵਿਚ ਇਕ ਨਵੀਂ ਲਹਿਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਅਤੇ ਲਿਤਾੜੇ ਲੋਕ ਨਿਡਰ ਹੋਣ ਲਈ ਖੰਡੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਬਣਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਇਸ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੇ ਜਨ-ਜਨ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿਚ ਮਾਨਵ-ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਜ਼ਬਰ, ਜ਼ੁਲਮ, ਅੱਤਿਆਚਾਰ, ਅਨਿਆ ਅਤੇ ਕੱਟੜਤਾ ਵਿਰੁੱਧ ਧਰਮ-ਯੁੱਧ ਦਾ ਚਾਉ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ। ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੇ ਮਾਨਵ-ਸਮਾਜ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਜੋ ਕੀਰਤੀਮਾਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਸਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਧਾਰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਪਰਹਿੱਤ, ਪਰਉਪਕਾਰ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਦੁਖ-ਦਰਦ ਨਿਵਾਰਨ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਕੇ ਮਾਨਵ-ਕਲਿਆਣ ਦੇ ਪਾਂਧੀ ਬਣੀਏ। ਸਮੁੱਚੀ ਮਾਨਵਤਾ ਦੇ ਸੁਖ ਲਈ ਆਪ ਦੁਖ ਸਹਿਣਾ, ਸਰੀਰਕ ਕਸ਼ਟ ਸਹਾਰਨੇ, ਨਿੱਜ ਸੁਆਰਥਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਸੱਚ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਬਲੀਦਾਨ ਦੇਣਾ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਦਰਭ ਹੈ।