ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਸਿਰਜੇ ਹਰ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਧਿਐਨ ਇਸ ਤੱਥ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੈ ਹੈ ਕਰਦੀ ਜਗਤਿ ਲੋਕਾਈ ਦੇ ਦੂਖ, ਰੋਗ, ਸੰਤਾਪ ਹਰਨ ਲਈ ਜੋ ਜੀਵਨ-ਜੁਗਤਿ ਦਰਸਾਈ ਉਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪੂਰਵ ਸਮਕਾਲ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ, ਆਰਥਿਕ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲੋਂ ਵੇਖਿਆ ਜੋ ‘ਕੂੜੁ ਅਮਾਵਸ ਸਚੁ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀਸੈ ਨਾਹੀ ਕਹ ਚੜਿਆ’, ‘ਅੰਧੀ ਰਯਤਿ ਗਿਆਨ ਵਿਹੂਣੀ’ ‘ਰਾਜੇ ਸੀਹ ਮੁਕਦਮ ਕੁਤੇ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਫੇਰ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਿਆ ਉਪਰੰਤ ਇਸ ਅਧੋਗਤੀ ਦੇ ਸਮਾਧਾਨ ਲਈ ਅਜਿਹੇ ਸਿਧਾਂਤ ਸਿਰਜੇ ਜੋ ਜਨ-ਜੀਵਨ ਲਈ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ, ਮਾਨਵ-ਹਿਤਕਾਰੀ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰੀ ਬਣਨ ਦੇ ਯੋਗ ਸਨ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੋ ਵੀ ਸਿਧਾਂਤ ਸਿਰਜੇ ਉਹ ਨਿੱਜ-ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡੇ 'ਤੇ ਹੰਢਾ ਕੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਾਨਵ-ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਵਿਖਾਏ।

ਇਹ ਇਕ ਅਟੱਲ ਸਚਾਈ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਜ ਉਸ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨੂੰ ਹੀ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਨਿੱਜਲਾਭ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਪਰ ਹਿੱਤ ਅਥਵਾ ਮਾਨਵ-ਸਮਾਜ ਭਲਾਈ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖੇ ਕਿਉਂਕਿ ਨਿੱਜਵਾਦੀ ਸੋਚ ਵਾਲਾ ਹੈਵਾਨੀਅਤ ਦਾ ਜੀਵਨ ਜਿਊਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰ-ਹਿੱਤ ਸੋਚ ਵਾਲਾ ਰੂਹਾਨੀ ਦੈਵੀਅਤਾ ਦੀ ਪਦਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਮੁੱਲ ਸਮਾਜਿਕ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਟੁੱਟੇ ਸਿਧਾਂਤ ਮੁੱਲਹੀਣ ਹੀ ਬਣੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਏਸੇ ਲਈ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਸਿਧਾਂਤ ਨਹੀਂ ਸਿਰਜਦੇ ਜੋ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮੁੱਲਹੀਣ ਬਣ ਚੁਕਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋਵੇ। ਏਸੇ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਾਨਵ-ਸਮਾਜ ਦੇ ਉਸਾਰੂ ਨਿਰਮਾਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਵਹਾਰਿਕ ਆਧਾਰ ਦੇਣੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਮਝੇ ਤਾਂ ਜੋ ਇਕ ਕਰਮਸ਼ੀਲ ਸਾਰਥਿਕ ਤੇ ਅਜਿਹੇ ਨਰੋਏ ਸਮਾਜ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ ਜਿਸ ਦੇ ਹਿੱਸਾ ਬਣੇ ਵਾਸੀ ਸਭੈ ਸਾਂਝੀਵਾਲ ਬਣ ਕੇ ‘ਸਰਬੱਤ ਦਾ ਭਲਾ’ ਮੰਗਣ ਵਾਲੀ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਹੋਣ।

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਿਰਜੇ ‘ਤ੍ਰੈ-ਰਤਨੀ’ ਸਿਧਾਂਤ ਨਾਮ ਜਪੋ, ਕਿਰਤ ਕਰੋ ਤੇ ਵੰਡ ਛਕੋ ਨੂੰ ਏਸੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਜਾਣਨ ਤੇ ਮਾਣਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਗੁਰੂਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮਕਾਲ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮਾਝ ਕੀ ਵਾਰ, ਆਸਾ ਕੀ ਵਾਰ, ਮਲਾਰ ਕੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕੀਤੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ‘ਕਿਰਤ’ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਇਸ ਲੇਖ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰਨ ਦਾ ਜਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਦਰਅਸਲ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਸਿਰਜੇ ‘ਨਾਨਕ ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ' ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਧਾਰਸ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸੰਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਹੀਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਵਰਗ ਖੜਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜੋ ਸਮਾਜਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨਿਭਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਬੋਝ ਬਣੇ ਸਗੋਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ। ਏਸੇ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਲਾਇਣ ਕਰਨ ਦੀ ਰੁਚੀ ਵਾਲੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਕੇ ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਅਜਿਹਾ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ ਜੋ ਜੀਵਨ-ਵਿਹੂਣਾ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਜੀਵਨ-ਮਈ ਹੈ। ਉਹ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਮਾਲਾ ਫੇਰਨ ਤਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਜੀਵਨ-ਮਈ ਹੈ ਭਾਂਜਵਾਦੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰਾਂ ਕਿਰਤ-ਕਮਾਈ ਤੇ ਨਾਮ-ਸਾਧਨਾ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਪੂਰਕ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਕਿਰਤ-ਕਮਾਈ ਵਿਹੂਣਾ ਧਰਮ-ਕਰਮ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਾਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਚੜ ਸਕਦਾ, ਉਹ ਤਾਂਹੀ ਸਾਰਥਿਕ ਬਣਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ ਸੰਸਾਰੀ ਘਾਲਣਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕੀਤੀ ਕਮਾਈ ਵਿੱਚੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਵਰਨਾ ਜੇ ਮੋਹਾਕਾ ਘਰੁ ਮੁਹੈ ਘਰੁ ਮੁਹਿ ਪਿਤਰੀ ਦੇਇ॥ ਅਗੈ ਵਸਤੁ ਸਿਞਾਣੀਐ ਪਿਤਰੀ ਚੋਰ ਕਰੇਇ॥

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਤਾਂ ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਰਮ-ਇੰਦਰੇ ਵੀ ਬਖ਼ਸ਼ੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਰਮ ਆਪੋ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰਾਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਅੰਗ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਜੋ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਧਰਮ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਏਸੇ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟਤਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਤ੍ਰੈ-ਰਤਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਰਤ ਨੂੰ ਪਹਿਲੋਂ ਰੱਖਿਆ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਇਹ ਕਿਰਤ ਸਿਧਾਂਤ ਕੇਵਲ ਕਮਾਈ ਕਰਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਬੰਦਗੀ ਹੈ। ਏਸੇ ਲਈ ਉਹ ਕੇਵਲ ਮੰਗਣਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਰ ਅਨੈਤਿਕ ਢੰਗ ਦੀ ਕਿਰਤ-ਕਮਾਈ ਜਿਵੇਂ, ਚੋਰੀ, ਠੱਗੀ, ਲੁੱਟ ਖਸੁੱਟ, ਖੋਹ, ਰਿਸ਼ਵਤ ਆਦਿ ਸਭ ਨੂੰ ਨਕਾਰਦੇ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ‘ਚੋਰ ਕੀ ਹਾਮਾ ਭਰੇ ਨ ਕੋਇ’ ਕਿਉਂਕਿ ਅਜਿਹੀ ਰੁਚੀ ਵਾਲੇ ਲੋਕ :

-ਧੰਧਾ ਕਰਤ ਸਗਲੀ ਪਤਿ ਖੋਵਸਿ ਭਰਮੁ ਨ ਮਿਟਸਿ ਗਵਾਰਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1127)
-ਘਰਿ ਘਰਿ ਮਾਗੈ ਜਗੁ ਪਰਬੋਧੈ ਮਨ ਅੰਧੈ ਪਤਿ ਹਾਰੀ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1012)

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਗਣਾ ਅਸਲ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਪੱਤ ਗਿਰਵੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਕਰਮ ਹੈ:

-ਜੋਗੀ ਬੈਸਿ ਰਹਹੁ ਦੁਬਿਧਾ ਦੁਖੁ ਭਾਗੈ॥
ਘਰਿ ਘਰਿ ਮਾਗਤ ਲਾਜੁ ਨ ਲਾਗੈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 903)

‘ਰਹਿਤਨਾਮਾ ਪਰੇਮ ਸੁਮਾਰਗ' ਵਿਚ ਏਥੋਂ ਤਕ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ “ਪਰਾਏ ਦਰਬ ਕੋ ਅੰਗੀਕਾਰ ਨ ਕਰੇ। ਧਰਮ ਕੀ ਕਿਰਤ ਕਰ ਵੰਡ ਖਾਏ। " ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਤਾਂ ਏਥੋਂ ਤਕ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਧਰਮ-ਆਗੂ, ਧਰਮੀ ਕਹਾਉਣ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜੋ ਘਰ-ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਭਿਖਿਆ ਮੰਗਦੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ:

-ਗੁਰੂ ਪੀਰ ਸਦਾਏ ਮੰਗਣ ਜਾਇ॥ ਤਾ ਕੈ ਮੂਲਿ ਨ ਲਗੀਐ ਪਾਇ॥
ਘਾਲਿ ਖਾਇ ਕਿਛੁ ਹਥਹੁ ਦੇਇ॥ ਨਾਨਕ ਰਾਹੁ ਪਛਾਣਹਿ ਸੇਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1245)

-ਕਾਦੀ ਕੂੜੁ ਬੋਲਿ ਮਲੁ ਖਾਇ॥ ਬ੍ਰਾਹਮਣੁ ਨਾਵੈ ਜੀਆ ਘਾਇ॥
ਜੋਗੀ ਜੁਗਤਿ ਨ ਜਾਣੈ ਅੰਧੁ॥ ਤੀਨੇ ਓਜਾੜੇ ਕਾ ਬੰਧੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 662)

ਦੀ ਜੀਵਨ-ਜੁਗਤ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਸੱਚ ਆਧਾਰਿਤ ਤੱਥ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਵਰਗ ਨੇ ਨਾਮ ਜਪਣ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਨਿੱਜ-ਕਲਿਆਣ ਤੇ ਭੇਖ ਤਕ ਸੀਮਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਹੱਥੀਂ ਕਿਰਤ ਕਰ ਕੇ ਖ਼ੂਨ-ਪਸੀਨੇ ਦੀ ਕੀਤੀ ਕਮਾਈ ’ਤੇ ਜੱਫਾ ਮਾਰਨ ਅਤੇ ਵੰਡ ਛਕਣ ਨੂੰ ਮੰਗ ਛਕਣ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਇਸ ਜੀਵਨ ਜੁਗਤ ਨੇ ਮਾਨਵ-ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਉਚਾਣ ਵੱਲ ਲਿਜਾਣ ਦੀ ਥਾਂ ਨੀਵਾਣ ਵੱਲ ਧਕੇਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਮਾਨਵ-ਜੀਵਨ ਦੀ ਇਸ ਅਣਉੱਨਤ ਜੁਗਤ ਨੂੰ ਅਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਦਿਆਂ ਇਸ ਦੇ ਬਦਲ ਵਿਚ ਜੋ ਜੁਗਤ ਦਰਸਾਈ ਉਹ ਹੈ:

-ਨਾਨਕ ਸਤਿਗੁਰਿ ਭੇਟਿਐ ਪੂਰੀ ਹੋਵੈ ਜੁਗਤਿ॥
ਹਸੰਦਿਆ ਖੇਲੰਦਿਆ ਪੈਨੰਦਿਆ ਖਾਵੰਦਿਆ ਵਿਚੇ ਹੋਵੈ ਮੁਕਤਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 522)

-ਸਤਿਗੁਰ ਕੀ ਐਸੀ ਵਡਿਆਈ॥ ਪੁਤ੍ਰ ਕਲਤ੍ਰ ਵਿਚੇ ਗਤਿ ਪਾਈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 661)

ਅਸਲ ਵਿਚ ਜੋਗੀਆਂ ਤੇ ਸੰਨਿਆਸੀਆਂ ਦਾ ਮਤ ਹੈ ਕਿ ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਮਾਰਗ ਤੇ ਸੰਸਾਰੀ ਮਾਰਗ 'ਤੇ ਇਕੱਠਿਆਂ ਤੁਰਨਾ ਨਾ-ਮੁਮਕਿਨ ਹੈ। ਏਸੇ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਭੂ ਕੋਲ ਫਰਿਆਦ ਹੀ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਪਰਵਾਰ ਨੂੰ ਗਲੋਂ ਲਾਹ ਤਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਬੰਦਗੀ ਕਰ ਸਕਾਂ। ਕਈ ਤਾਂ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਚੁੱਪ-ਚੁਪੀਤੇ ਪਤਨੀ ਤੇ ਪਰਵਾਰ ਨੂੰ ਸੁੱਤਿਆਂ ਛੱਡ ਕੇ ਅਣਦੱਸੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਧਰਮ ਤੇ ਧੰਦੇ ਨੂੰ ਇਕਸਾਰ ਚਲਾਉਣ ਵਿਚ ਯਕੀਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ। ਪਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਦਰਸਾਇਆ ਮਾਰਗ ਜੈਵਿਕ (Organic and Unique) ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ। ਇਸ ਮਾਰਗ ਦਾ ਪਾਂਧੀ, ਧਰਮ-ਕਰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਰਤ ਵੀ ਨਾਲੋਂ-ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੌਰਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਮਾਰਗ ਦੇ ਪਾਂਧੀ ਬਨਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖ਼ੁਦ ਇਸ ਸਾਰਥਿਕ ਤੇ ਜੈਵਿਕ ਜੀਵਨ-ਜੁਗਤਿ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਗ-ਸੰਗ ਕੀਤਾ।

‘ਜਨਮ-ਸਾਖੀ ਸਾਹਿਤ’ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਮੱਝਾਂ ਚਾਰੀਆਂ, ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਦੇ ਮੋਦੀਖਾਨੇ ਵਿਚ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਚਾਰ ਉਦਾਸੀਆਂ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਸੈਦਪੁਰ (ਏਮਨਾਬਾਦ) ਵਿਚ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਠਹਿਰਦਿਆਂ ਉਸ ਦੀ ਸੱਚੀ-ਸੁੱਚੀ ਹੱਥੀਂ ਕੀਤੀ ਕਿਰਤ-ਕਮਾਈ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਭੋਜਨ ਵੀ ਛਕਦੇ ਰਹੇ। ਏਸੇ ਸਮੇਂ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਨਵਾਬ ਮਲਕ ਭਾਗੋ ਵੱਲੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਖ਼ੂਨ-ਪਸੀਨੇ ਦੀ ਕਮਾਈ ਨੂੰ ਲੁੱਟ-ਲੁੱਟ ਆਪਣੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਭਰਨ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵੀ ‘ਹੱਥੀਂ ਕਿਰਤ’ ਕਰਨ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਤਾ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਹਿਲੀ ਘਟਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਮਲਕ ਦਾ ਮੁੰਡਾ ਅਸਾਧ ਰੋਗ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੈਦ, ਹਕੀਮਾਂ ਦੀ ਬੇਬਸੀ ਸਨਮੁਖ ਮਲਕ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਦੇਹ ਅਰੋਗਤਾ ਲਈ ਖ਼ੁਦਾ ਅੱਗੇ ਬੰਦਗੀ ਕਰਨ ਲਈ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਤੇ ਮਲਕ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤੂੰ ਜਿਸ ਖ਼ੁਦ੍ਰਾ ਦੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਖ਼ੁਦ੍ਰਾ ਤੇਰੇ ’ਤੇ ਦਇਆ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਮਲਕ ਦੇ ਲਿਲਕੜੀਆਂ ਕੱਢਣ ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਮਲਕ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਦੇ ਘਰੋਂ ਕੋਧਰੇ ਦੀ ਰੋਟੀ ਦਾ ਇਕ ਟੁੱਕੜਾ ਮੰਗਵਾ ਕੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਖੁਆਵੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਰਾਜ਼ੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਦੂਸਰੀ ਘਟਨਾ ਮਲਕ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮ ਭੋਜ ਅਤੇ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਦੇ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਪਾਪ-ਕਰਮ ਨਾਲ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤੀ ਧਨ-ਦੌਲਤ, ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਤੇ ਖ਼ੂਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਦੀ ਹੱਥੀਂ ਕਿਰਤ ਕਮਾਈ ਦੁੱਧ ਨਾਲ। ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਤੇ ਮਲਕ ਭਾਗੋ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਇਹ ਸਾਖੀ ‘ਹੱਥੀਂ ਕਿਰਤ ਕਰਨ' ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਸੇਧ ਇਹ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਦਸਾਂ ਨਹੁੰਆਂ’ ਦੀ ਕਿਰਤ-ਕਮਾਈ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੀ ਰੋਟੀ, ਕੱਪੜਾ ਅਤੇ ਮਕਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਨਾ ਤਾਂ ਮੰਗਣ ਦੀ ਜੁਗਤਿ ਹੀ ਠੀਕ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟਣ ਦੀ ਨੀਅਤ। ਇਹ ਇਕ ਅਟੱਲ ਸਚਾਈ ਹੈ ਕਿ ਦਸਾਂ ਨਹੁੰਆਂ ਦੀ ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨਾ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਲੁੱਟਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਧੋਖਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਏਸੇ ਲਈ ਉਹ ਮਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਤਨ ਕਰਕੇ ਅਰੋਗ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਏਹੋ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਉਸ ਵਰਗ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਸੀ, ਜੋ ‘ਹਥੀਂ ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਦੀ’ ਜੁਗਤ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਈ ਥਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ :

-ਵਣਜੁ ਕਰਹੁ ਵਣਜਾਰਿਹੋ ਵਖਰੁ ਲੇਹੁ ਸਮਾਲਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 22)

-ਖੇਤੀ ਵਣਜੁ ਨਾਵੈ ਕੀ ਓਟ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 152)

-ਸਖੀਹੋ ਸਹੇਲੜੀਹੋ ਮੇਰਾ ਪਿਰੁ ਵਣਜਾਰਾ ਰਾਮ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 436)

-ਸਚਾ ਸਾਹੁ ਇਕੁ ਤੂੰ ਹੋਰੁ ਜਗਤੁ ਵਣਜਾਰਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 140)

-ਮਨੁ ਹਾਲੀ ਕਿਰਸਾਣੀ ਕਰਣੀ ਸਰਮੁ ਪਾਣੀ ਤਨੁ ਖੇਤੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 595)

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ‘ਹੱਥੀਂ ਕਿਰਤ ਕਰਨ’ ਦੀ ਜੁਗਤ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਹੀ ਇਸ ਤੱਥ ਵਿਚ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਿੰਦੂ-ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਪਤਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉੱਚਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਵਰਗ ਦੀ ਥਾਂ ਨਿਤਾਣੇ ਤੇ ਨਿਮਾਣੇ ਵਰਗ ਦੀ ਸਾਰ ਲਈ ਜਿਸ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ, ਨਿਮਨ ਵਰਗ ਵਿਚ ਦਿਨ-ਬ-ਦਿਨ ਹੋਰ ਡੂੰਘੀਆਂ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਤਾਂ ਏਥੋਂ ਤਕ ਆਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੀ ਸਾਂਝ ਅਥਵਾ ਸਹਾਨੂਭੂਤੀ ਹੀ ਉਸ ਵਰਗ ਨਾਲ ਹੈ ਜੋ ਨੀਵੀਂ ਤੋਂ ਨੀਵੀਂ ਜਾਤ ਦੇ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਿਹਰ ਉੱਥੇ ਹੁੰਦੀ ਜਿੱਥੇ ਨੀਵਿਆਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ :

ਨੀਚਾ ਅੰਦਰਿ ਨੀਚ ਜਾਤਿ ਨੀਚੀ ਹੂ ਅਤਿ ਨੀਚੁ॥
ਨਾਨਕੁ ਤਿਨ ਕੈ ਸੰਗਿ ਸਾਥਿ ਵਡਿਆ ਸਿਉ ਕੀਆ ਰੀਸ॥
ਜਿਥੈ ਨੀਚ ਸਮਾਲੀਅਨਿ ਤਿਥੈ ਨਦਰਿ ਤੇਰੀ ਬਖਸੀਸ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 15)

ਪੰਡਤ ਕਹਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਰਗ ‘ਰੋਟੀਆ ਕਾਰਣਿ ਪੂਰਹਿ ਤਾਲ' ਭਾਵ ਰਸਮੀ ਭਜਨ ਤਾਂ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਇਹ ਕਿਰਿਆ ਕੇਵਲ ਪੇਟ ਪੂਜਾ ਲਈ ਦਾਨ ਲੈਣ ਤਕ ਸੀਮਤ ਹੈ ਭਜਨ ਦਾ ਮੂਲ ਸੰਦੇਸ਼ ਉਸ ਦੀ ਸਮਝ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁੱਲਾਂ ਮਸੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਰੋਟੀ ਦੇ ਵਸੀਲੇ ਲਈ ਬਾਂਗ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੋਗੀ ਵੀ ਕੰਨ ਪੜਵਾ ਕੇ ਫਕੀਰਾਂ ਵਾਂਗ ਦਰ-ਦਰ ’ਤੇ ਭੀਖ ਵੀ ਮੰਗਦੇ ਹਨ ਤੇ ਪੈਰੀਂ ਹੱਥ ਵੀ ਲਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਵਿਹਲੜ ਮਖੱਟੂ ਵਰਗ ਬਾਰੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸੇਧ ਦਿੱਤੀ ਕਿ :

ਗਿਆਨ ਵਿਹੂਣਾ ਗਾਵੈ ਗੀਤ॥ ਭੁਖੇ ਮੁਲਾਂ ਘਰੇ ਮਸੀਤਿ॥
ਮਖਟੂ ਹੋਇ ਕੈ ਕੰਨ ਪੜਾਏ॥ ਫਕਰੁ ਕਰੇ ਹੋਰੁ ਜਾਤਿ ਗਵਾਏ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1245)

ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ‘ਹੱਥੀਂ ਕਿਰਤ ਕਰ ਕੇ’ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ-ਨਿਰਬਾਹ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹੋ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਠੀਕ ਰਸਤਾ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ।

ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਾਧੂਆਂ ਨੇ ਤਿਆਗਵਾਦ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰ ਕੇ ਮਾਨਵ-ਸਮਾਜ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਨੁਕਸਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜੇ ਉਹ ਧਰਮ-ਕਰਮ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਵਹਾਰਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਤਾਂ ਅੱਜ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਆਰਥਿਕ ਦਸ਼ਾ ਇਤਨੀ ਤਰਸਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਣੀ ਜਿਤਨੀ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ‘ਭਾਰਤ ਸੋਨੇ ਦੀ ਚਿੜੀਆ' ਵਜੋਂ ਏਸ ਕਰਕੇ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਏਥੇ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਦੀ ਥਾਂ ਹਰੇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਹੱਥੀਂ-ਕਾਰ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਧਰਮੀ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਆਗੂ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੀ ਇਹ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ ਕਿ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਾ ਕਰੋ, ਸੰਸਾਰ ਤਿਆਗੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਸਰਪਣੀ ਆਖਣ। ਹਨੇਰ ਸਾਂਈ ਦਾ ! ਉਪਦੇਸ਼ ਤਿਆਗ ਦਾ ਪਰ ਰੋਟੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰਹਿਸਥੀਆਂ ਪਾਸੋਂ ਹੀ ਮੰਗ ਕੇ ਖਾਧੀਆਂ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ-ਜੁਗਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਸਾਧੂ ਸੰਤ ਹੋ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਜੋ ਜੀਵਨ ਲੋੜਾਂ ਲਈ ‘ਵਿਡਾਨੀ ਆਸ’ ਰਖੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੱਚਾ ਸਾਧ-ਸੰਤ ਦੂਸਰਿਆਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵੱਲ ਵੇਖਣ ਦੀ ਥਾਂ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਦਰਅਸਲ ਧਰਮ ਕਰਮ ਅਤੇ ‘ਹੱਥੀਂ ਕਿਰਤ ਕਰਨ’ ਨੂੰ ਦੋ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਜੁੱਟ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਫਲ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦੇ ਅਜੋਕੇ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ‘ਹੱਥੀਂ ਕਿਰਤ ਕਰਨ’ ਵਾਲਾ ਵਰਗ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਅਧੀਨ ਨਿੱਜਵਾਦ, ਨਿੱਜਲਾਭ ਆਦਿ ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਜੁੜਨ ਕਾਰਨ ਅੰਦਰੋਂ ਅਸ਼ਾਂਤ ਹੈ। ਸਬਰਸੰਤੋਖ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਵੰਡ-ਛਕਣ ਦੀ ਰੁਚੀ ਉਸ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚੋਂ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਏਸ ਲਈ ਉਹ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਗਿਆਨ ਵਿਹੂਣੇ ਭੇਖਧਾਰੀ ਸਾਧੂਸੰਤਾਂ ਦੀ ਓਟ ਤੇ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਗੱਫਾ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਮਿਲ ਜਾਵੇ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਧਨ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਸੁਝਦਾ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੋਂ ਸਾਧੂ-ਸੰਤਾਂ ਦਾ ਵੀ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਨਹੀਂ। ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਇਕ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਆਪਣਾ ਕਲਿਆਣ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਜੋ ਗਾਡੀ ਰਾਹ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਉਸ ਵਿਚ ਧਰਮ-ਕਰਮ ਤੇ ‘ਹੱਥੀਂ ਕਿਰਤ ਕਰਨ’ ਦੋ ਵੱਖਰੇ ਜੁਟ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇਕ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਮੱਝਾਂ ਚਾਰੀਆਂ, ਦੁਕਾਨਦਾਰੀ ਕੀਤੀ, ਖੇਤੀ ਕੀਤੀ, ਵਪਾਰ ਕੀਤਾ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਵੀ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾਂ ਵਪਾਰੀ ਹੀ ਸਨ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਵੀ ਵਪਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਜੀ ਵੀ ਘੁੰਗਣੀਆਂ ਵੇਚਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਕਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਗੁਰੂ ਹੀ ਰਹੇ। ਸਮਝਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਜੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਹੱਥੀਂ ਕਿਰਤ ਕਰਦਿਆਂ ‘ਗੁਰੂਪਦ’ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਬਣੇ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿੱਖ ‘ਹੱਥੀਂ ਕਿਰਤ ਕਰਨ’ ਕਰ ਕੇ ਸਿੱਖ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ? ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਭਿਖਾਰੀ ਨਹੀਂ ਬਣਨਾ, ਦਰ-ਦਰ ਮੰਗਣਾ ਨਹੀਂ, ਸੁੱਚੀ ਸ਼ੁਭ ਕਿਰਤ ਕਰਨੀ, ਪਰਵਾਰ ਵਿਚ ਹੀ ਰਹਿਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਾਰੇ ਫ਼ਰਜ਼ ਨਿਭਾਉਣੇ ਹਨ। ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਦੌੜਨਾ ਨਹੀਂ, ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਹੀ ਸਫਲ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣਾ ਹੈ:

ਵਿਚੇ ਗ੍ਰਿਹ ਸਦਾ ਉਦਾਸੀ ਜਿਉ ਕਮਲੁ ਰਹੈ ਵਿਚਿ ਪਾਣੀ ਹੇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1070)

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਹੱਥੀਂ ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਏਥੋਂ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿਚ ਇਕ ਸਿੱਖ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਰਤੀ ਜੀਵਨ ਨੇ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਆਰਾਪਣ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸਿੱਖੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਕਿਰਤ ਤੇ ਕਿਰਤੀ ਦੀ ਇਤਨੀ ਮਹਾਨਤਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਹਲੜ, ਮਖੱਟੂ ਬੰਦਾ ਇਸ ਵਿਚ ਫਿੱਟ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਏਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਕਿਰਤ ਕਰਨੀ ਸਿੱਖ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਫ਼ਰਜ਼ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਇਕ ਅਟੱਲ ਸਚਾਈ ਹੈ ਕਿ ਕਿਰਤ ਇਕ ਧਾਰਮਿਕ-ਕ੍ਰਿਆ ਹੈ ਇਸ ਦੀ ਪਹਿਚਾਨ ਤੇ ਸਥਾਪਨਾ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਹੀ ਅਰੰਭ ਹੋਈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ, ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਿਰਤੀਆਂ ਤੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀਆਂ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਏਸੇ ਲਈ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵੀ ਕਿਰਤੀ ਤੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਹੀ ਹੋਏ।

ਕਿਰਤ ਵੀ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਖੇਤੀ ਕਰਨੀ, ਦੁਕਾਨ ਕਰਨੀ, ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕਰਨੀ, ਕੱਪੜਾ ਬੁਣਨਾ, ਸਿਉਣਾ ਆਦਿ। ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ, ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ, ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ, ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ, ਭਗਤ ਸੈਣ ਜੀ, ਭਗਤ ਸਧਨਾ ਜੀ ਆਦਿ ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ ਕਿਰਤ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਦੁਕਾਨਦਾਰੀ ਕਿਰਤ ਹੈ ਸੱਚੀ ਤੇ ਸੁੱਚੀ ਜੇਕਰ ਤੋਲ ਪੂਰਾ ਹੋਵੇ, ਮੁੱਲ ਜਾਇਜ਼ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਮਿਲਾਵਟ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਵੇ। ਇਕ ਹਾਕਮ ਵੀ ਕਿਰਤੀ ਹੈ ਜੇ ਉਹ ਸਹੀ ਇਨਸਾਫ ਕਰੇ, ਇਕ ਰਾਜਾ ਵੀ ਕਿਰਤੀ ਹੈ ਜੇ ਉਹ ਪਰਜਾ ਦਾ ਪਾਲਣ ਠੀਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਕਰੇ। ਇਕ ਵਪਾਰੀ ਵੀ ਕਿਰਤੀ ਹੈ ਜੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਚਾਕਰਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਦੇਵੇ ਤੇ ਵਾਜ਼ਬ ਕੰਮ ਲਵੇ। ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕਰਦਿਆਂ ਵਧੇਰੇ ਲਾਭ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਕਮਾਈ ਵਿਚ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦਾ ਖੂਨ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਉਸ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਰੋਗੀ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਸੱਚ ਤੋਂ ਅੱਖਾਂ ਮੀਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ:

ਜੇ ਰਤੁ ਲਗੈ ਕਪੜੈ ਜਾਮਾ ਹੋਇ ਪਲੀਤੁ॥
ਜੋ ਰਤੁ ਪੀਵਹਿ ਮਾਣਸਾ ਤਿਨ ਕਿਉ ਨਿਰਮਲੁ ਚੀਤੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 140)

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਇਹ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਸੇ ਦੀ ਕਮਾਈ ਦੌਲਤ ਵਿੱਚੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਕੰਮ ਕੀਤਿਆਂ ਹਿੱਸਾ (ਕਮਿਸ਼ਨ) ਰਿਸ਼ਵਤ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਕਿਰਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਅਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ਅੱਜ ਵੀ ਬੇਅੰਤ ਹਨ ਤੇ ਘਾਟ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਅਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਹੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਕਿ :

ਹਕੁ ਪਰਾਇਆ ਨਾਨਕਾ ਉਸੁ ਸੂਅਰ ਉਸੁ ਗਾਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 141)

ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੂੰਜੀਪਤੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕ, ਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਉਜਰਤ ਘੱਟ ਤੇ ਕੰਮ ਬਹੁਤਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਹੱਥੀਂ ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਪੂੰਜੀ ਨਾਲ ਮੁਨਾਫਾ ਕਮਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਰਗ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦੀ ਪਾਲ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।

ਸਿੱਖ ਧਰਮ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿਰਤ ਨੂੰ ਛੋਟੀ ਜਾਂ ਵੱਡੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ, ਸਗੋਂ ਕਿਰਤ ਨੂੰ ਦੋ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੱਚੀ-ਸੁੱਚੀ ਕਿਰਤ ਤੇ ਦੂਜੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਝੂਠੀ ਕਿਰਤ। ਸੱਚੀ-ਸੁੱਚੀ ਕਿਰਤ ਉਹ ਜੋ ਦਸਾਂ ਨਹੁੰਆਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਏਸੇ ਕਿਰਤ ਕਮਾਈ ਨੂੰ ਨੇਕ ਕਮਾਈ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨੇਕ ਕਮਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿਰਤੀ ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਸੁਚੇਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਤ ਦਾ ਸਮਾਜ ਦੇ ਕਿਸੇ ਪੱਖ ਉੱਪਰ ਕੋਈ ਦੁਰ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਪਵੇਗਾ। ਜਿਵੇਂ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਮਾਰੂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਦੌੜ ਵਿਚ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਮੁਲਕ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਲੰਘ ਰਹੇ ਹਨ। ਖਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਾਵਟ, ਚਰਸ, ਅਫੀਮ, ਹੈਰੋਇਨ, ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਸ਼ਰਾਬ, ਨਕਲੀ ਦਵਾਈਆਂ ਆਦਿ ਦੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਰਾਹੀਂ ਧਨ ਕਮਾਉਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਆਦਿ ਮਾਨਵਤਾ ਦਾ ਚੀਰ-ਹਰਨ ਵਾਲੇ ਇਹ ਸਭ ਝੂਠੀ ਕਿਰਤ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ।

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ‘ਹੱਥੀਂ ਕਿਰਤ ਕਰਨ’ ਦੀ ਜੋ ਪਿਰਤ ਪਾਈ ਸੀ ਉਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਅੱਜ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿਚ ਲੁੱਟਾਂ ਖੋਹਾਂ, ਮਿਲਾਵਟਖੋਰੀ, ਜਮ੍ਹਾਖੋਰੀ, ਨਸ਼ਾਖੋਰੀ, ਖੂਨ-ਖ਼ਰਾਬਾ, ਬਲਾਤਕਾਰ ਆਦਿ ਦੀ ਵੱਧ ਰਹੀ ਰੁਚੀ ਨੂੰ ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੋਈ ਰੋਕ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਕੇਵਲ ‘ਹੱਥੀਂ ਕਿਰਤ ਕਰਨ’ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਤੇ ਸਮਝਾਉਣ ਦਾ ਔਜਾਰ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਨਵ-ਸਮਾਜ ਦੇ ਉਸ ਜੁਟ ਨੂੰ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਪੈਰੋਕਾਰ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ‘ਹੱਥੀਂ ਕਿਰਤ ਕਰਨ’ ਦੀ ਥਾਂ ‘ਵਿਡਾਣੀ ਆਸ’ ਦੀ ਧਿਰ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।