ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪੈਗ਼ੰਬਰੀ ਅਜ਼ਮਤ ਅਤੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਦੈਵੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਹੋਏ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕੋਹਿਨੂਰੀ ਜਲਾਲ ਦੀ ਇਕ ਝਲਕ ਜਿਸ ਨੇ ਵੀ ਵੇਖੀ, ਉਹ ਇਲਾਹੀ ਨੂਰ ਨਾਲ ਚੁੰਧਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬ੍ਰਹਮ-ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਆਪ ਮੁਹਾਰੇ ਉਦੈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਇਕ ਜੰਗੀ ਐਲਾਨ-ਨਾਮਾ ਸੀ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਜਾਨ ਨਿਛਾਵਰ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੋਹਾਂ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਵਿਭਿੰਨ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮੂਲ ਸਚਾਈ ਇੱਕੋ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਸਮਾਨ ਹਨ:

ਹਿੰਦੂ ਤੁਰਕ ਕੋਊ ਰਾਫਜੀ ਇਮਾਮ ਸਾਫੀ
ਮਾਨਸ ਕੀ ਜਾਤ ਸਬੈ ਏਕੈ ਪਹਚਾਨਬੋ।
ਕਰਤਾ ਕਰੀਮ ਸੋਈ ਰਾਜਕ ਰਹੀਮ ਓਈ
ਦੂਸਰੋ ਨ ਭੇਦ ਕੋਈ ਭੂਲ ਭ੍ਰਮ ਮਾਨਬੋ। . . .
ਦੇਹਰਾ ਮਸੀਤ ਸੋਈ ਪੂਜਾ ਔ ਨਿਵਾਜ ਓਈ
ਮਾਨਸ ਸਬੈ ਏਕ ਪੈ ਅਨੇਕ ਕੋ ਭ੍ਰਮਾਉ ਹੈ॥ (ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ)

ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਸਰਦੀਆਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ‘ਜੰਮੂ’ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ, ਜੋ ਸੂਬੇ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਵੀ ਹੈ। ਇਹ ਦਰਿਆ ਤਵੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਆਬਾਦ ਹੈ। ਜੰਮੂ ਦਾ ਅਕਸ਼ਾਂਸ਼ 74-55 ਅਤੇ ਰੇਖਾਂਸ਼ ਦੇਸ਼ਾਂਤਰ 32-44 ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। ਜੰਮੂ ਦੀ ਤਵਾਰੀਖ਼ ਕੇਵਲ ਮੌਖਿਕ ਅਤੇ ਵਾਰਾਂ ਦੀ ਰੀਤ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰਹਿ ਸਕੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਪਰਵਾਰਾਂ ਦੇ ਬੰਸਾਵਲੀਨਾਮੇ ਜਾਂ ਗੁਪਤ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਰਾਜਤਰਗੰਨੀ ਅਤੇ ਨੀਲਤਮਪਰਾਣੁ ਅਨੁਸਾਰ ਜੰਮੂ1 ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਮ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਅਸਲ ਵਿਚ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਹੀ ਜੰਮੂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਮਿਲਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੇ ਰੋਜ਼ਨਾਮਚਿਆਂ ਆਦਿ ਵਿਚ ਸਾਂਭੇ ਪਏ ਹਨ। ਜੰਮੂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਚਰਨ ਪਏ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸੋਮਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੀ ਇਕ ਉਦਾਸੀ ਸਮੇਂ ਜੰਮੂ ਆਏ ਸਨ:

ਤੱਤ ਛਿਨ ਜੰਮੂ ਪੁਰ ਮਹਿ ਆਏ। (ਗੁ.ਨਾ.ਪ੍ਰ. )

ਤਵੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਬਣੀ ‘ਜਾਮਦੇਵ’ ਦੀ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਜੋਗੀਆਂ ਨਾਲ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੇ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜੰਮੂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਫ਼ੈਜ਼ਯਾਬ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੋਂ ਵਾਪਸੀ ਦਾ ਰਸਤਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜੋ ਚੁਣਿਆ, ਉਹ ਸੀ ਅਖਨੂਰ, ਜੰਮੂ, ਰਾਮਗੜ੍ਹ ਖਿਰੜੀ, ਸਾਂਬਾ, ਪਠਾਨਕੋਟ ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਕੋਟਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ (ਕੀਰਤਪੁਰ) ਪੁੱਜੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਇਸ ਸਫਰ ਬਾਰੇ ‘ਭੱਟਵਹੀ ਤਲਉਂਢਾ, ਪਰਗਣਾ ਜੀਂਦ’ ਵਿਚ ਅੰਕਿਤ ਹੈ:

“ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਮਹਿਲ ਸਤਮਾਂ ਬੇਟਾ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿਤਾ ਜੀ ਕਾ, ਸੰਮਤ ਸਤਰਾਂ ਸੈ ਸਤਾਰਾਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਪਖੇ ਜੇਠ ਮਾਸ ਕੀ ਪੰਚਮੀ ਕੇ ਦਿਹੁੰ ਸ੍ਰੀ ਨਗਰ ਆਏ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇਸ਼ ਮੇਂ, ਗੈਲੇ ਮਖਨ ਸ਼ਾਹ ਬੇਟਾ ਦਾਸੇ ਕਾ, ਪੋਤਾ ਬਿੰਨੇ ਕਾ, ਨਾਤੇ ਬਹੋੜੂ ਕੇ, ਬੰਸ ਸਾਉਨ ਕੀ, ਪਲੀਆ ਗੋਤਰ ਬਨਜਾਰਾ . . .।”2

ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਅਖਨੂਰ ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਜੰਮੂ, ਅਜੋਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟਾਲੀ ਸਾਹਿਬ, ਤਲਾਬ-ਤਿਲੋ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਨਿਵਾਸ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿੱਥੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਨੇ ਆ ਕੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਸਨ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ 1692 ਈ. ਵਿਚ ਰਵਾਲਸਰ ਗਏ ਸਨ। ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਅਨੁਸਾਰ, “ਰਿਆਸਤ ਮੰਡੀ ਵਿਚ ਪਹਾੜ ਦੀ ਸਿਕੰਦਰ ਧਾਰਾ ਦਾ ਇਕ ਤਾਲ, ਜੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਇਹ ਰਾਜਧਾਨੀ ਮੰਡੀ ਤੋਂ ਦਸ ਮੀਲ ਪੱਛਮ ਹੈ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਇਸ ਤੀਰਥ ਦੇ ਵੈਸਾਖੀ ਮੇਲੇ ਪੁਰ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਮਤਿ ਦੇਣ ਲਈ ਇਕ ਵਾਰ ਪਧਾਰੇ ਸਨ, ਤਾਲ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਇਕ ਉੱਚੇ ਥਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵਿਰਾਜਨ ਦੇ ਥਾਂ ਦਮਦਮਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਰਵਾਸਲਸਰ ਤਾਲ ਪਾਸ ਜੋ ਵਸਤੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਭੀ ਰਵਾਲਸਰ ਹੋਗਿਆ ਹੈ।3 ਰਵਾਲਸਰ4 ਦੇ ਤੀਰਥ ’ਤੇ ਹਰ ਸਾਲ ਵੈਸਾਖੀ ਦਾ ਮੇਲਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਰਵਾਲਸਰ ਪਿੰਡ ਮੰਡੀ ਤੋਂ 16 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਇਸ ਥਾਂ 29 ਮਾਰਚ, 1692 ਨੂੰ ਆਏ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ 1672 ਤੋਂ 1705 ਈ. ਤਕ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਹੀ ਰਹੇ। ਇਕ ਸੋਮੇ5 ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਯਾ ਸੀ ਕਿ, ਭਾਈ ਸਿੱਖੋ। ਏਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੋਮਲਤਾ ਅਤੇ ਨਿਉਣੀ ਖਿਉਣੀ ਬਿਲੇਵਾਈ ਅਰ ਸਫਾਈ ਕੋੜੀ ਤੂੰਬੀ ਤੇ ਸ਼ੀਰਤ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਮਠਿਆਈ ਸਮਝ ਕੇ ਏਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧੋਖਾ ਨਾ ਖਾਣਾ, ਏ ਬੜੇ ਭਾਈ ਦਗੇਬਾਜ਼ ਹਨ। ਸੱਕੇ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਨਾਲ ਭੀ ਦਗਾ ਕਰਨੋਂ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ।”

ਭਾਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਦਗ਼ੇਬਾਜ਼ੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਲਮ ਸੀ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੇ ਮੁਖੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਰਵਾਲਸਰ ਜਾਣ ਦੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲਈ।

“ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਰਾਜੇ ਰਵਾਲਸਰ ਦੇ ਮੇਲੇ ’ਤੇ ਆਏ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਦੀਵਾਨ ਗਹਿਮਾ-ਗਹਿਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਇਕ ਫਰੁੱਖਾਬਾਦ ਵਾਲੇ ਕਾਰਗੀਰ ਲੁਹਾਰ ਸਿੱਖ ਨੇ ਇਕ ਬੰਦੂਕ ਦੁਨਾਲੀ ਦੇ ਤਮੰਚੇ, ਦੋ ਬਾਘ ਬੱਚੇ, ਦੋ ਕਮਾਣਾਂ, ਤਿੰਨ ਸੌ ਕਾਨੀ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਅਤੇ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅੱਗੇ ਅਰਪਣ ਕੀਤੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸਭ ਰਾਜੇ ਵਾਹ-ਵਾਹ ਕਰ ਰਹੇ ਸੀ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਹੋ ਦੁਨਾਲੀ ਬੰਦੂਕ ਭਰ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸੌ ਗਜ਼ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਸਿੱਖ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਦੀ ਮਾਰ ਵੇਖੀ ਜਾਵੇ। ਏਨਾ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਹੀ ਅਨੇਕ ਸਿੱਖ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਬੀਸ-ਤੀਸ ਕਦਮਾਂ ਪੁਰ ਜਾ ਖੜੋਵੋ, ਦੇਖੀਏ ਕਿਤਨਿਆਂ ਵਿਚ ਦੀ ਗੋਲੀ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਝੱਟ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਕਤਾਰ ਖੜੀ ਹੋ ਗਈ। ਇੱਕ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਇਕ ਅੱਗੇ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬੰਦੂਕ ਉਤਾਂਹ ਕਰ ਕੇ ਚਲਾ ਦਿੱਤੀ, ਪਰ ਸਿੱਖ ਜ਼ਰਾ ਨਾ ਡੋਲੇ। ਏਹ ਕੌਤਕ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਿਦਕ ਵੇਖ ਕੇ ਸਭ ਲੋਕ ਹੱਕੇ-ਬੱਕੇ ਰਹਿ ਗਏ ਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਅਜੇਹੇ ਸਿੱਦਕ ਵਾਲੇ ਸਿਰੋਂ ਪਰੇ ਡੇਰਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਾਡੀ ਲੜਾਈ ਕੀ ਪੁੱਜਦੀ ਹੈ?”6

ਰਵਾਲਸਰ ਤੀਰਥ7 ’ਤੇ ਬਾਈ ਧਾਰ ਦੇ ਰਾਜੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਸੇ ਤੀਰਥ ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਰਮ-ਮਿੱਤਰ ਜੰਮੂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਗਜੈ ਸਿੰਘ ਰਾਜਪੂਤ ਅਤੇ ਉਞਦਾ ਭਰਾ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਵੀ ਵੈਸਾਖੀ ਦੇ ਮੇਲੇ ’ਤੇ ਆਏ ਸਨ। ਰਾਜਾ ਗਜੈ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਤੌਰ ’ਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਦਗ਼ਾਬਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੈਂਤੜੇਬਾਜ਼ੀਆਂ ਦੀ ਕਨਸੋਅ ਤੋਂ ਆਗਾਹ ਕਰਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਰਵਾਲਸਰ ਤੋਂ ਵਾਪਸੀ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹੋਰ ਚੁਣਿਆ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਕੇ ਜੰਮੂ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਜੰਮੂ ਜਾਣ ਦਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਗੁਪਤ ਪਲਾਨ ਹੀ ਆਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਜੰਮੂ ਦੇ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕੇ ਵੱਲ ਆਏ ਸਨ। ਰਾਜਾ ਗਜੈ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਾਈ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ‘ਨਿਹਾਲ’8 ਵਾਲੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਰਾਜਾ ਗਜੈ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਣੀ ਰਾਜ ਕੌਰ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਬੜਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ। ਜੰਮੂ ਵਿਚ ਬਣੇ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰੀਖਣ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ

ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਰਾਜਾ ਗਜੈ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਹਿਮਾਨ-ਖਸੂਸੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਲਾਗੇ ਹੀ ਨਿਵਾਸ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਾਜੌਰੀ, ਕਿਸ਼ਤਵਾੜ, ਚਨੈਨੀ ਆਦਿ ਦੇ ਰਾਜੇ-ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਮਿਲੇ ਹੋਣਗੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਾਧੋ ਦਾਸ (ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ) ਦੀ ਦਲੇਰੀ ਅਤੇ ਸੂਰਮਤਾਈ ਦੀਆਂ ਦਾਸਤਾਨਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਦੱਸੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ। ਯਾਦ ਰਹੇ ਕਿ ਰਾਜਾ ਗਜੈ ਸਿੰਘ ਭੀਨ ਸੈਨ ਕਹਲੂਰੀਏ ਦਾ ਸਬੰਧੀ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੰਮੂ ਆਉਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਜ਼ਿਕਰ ‘ਭੱਟ ਵਹੀਆਂ’ ਵਿਚ ਆਇਆ ਹੈ। “ . . . ਇਸੀ ਤੀਰਥ ਤੈ ਰਾਜਾ ਗਜੈ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਮਾਨ ਕੇ ਉਸ ਕੇ ਗੈਲ ਆਏ। ਬੈਸਾਖ ਸੁਦੀ ਪੂਰਨਮਾ ਕੇ ਦਿਵਸ ਪੁਰਮੰਡਲ ਤੀਰਥ ਜਾਇ ਪਹੁੰਚੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਾ ਆਨਾ ਸੁਨ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਦਰਸ਼ਨ ਪਾਨੈ ਹੁਮ ਹੁਮਾਇ ਕੇ ਆਈਆਂ। ਕਾਈ ਵਾਰਾ ਪਾਰ ਨਾ ਰਹਾ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਏਕ ਦਿਵਸ ਪੁਰਮੰਡਲ ਤੀਰਥ ਤੇ ਰਹਿ ਕੇ ਅਗਲੇ ਦਿਹੁੰ ਪਹਾੜਾਂ ਕੇ ਸੈਰ ਕਰਤੇ ਹੂਏ ਜੰਮੂ ਨਗਰੀ ਮੈਂ ਆਇ ਬਿਰਾਜੇ। ਅਗਲੇ ਦਿਵਸ ਰਾਜਾ ਜੀ ਕੇ ਗੈਲ ਤਿਰਕੁਟਾ ਦੇਵੀ ਦਾ ਅਸਥਾਨ ਦੇਖਾ।”9

‘ਭੱਟ ਵਹੀਆਂ’ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਰਾਜ ਦਰਸ਼ਨੀ’10 ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜੰਮੂ ਆਉਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਾਰੀਖ਼ ਜਦੀਦ ਡੋਗਰਾ ਦੇਸ਼11 (ਹਿੱਸਾ ਅੱਵਲ) ਉਰਦੂ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜੰਮੂ ਆਉਣ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਵਿਚ ਤਾਰੀਖ਼ ਦੀ ਮਿਤੀ, ਲੇਖਕ ਨੇ 1692 ਈ. ਦੀ ਥਾਂ 1672 ਈ. ਗਲਤ ਲਿਖ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ ਭੱਟ ਵਹੀਆਂ ਦੀ ਮਿਤੀ ਬਿਲਕੁਲ ਠੀਕ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਇਕ ਗੱਲ ਚੇਤੇ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਸਾਜਣ ਤੋਂ ਸੱਤ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਇਹ ਘਟਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਉਸੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜੰਮੂ ਵਿਚ ਬਣੇ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰੀਖਣ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਹਿਫਾਜ਼ਤ ਲਈ ਕਿਲ੍ਹੇ ਉਸਾਰੇ ਸਨ। ਇਹ ਕਿਲ੍ਹੇ ਸਨ ਅਨੰਦਗੜ੍ਹ, ਕੇਸਗੜ੍ਹ, ਲੋਹਗੜ੍ਹ, ਹੋਲਗੜ੍ਹ, ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਆਦਿ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਆਸ- ਪਾਸ ਹੀ ਉਸਾਰੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਨੂੰ ਦਸ ਸਾਲ (1689 ਈ. ਤੋਂ 1705 ਈ. ਤਕ) ਲੱਗੇ ਸਨ।

ਰਾਜਾ ਗਜੈ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਵਿਦਾਇਗੀ ਲੈ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਚੱਕ ਕਾਨ੍ਹਾ, ਰਾਮਗੜ੍ਹ, ਖਿਰੜੀ, ਸਾਂਬਾ, ਪਠਾਨਕੋਟ, ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਆਦਿ ਨਗਰਾਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਆ ਗਏ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਰਾਜਾ ਗਜੈ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਕ ਦਸਤਾਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਕ ਬਰਛੀ ਭੇਟਾ ਕੀਤੀ ਸੀ।12 ‘ਬਰਛੀ’ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਕੋਲ ਕਾਫੀ ਵਰ੍ਹੇ ਰਹੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਚਲਦਾ . . .।

ਇਕ ਵਾਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ‘ਬਸੌਲੀ’13 ਨਗਰ ਵੀ ਗਏ ਸਨ। 1700 ਈ. ਵਿਚ ਸਤਿਲੁਜ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਹੋਈ। ਸਿੱਖ ਫੌਜੀ ਜਾਨ ਤੋੜ ਕੇ ਲੜੇ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਪਹਾੜੀ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਦੀ ਖਾਣੀ ਪਈ14 ਬਸੌਲੀ ਦਾ ਰਾਜਾ ਧਰਮਪਾਲ (ਧੀਰਜਪਾਲ) ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ- ਪਾਤਰ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਬਸੌਲੀ ਨਗਰ ਪੁੱਜ ਗਈਆਂ। ਇੱਥੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕੁਝ ਦਿਨ ਠਹਿਰੇ ਅਤੇ ਅਰਾਮ ਕੀਤਾ। ਬਸੌਲੀ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿਕਾਰ ’ਤੇ ਵੀ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ।
ਉੱਪਰ ਸੰਖੇਪ ਚਰਚਾ ਤੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਦਮਾਂ ਨਾਲ ਜੰਮੂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਫੈਜ਼ਯਾਬ ਕੀਤਾ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਸਮੇਂ ਸੰਤ ਭਾਈ ਫੇਰੂ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਦੇਸ਼ ਵੱਲ ਖੰਡਾ ਬਾਟਾ ਦੇ ਕੇ ਰਵਾਨਾ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਅਤੇ ਹਵਾਲੇ

1. Chark, Sukhdev Singh, Historiography on Jammu, Jammu, 1997, P.10 “It is interesting to note that there is no reference to Jammu as a place in the Raja Tarangini of Kalhana, though several adjoining places do figure in the text. It has been suggested that barring the ancient Names Jambu Nad and Jammu Marg of doubtful interpretation, no mention is found of Jammu in indo-persion histories, Prior to Timur,s auto biography ‘Malfuzat-i-Timuri’ a word of the first decade of the fifteenth century.”
2. ਕੌਸ਼ਿਸ਼, ਸਵਰੂਪ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਗੁਰੂ ਕੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ, (ਸੰ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ) ਸਿੰਘ ਬ੍ਰਦਰਜ਼, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 1991, ਪੰਨਾ 44-45
3. ਗੁਰਸ਼ਬਦ ਰਤਨਾਕਰ ਮਹਾਨਕੋਸ਼, ਨਵੀ ਦਿੱਲੀ, ਛਾਪ 1990, ਅੰਕ 1025
4. Kirpal Singh, Kharak Singh-- History of the Sikhs and Their Religion, D.P.C, S.G.P.C, Sri Amritsar. 2004. P.298)
5. ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ, ਗਿਆਨੀ, ਤਵਾਰੀਖ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ, ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ, ਪਟਿਆਲਾ, ਛਾਪ 2011, ਪੰਨਾ 943-94.
6. ਪੂਰਵ ਅੰਕਿਤ, 947
7. Fauja singh, Dr., Atlas Travels of Guru Gobind Singh, Punjabi University, Patiala,
2002, P. 4
“ . . . During his long stay here (Anandpur Sahib) he had several opportunities of going out and visiting prominent places of the neighbouring areas, Quite early, on the occasion of a Baisakhi fair, he Want to Rawalsar (Now in Mandi District) to see the sacred tank there is a raised plateform on a bank of the tank, which commemorates the gurus visit to the place

8. Badhera, Ganesh Das, Rajdarshani : A Persion History of North Western India from earliest times in 1847 A.D. (Translated by S.D.S Charak, Amotated by Anita Billawaria, Jammu, 1991, P. 152
“ . . . After him his son Gaja Singh Received the title of raja, but the Government of the Country remained in the hands of imperial officers. It so happened That Guru Gobind Singh Came to Jammu hills Via Purmandal to Have the Sacred sight of the Devi Trikota. Raja Gaja Singh And Jaswant Singh, Both the Brothers reached the Place of Nihal and received the guru. The Guru Prayed For their well being and gave a dastar to the Raja and Steel-Spear to Jaswant Singh. It is Said that the Spear Was in Possession of Mian Rattan Dev hill the Reign of Raja Ranjit Dev and he carefully and respectfully guarded it.”

9. (i) ਗੁਰੂ ਕੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ, ਪੂਰਵ ਅੰਕਿਤ, ਪੰਨਾ 107.
(ii) ਸਰਨਾ, ਜਸਬੀਰ ਸਿੰਘ, ਜੰਮੂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਸਿੱਖ ਤਵਾਰੀਖ, ਸੰਤ ਐਂਡ ਸਿੰਘ ਪਬਲਿਸ਼ਰ, ਕਸ਼ਮੀਰ, 1997, ਪੰਨਾ 107
10. (i) ਰਾਜ ਦਰਸ਼ਨੀ (ਤਵਾਰੀਖ ਰਾਜਾਗਨ-ਇ-ਜੰਮੂ) ਗਨੈਸ਼ ਦਾਸ ਬਡੇਰਾ ਦੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਲਿਖਤ ਹੈ, ਜੋ 1847 ਈ. ਵਿਚ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਈ। ਬਡੇਰਾ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿਚ ਕਾਨੂੰਨਗੋ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਜੰਮੂ ਲੈ ਆਇਆ ਅਤੇ ਦਫ਼ਤਰ ਰਿਆਸਤ ਵਿਚ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਦੀ ਇਕ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਬ੍ਰਿਿਟਸ਼ ਮਿਊਜ਼ਿਅਮ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਲੰਡਨ, ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
(ii) ਸਰਨਾ, ਜਸਬੀਰ ਸਿੰਘ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਤੇ ਉਰਦੂ ਸਰੋਤ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਟੱਡੀ ਸਰਕਲ, ਲੁਧਿਆਣਾ, 2008, ਪੰਨਾ 43
11. ()ਿ ਨਰਗਸ ਦਾਸ ਨਰਗਸ ਦੀਵਾਨ, ਤਾਰੀਖ ਜਦੀਦ ਡੋਗਰਾ ਦੇਸ਼ (ਹਿੱਸਾ ਅੱਵਲ), ਚਾਂਦ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਹਾਊਸ-ਜੰੰਮੂ, ਜਨਵਰੀ 1967, ਪੰਨਾ 79, 299
“ਰਾਜਾ ਗਜੈ ਸਿੰਘ ਵਾਲੀ ਜੰਮੂ ਕੇ ਅਹਿਦ ਕਾ ਇਕ ਤਾਰੀਖੀ ਵਾਕਾ ਯੇ ਬੀ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖੋਂ ਕੇ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਪਰਮੰਡਲ ਮੈਂ ਆਏ ਤੋਂ ਰਾਜਾ ਗਜੈ ਸਿੰਘ ਕੀ ਇਸਤਦਾਹ ਪਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੰਮੂ ਮੇਂ ਬੀ ਆਏ ਔਰ ਚੰਦ ਦਿਨ ਕਿਆਮ ਕਰ ਕੇ ਵੋਹ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇਵੀ ਕੇ ਦਰਸ਼ਨੋਂ ਕੋ ਗਏ। ਵਾਪਸੀ ਪਰ ਬੀ ਜੰਮੂ ਸੇ ਹੋਤੇ ਹੂਏ ਪੰਜਾਬ ਚਲ੍ਹੇ ਗਏ।”. . .
“ਯੇਹ ਅਮਰ ਯਹਾਂ ਕਾਬਲੇ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ ਕਿ ਭਗਾਉਤੀ ਵੀਸ਼ਨੂੰ ਕੇ ਦਰਸ਼ਨੋ ਕੇ ਲੀਯੇ 1672 ਈ. ਮੈਂ ਸਿੱਖੋਂ ਕੇ ਦਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਆਏ-- ਔਰ ਵੋਹ ਜੰਮੂ ਮੇਂ ਰਾਜਾ ਗਜੈ ਸਿੰਘ ਵਾਲੀ ਜੰਮੂ ਕੇ ਮਹਿਮਾਨ ਰਹ।ੇ ”
(ii) ਸ਼ਿਵ ਨਿਰਮੋਈ, ਪੋ੍ਰ, ਡੁੱਗਰ ਕੀ ਲੋਕ ਗਥਾਹਾਂ, ਜੰਮੂ, 1970, ਪੰਨਾ 39
(iii) ਸ਼ਿਵ ਨਿਰਮੋਈ, ਪੋ੍ਰ, ਡੁੱਗਰ ਕੇ ਦੇਵ ਅਸਥਾਨ, ਜੰਮੂ, 1988, ਪੰਨਾ 39
12. ਸਰਨਾ, ਜਸਬੀਰ ਸਿੰਘ, ਮੌਲਿਕ ਪੈੜਾਂ ਸਿਰਜਦਾ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ, ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, 2015, ਪੰਨਾ 47
13. ਨਾਭਾ, ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਭਾਈ, ਗੁਰਸ਼ਬਦ ਰਤਨਾਕਰ ਮਹਾਨਕੋਸ਼, ਦਿੱਲੀ ਛਾਪ 1990,ਪੰਨਾ 825
14. History of the sikhs and their Religion, opicit, P.297-298