ਭਾਈ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਵੈਦ ਦਾ ਜਨਮ 7 ਮਾਰਚ 1881 ਈ: ਨੂੰ ਤਰਨਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸ. ਜੈਮਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਸ. ਜੈਮਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਿਤਾ ਭਾਈ ਰਣ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵੈਦ ਸਨ। ਇਹ ਪਰਵਾਰ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਦਾਨੀ ਵੈਦਰਾਜ ਜੀ’ ਕਹਿ ਕੇ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਭਾਈ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੁੱਢਲੀ ਵਿੱਦਿਆ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿਚ ਭਾਈ ਨਰਾਇਣ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪਾਸੋਂ ਲਈ। ਦਸ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤਕ ਆਪ ਨੇ ਪੰਜ ਗ੍ਰੰਥੀ, ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ, ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ, ਗੁਰਬਿਲਾਸ, ਹਨੂੰਮਾਨ ਨਾਟਕ, ਸਾਰੁਕਤਾਵਲੀ, ਅਧਿਆਤਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਵੈਰਾਗ ਸ਼ਤਕ ਆਦਿ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਗਿਆਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਸਭਾ ਸੁਸਾਇਟੀ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਕਰਕੇ ਸਭਾ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਬਣ ਗਏ।

ਇਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਸਵਾਮੀ ਦਯਾਨੰਦ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜੀ ਪੂਰੇ ਜ਼ੋਰ-ਸ਼ੋਰ ਨਾਲ ਦੂਜੇ ਧਰਮਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਦਯਾ ਨੰਦ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ‘ਸਤਿਆਰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਪ੍ਰਤੀ, ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਹਿਰ ਉਗਲੀ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਕੁਝ ਪੰਥ ਦਰਦੀਆਂ ਦੇ ਖੂਨ ਨੇ ਜੋਸ਼ ਖਾਧਾ।

ਪ੍ਰੋ. ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਓਰੀਐਂਟਲ ਕਾਲਜ ਲਾਹੌਰ ਨੇ 1879 ਈ: ਵਿਚ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਸਿੰਘ ਸਭਾ’ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਸਭਾ ਵੱਲੋਂ ਇਸੇ ਸਾਲ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦਾ ‘ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਚਾਰਕ’ ਮਹਾਂਵਾਰੀ ਰਸਾਲਾ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਵਿਚ ‘ਖਾਲਸਾ ਗਜ਼ਟ’ ਅਖਬਾਰ ਸ. ਮਈਆ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਹੇਠ ਜਾਰੀ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ‘ਗੁਰਮਤਿ ਗ੍ਰੰਥ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਸਭਾ’ ਬਣੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਸਿੰਘ ਸਭਾਵਾਂ ਕਾਇਮ ਹੋ ਗਈਆਂ। 1896 ਈ: ਵਿਚ ਸਿੰਘ ਸਭਾਵਾਂ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਲਾਹੌਰ ਥਾਪਿਆ। ਭਾਈ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਵੈਦ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲੇਖਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਸੰਬੰਧ ਸਾਰੀਆਂ ਅਖਬਾਰਾਂ, ਰਸਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣਾ ਲਏ। 17 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਦਯਾਨੰਦ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜੀ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ‘ਨਿੰਦਤ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ’ ਲਿਖਿਆ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਵੰਡੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਫਿਰ ‘ਦਯਾਨੰਦ ਮਤ ਦਰਪਨ’, ਦਯਾਨੰਦੀ ਧਰਮ ਦਾ ਨਮੂਨਾ, ਸ਼ਰਾਧ ਪ੍ਰਬੋਧ, ਮ੍ਰਿਤਕ ਸੰਸਕਾਰ, ਬ੍ਰਿਧ ਵਿਵਾਹ, ਆਰੀਆ ਸਮਾਜੀਆਂ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ’ਤੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦੇ ਉੱਤਰ, ਗੁਰਮਤਿ ਗੌਰਵਤਾ, ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਰੋਧੀ ਬਿਨਾਸ ਆਦਿ ਟ੍ਰੈਕਟ ਲਿਖੇ ਜੋ ‘ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ’ ਵਿਚ ਨਿਰੰਤਰ ਛਪਦੇ ਰਹੇ। 1901 ਈ: ਵਿਚ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੈਕਚਰਾਰ ਮਿਸਰ ਜਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅਤੇ 1902 ਈ: ਵਿਚ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜੀ ਗੁਰੂ ਦੱਤ ਨੂੰ ਬਹਿਸ ਵਿਚ ਨਿਰੁੱਤਰ ਕੀਤਾ।

ਭਾਈ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਵੈਦ ਨੇ ਵੈਦਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਪਾਸੋਂ ਕਰ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਿੰਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਆਯੁਰਵੈਦਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵੈਦਰਾਜ ਸੰਤ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਮਾਨੋਚਾਹਲ ਵਾਲਿਆਂ ਪਾਸੋਂ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਤਰਨਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਚਾਰ ਮੀਲ ਦੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਪਿੱਦੀ ਜਿੱਥੇ ਵੈਦਯ ਵਿੱਦਿਆ ਭੂਸ਼ਨ ਪੰਡਤ ਜੈ ਦਿਆਲ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਸ ਪੁੱਜੇ। ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਚਾਰ ਮੀਲ ਪੈਂਡਾ ਪੈਦਲ ਜਾਣਾ ਤੇ ਆਉਣਾ ਸੀ। ਦੁਕਾਨ ਦਾ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਆਪ ਇੱਕ ਮਿੰਟ ਵੀ ਵਿਅਰਥ ਨਾ ਗੁਆਉਂਦੇ। ਪੰਡਤ ਜੈ ਦਿਆਲ ਪਾਸੋਂ ਆਪ ਨੇ ਮਾਧਵ ਨਿਧਾਨ, ਸਾਰੰਗ ਧਾਰ, ਨੂਤਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਾਗਰ, ਭੱਟ ਬਾਗ ਸੰਹਿਤਾ, ਕਲਪਤਰੂ, ਮੇਘ ਬਿਨੋਦ, ਬੰਗ ਸੈਨ ਆਦਿ ਦਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

ਆਪ ਜੀ ਦੁਕਾਨ ’ਤੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖਦੇ, ਲਿਖਾ-ਪੜ੍ਹੀ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਕਰਦੇ, ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਅਖਬਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਭੇਜਦੇ। ਲੋੜੀਂਦੇ ਕਿਤਾਬਚੇ ਲਿਖ ਕੇ ਵੰਡਦੇ ਵੀ ਤੇ ਛਾਪਣ ਲਈ ਵੀ ਭੇਜਦੇ।

ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਖੂਬੀ ਸੀ ਕਿ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਡਾਇਰੀ ਲਿਖਣੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਡਾਇਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਸਨ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਕੀ ਸਨ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਤਰਨਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੱਸਿਆ ਦਾ ਮੇਲਾ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਾਕੀ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਾੜਾ ਸੀ। ਕੋਈ ਸੁੱਚ-ਸਫਾਈ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕੋਈ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪੁਜਾਰੀ ਆਪਣੀਆਂ ਮਨ-ਚਾਹੀਆਂ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਰਕਰਮਾ ਵਿਚ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਰਾਬਾਂ ਪੀ ਕੇ ਬੱਕਰੇ ਬੁਲਾਉਣੇ, ਗੰਦ ਬਕਣਾ, ਮੁਨਿਆਰੀ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ, ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਸਨ (ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਲਿਖੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਲਿਖਣ ਲਈ ਅੰਤਰ ਆਤਮਾ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ)। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲੇਖਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੰਥ ਨੂੰ ਅਸਲੀਅਤ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਇਆ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਾਕਮਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕ ਕੀਤਾ।

ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਲਈ ਇਹ ਦਸ਼ਾ ਅਸਹਿ ਸੀ। ਏਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਨੇ ਬੁੰਗਿਆਂ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਬਣਾ ਕੇ ਵੇਚਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਅਖੌਤੀ ਮਜ਼੍ਹਬੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਬਹੁਤ ਮਾੜਾ ਸਲੂਕ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਅਖੌਤੀ ਮਜ਼੍ਹਬੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਖਫ਼ਾ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣਾ ਬੁੰਗਾ ਈਸਾਈਆਂ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਈਸਾਈ ਪਰਕਰਮਾ ਵਿਚ ਹੀ ਆਪਣੇ ਦੀਵਾਨ ਲਗਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ।

ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਵਿਰੋਧ ਦੀ ਅੱਗ ਦੇ ਭਾਂਬੜ ਬਲ ਉੱਠੇ। ਸਾਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਇਕ ਪਾਸੇ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਰਕਾਰੀ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੇ ਛਾਪੇ ਵਧ ਗਏ। ਇਕ ਦਿਨ ਅਚਾਨਕ ਡੀ.ਸੀ. ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਝਾੜਾਂ ਪਾਈਆਂ, ਜ਼ੁਰਮਾਨੇ ਵੀ ਲਾਏ ਤੇ ਦੁਕਾਨਾਂ ਵੀ ਚੁਕਵਾ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਈਸਾਈਆਂ ਕੋਲੋਂ ਬੁੰਗਾ ਵਾਪਸ ਲੈ ਕੇ ਮੁੜ ਅਖੌਤੀ ਮਜ਼੍ਹਬੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੈਦ ਜੀ ਦੇ ਉੱਦਮ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਪੰਥ ਦੀ ਹੋਈ।

ਪਹਿਲੀ ਦਸੰਬਰ 1909 ਈ: ਨੂੰ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਤਰਨਤਾਰਨ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਮਿਊਂਸਪਲ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 21 ਮਈ 1916 ਨੂੰ ਆਨਰੇਰੀ ਮੈਜਿਸਟਰੇਟ ਬਣਾਏ ਗਏ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਚੀਫ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ, ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਦਮ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤਕ ਸਰਗਰਮ ਮੈਂਬਰ ਰਹੇ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਨਾਲ ਗੂੜੇ ਸੰਬੰਧ ਸਨ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਹਾਂਰਥੀਆਂ ਸ. ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠਾ, ਪੰਡਤ ਮਦਨ ਮੋਹਨ ਮਾਲਵੀ, ਗੋਪਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਗੋਖਲੇ, ਸ. ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ, ਬਾਲ ਗੰਗਾਧਰ ਤਿਲਕ, ਅਰਬਿੰਦੋ ਘੋਸ਼, ਸ. ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ (ਸ. ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਚਾਚਾ ਜੀ), ਪ੍ਰੋ. ਜੋਧ ਸਿੰਘ, ਗਿਆਨੀ ਠਾਕਰ ਸਿੰਘ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਸ. ਰਘੁਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਏ ਰਾਈਸ, ਸ. ਤਰਲੋਚਨ ਸਿੰਘ ਰਈਸ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ, ਸੰਤ ਭਾਸਕਰ ਨੰਦ, ਸ. ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲੇ, ਸ. ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਰਈਸ (ਸਰ ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ), ਸ. ਵਿਸਾਖਾ ਸਿੰਘ ਠੇਕੇਦਾਰ, ਸ. ਹੁਕਮ ਸਿੰਘ ਰਈਸ ਮਿੰਟਗੁਮਰੀ, ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਕਵੀ, ਸ. ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਰਈਸ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਮਿਊਂਸਪਲ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਸ. ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਕੈਰੋਂ (ਸ. ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਕੈਰੋਂ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ), ਸ. ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ, ਸ. ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਦੁਖੀ, ਸ. ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ, ਪ੍ਰੋ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ, ਅਕਾਲੀ ਕੌਰ ਸਿੰਘ ਨਿਹੰਗ, ਸ. ਸਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਝਬਾਲ, ਸ. ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਝਬਾਲ, ਸ. ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਝਬਾਲ, (ਤਿੰਨੇ ਭਰਾ ਅਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ), ਬਾਬੂ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਭਸੌੜ, ਡਾ. ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਕਾਲੇਪਾਣੀ, ਰਾਇ ਬਹਾਦਰ ਤੁਲਸੀਰਾਮ ਆਦਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਹਨ ਜੋ ਭਾਈ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਵੈਦ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਬਾਬਾ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ, ਬਾਬਾ ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ, ਬਾਬਾ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਵੀ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਸੀ।

ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਨੇ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਸਮੇਂ, ਭਾਈ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਵੈਦ ਪਾਸੋਂ ਮਦਦ ਲਈ ਸੀ। ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਵੱਲੋਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਲਿਖੀਆਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਉਪਲੱਬਧ ਹਨ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੋਗਾਂ ਸਬੰਧੀ ਵੇਰਵੇ ਸਹਿਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਲਈ।

ਪਰਮ ਮਿਤ੍ਰ ਪੰਥ ਰਤਨ ਜੀ, ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ 404 ਚਰਿਤ੍ਰ ਵਿਚ ਜੋ ਰੋਗ ਆਏ ਹਨ ਤਥਾ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਯ ਵਿਚ ਜੋ ਆਏ ਹਨ ਓਹ ਮੈਂ ਨੋਟ ਕਰਕੇ ਭੇਜਦਾ ਹਾਂ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਪਰਮ ਕ੍ਰਿਪਾਲਤਾ ਹੋਊ ਜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਦਾਨ, ਲੱਛਣ, ਉਪਾਯ, ਪਥ, ਕੁਪਥ, ਲਿਖਣ ਦੀ ਖੇਚਲ ਕਰੋਗੇ, ਆਪ ਨੇ ਜੋ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਹੋਰ ਰੋਗ ਦੇਖੇ ਹੋਣ, ਉਹ ਭੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਦੇਣੇ। ਮੇਰੇ ਲਾਇਕ ਕੋਈ ਸੇਵਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੰਕਾ ਆਗਯਾ ਕਰਨੀ। ਆਪ ਦਾ ਪ੍ਰੇਮੀ, ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕ ਹੋਰ ਪੱਤਰ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ: “ਆਪ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲੇ ਸੱਜਣ ਹੋ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਮਹਾਨ ਕੰਮ ਵਿਚ ਸਹਾਯਤਾ ਮਿਲੀ ਹੈ, ਬਡੇ ਬਡੇ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਨੇ ਕੇਵਲ ਵਾਕਯ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਹੀ ਹਾਸਯ ਮਾਤ੍ਰ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰੀ ਹੈ।”

ਇੱਥੇ ਹੁਣ ਭਾਈ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਵੈਦ ਜੀ ਦੀ ਡਾਇਰੀ ਦੇ ਪੰਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ:

24-5-1922 ਕੋਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਕੁਝ ਮਜ਼ਬੂਨ ਛਾਂਟ ਕੀਤੇ 4 ਘੰਟੇ ਲਾ ਕੇ
8-6-1922 ਤਿੰਨ ਘੰਟੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਕੋਸ਼ ਸ. ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵਾਸਤੇ ਲਗਾ
9-6-1922 ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਕੋਸ਼ ਦੇ ਕੰਮ ’ਤੇ ਲੱਗਾ।
20-6-1922 ਤਿੰਨ ਘੰਟੇ ਦੇ ਕਰੀਬ ਕੋਸ਼ ਦਾ ਕੰਮ ਲਿਖਯਾ
21-6-1922 11 ਤੋਂ 4 ਵਜੇ ਤਕ ਕੋਸ਼ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।
22-6-1922 12 ਤੋਂ 4 ਵਜੇ ਤਕ ਕੋਸ਼ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।
8-7-1922 3 ਘੰਟੇ ਤਕ ਕੋਸ਼ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।
14-7-1922 4 ਘੰਟੇ ਦੇ ਕਰੀਬ ਕੋਸ਼ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।
19-7-1922 3 ਤੋਂ 7 ਵਜੇ ਤਕ ਕੋਸ਼ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।
20-7-1922 ਕੋਸ਼ ਦਾ ਕੰਮ ਕੁਝ ਚਿਰ ਕੀਤਾ।
21-7-1922 5 ਘੰਟੇ ਦੇ ਕਰੀਬ ਕੋਸ਼ ਦੇ ਕੰਮ ’ਤੇ ਲੱਗਾ।

ਫੇਰ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ ਆਦਿ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਕਾਰਨ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ।

12-3-1923 ਸ. ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਕੋਸ਼ ਦਾ ਕੁਝ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।
13-3-1923 ਕੁਝ ਕੰਮ ਕੋਸ਼ ਦਾ ਕੀਤਾ।
14-3-1923 ਕੁਝ ਘੰਟੇ ਕੋਸ਼ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।
20-3-1923 3 ਘੰਟੇ ਦੇ ਕਰੀਬ ਕੋਸ਼ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।
21-3-1923 3 ਘੰਟੇ ਦੇ ਕਰੀਬ ਕੋਸ਼ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।
23-3-1923 ਕੋਸ਼ ਦਾ ਕੰਮ ਪੰਜ ਘੰਟੇ ਦੇ ਕਰੀਬ ਕੀਤਾ।
24-3-1923 ਕੋਸ਼ ਦਾ ਕੰਮ ਪੰਜ ਘੰਟੇ ਦੇ ਕਰੀਬ ਕੀਤਾ।
25-3-1923 ਸ. ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਕੋਸ਼ ਦਾ ਕੰਮ ਮੁਕੰਮਲ ਕੀਤਾ।

ਵੈਦ ਰਾਜ ਜੀ 72 ਰੋਗਾਂ ਸਬੰਧੀ ਵੇਰਵੇ ਸਹਿਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਰਜਿਸਟਰਡ ਪਾਰਸਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਭੇਜਦੇ ਰਹੇ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਬਾਰੇ, ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਸਥਾਨਾਂ ਬਾਰੇ, ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਮਹਾਂਪੁਰਖਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਵੈਦਰਾਜ ਨੇ ਲਿਖ ਕੇ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ।

ਇਸ ਸਮੇਂ ਤਕ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਪਾਸੋਂ ਆਪਣੇ ਗੁਰਧਾਮ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੇਠ ਲਿਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਆਪ ਜੀ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ।

27-1-1921 ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਤਰਨਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਪੰਥ ਕੋਲ ਆਇਆ। ਸ. ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸ. ਹੁਕਮ ਸਿੰਘ ਕੋਟ ਵਸਾਊ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ।

15 ਸਤੰਬਰ 1923 ਨੂੰ ਜੈਤੋ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਵਿਚ 25 ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਜਥਾ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਜੈਤੋ ਵੱਲ ਜਾਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ।

ਅਕਤੂਬਰ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੂੰ ਬਾਗੀ ਕਰਾਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਅੰਤ੍ਰਿੰਗ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਏ ਗਏ।

7 ਜਨਵਰੀ 1924 ਨੂੰ ਭਾਈ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਵੈਦ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਸਮੇਤ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਦੋ ਸਾਲ ਜੇਲ੍ਹ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ। ਪਹਿਲਾਂ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਤੇ ਫਿਰ ਮੀਆਂਵਾਲੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਮੀਆਂਵਾਲੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਵੀ ਜੇਲ੍ਹ ਕੱਟ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਹੋਈ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਬਿਮਾਰ ਸਨ। ਵੈਦ ਜੀ ਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਤ੍ਰਲੋਕ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖੀ ਕਿ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦਾ ਇਲਾਜ ਮੁਫਤ ਕੀਤਾ ਜਾਏ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਜਾਏ। ਵੈਦ ਜੀ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਲਈ ਅਥਾਹ ਪਿਆਰ ਸੀ। ਮੀਆਂਵਾਲੀ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਬਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ 12 ਸਤੰਬਰ 1925 ਨੂੰ ਇਕ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖੀ:

ਘਾਲਾਂ ਘਾਲੀਆਂ ਦਾਸ ਹਨ ਕੌਣ ਲੇਖੇ, ਘਾਲਾਂ ਘਾਲਦੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਲਾਲ ਵੇਖੇ।
ਸਬਰ ਸ਼ੁਕਰ ਤੇ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਨਾਮ ਜਪਦੇ, ਦਸ ਦਸ ਸਾਲ ਦੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਬਾਲ ਵੇਖੇ।
ਬੁੱਢੇ ਬਾਲ ਜੁਆਨ ਇਕ ਸਾਰ ਸੂਰੇ, ਧਰਮ ਹੇਤ ਰਹੇ ਜਫ਼ਰ ਜਾਲ ਵੇਖੇ।
ਜਾਬਰ ਜਬਰ ਦੀ ਕੋਈ ਨਾ ਕਸਰ ਛੱਡੀ, ਤਦ ਭੀ ਸਾਬਰਾਂ ਚਿਹਰੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਵੇਖੇ।
ਚੱਕੀ ਪੀਸਦੇ, ਫੇਰਦੇ ਖੂਹ ਕੋਹਲੂ, ਮੁੰਜ ਕੁੱਟਦੇ, ਵੱਟਦੇ ਵਾਣ ਵੇਖੇ।
ਵਾਂਗ ਹੀਰਿਆਂ ਗੁਰੂ ਦੇ ਲਾਲ, ਪੂਰੇ ਰੁਲਦੇ ਖਾਕ ਵਿਚ ਵਾਸਤੇ ਆਣ ਵੇਖੇ।
ਦੁੱਧੀਂ ਮੱਖਣੀ ਪਲੇ ਤੇ ਹਿਲੇ ਮਖ਼ਮਲ, ਧਰਮ ਵਾਸਤੇ ਦੁੱਖੜੇ ਪਾਣ ਵੇਖੇ।
ਬਾਟੀ, ਤੱਪੜੀ, ਕੰਬਲੀ, ਗੰਦੀਆਂ ਜੋ, ਵਰਤੋਂ ਏਹ ਤੇ, ਇਹੋ ਹੰਢਾਣ ਵੇਖੇ।
ਰੋਟੀ ਰੁੱਖੀ ਤੇ ਸੁੱਕੀ ਅਰ ਦਾਲ ਭਾਜੀ, ਪਸ਼ੂ ਖਾਣ ਨਾ ਘਰੀਂ, ਇਹ ਪਾਣ ਵੇਖੇ।
ਨਾਲ ਸ਼ੁਕਰ ਦੇ ‘ਵਾਹਿਗੁਰੂ’ ਆਖ ਛਕਦੇ, ਕੇਵਲ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਪਏ ਮਨਾਣ ਵੇਖੇ।
ਤਨ ਸੁੱਕ ਪਿੰਜਰ ਖਿੰਗਰ ਵਾਂਗ ਹੋਏ, ਗਿੱਦੜ ਕੁੱਟ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਖਾਣ ਵੇਖੇ।
ਜ਼ੁਲਮ ਸਭ ਝੱਲਣ, ਦੁੱਖ ਘੋਰ ਪਾਵਣ, ਪਰ ਨਾ ਡੋਲਦੇ ਜ਼ਰਾ ਭੀ ਆਣ ਵੇਖੇ।
ਮਾਵਾਂ ਲਾਲਾਂ ਨੂੰ ਆਣ ਕੇ ਜਦੋਂ ਵੇਖਣ, ਗਸ਼ਾਂ ਖਾਂਦੀਆਂ ਪੁਤ ਬੇਹਾਲ ਵੇਖੇ।
ਭੈਣਾਂ ਵੀਰਾਂ ਦੀ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਵੇਖ ਵਿਯਾਕੁਲ, ਪਿਤਾ ਵੇਖ ਕੇ ਬੁਰੇ ਹੀ ਹਾਲ ਵੇਖੇ।
ਸਤਵੰਤੀਆਂ ਗੁੰਮ ਸੁਧ ਬੁਧ ਹੋਵਨ, ਸਾਈਂ ਸਿਰਾਂ ਦੇ ਏਸ ਬਦਹਾਲ ਵੇਖੇ।
ਬੱਚੇ ਕੂਕਦੇ ਪਿਤਾ ਬੇਹਾਲ ਬੰਦੀ, ਪਰ ਨਾ ਡੋਲਦੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਲਾਲ ਵੇਖੇ।
ਕਿਤੇ ਗੋਲੀਆਂ, ਗਾਲੀਆਂ, ਪੈਣ ਡਾਂਗਾਂ, ਗੰਦ-ਮੰਦ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਘਬਰਾਣ ਵੇਖੇ।
ਦੁੱਖ ਪਾਂਵਦੇ ਜ਼ਰਾ ਘਬਰਾਂਵਦੇ ਨਾ, ਆਨ ਪੰਥ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਰਖਾਣ ਵੇਖੇ।
ਗੁਰੂ ਪੰਥ ਅਤੇ ਚਾਹ ਗੁਰਦਵਾਰਿਆਂ ਦੀ, ਗੁਰੂ ਪੰਥ ਹਿਤ ਤਨ ਲਗਾਣ ਵੇਖੇ।
ਧੰਨ! ਧੰਨ!! ਉਹ ਲਾਲ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ, ਦਾਸ ਜਿਹਾਂ ਭੀ ਨਾਲ ਹੋ ਆਣ ਵੇਖੇ।
ਸ਼ੁਕਰ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ, ਆਪ ਹੋ ਸਹਾਈ, ਮੇਰੇ ਜਿਹਾਂ ਦੀ, ਆਪ ਹੀ ਸਾਰ ਰੱਖੀਂ।
ਦੀਨ ਹੀਨ ਤੇ ਕਰਮ ਵਿਹੀਨ ਮੂਲੋਂ, ਵੇਖ ਜਾਣ ਭੀ ਵਿਰਦ ਦੀ ਕਾਰ ਰੱਖੀਂ।
ਸ਼ਰਨ ਪਏ ਤੇ ਨੀਚ ਨਿਵਾਜ਼ ਲੀਤਾ, ਡੁਲ੍ਹਣ, ਰੁਲਣ ਤੋਂ ਰਖ ਹਰਿ ਵਾਰ ਰੱਖੀ।
ਸੰਗਤਿ ਗੁਰਮੁਖਾਂ ਬਖਸ਼ ਰੱਖ ਹੱਥ ਅਪਨਾ, ਸਰਬ ਭਾਂਤ ਹੀ ਲਾਜ ਸੁਧਾਰ ਰੱਖੀ।
ਪੂਰੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਪੰਥ ਦੀ ਆਸ ਪੂਰੀ, ਰੱਖੀਂ ਪੰਥ ਦੀ ਆਨ ਤੇ ਸ਼ਾਨ ਪੂਰੀ।
ਕੀਤੀ ਪਾਸ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਆਪ ਪੂਰੇ, ਪੂਰੀ ਕਰੂ ਜੋ ਅਜੇ ਹੈ ਰਹੀ ਊਰੀ।
ਧੰਨ ਸਤਿਗੁਰੂ ਬਿਰਦ ਅਕਾਲ ਜੀ ਦਾ, ਧੰਨ ਧੰਨ ਗੁਰੂ ਪੰਥ ਦੀ ਆਨ ਪੂਰੀ।
ਵਿਰਦ ਆਪਣੇ ਦੀ ਆਪੇ ਲਾਜ ਰੱਖੀ, ਸ਼ੁਕਰ ਸ਼ੁਕਰ ਸਤਿਗੁਰੂ ਵੀ ਤਾਨ ਪੂਰੀ।

ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਉਹ ਕਿਰਪਾਨ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਵਿਚ 12 ਜਨਵਰੀ 1936 ਤੋਂ 31 ਜਨਵਰੀ 1936 ਤਕ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਰਹੇ।

ਵੈਦ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਸੈਂਕੜੇ ਕਿਤਾਬਚੇ ਵੈਦਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਉੱਪਰ ਲਿਖੇ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬਿਮਾਰਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੀ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ ਸਦਕਾ ਬੇਹੱਦ ਨਾਮਣਾ ਖੱਟਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਅਸੀਮ ਸੀ। ਇਹ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ ਜੋ ਇਕ ਸਮੇਂ ਕਈ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ’ਤੇ ਗੱਲ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਅਜ਼ੀਮ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ 3 ਅਕਤੂਬਰ 1936 ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਵਿਲੀਨ ਹੋ ਗਈ।