ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਖਾਲਸੇ ਵਿਚ ਸੂਰਬੀਰਤਾ, ਨਿਰਭੈਤਾ ਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲ੍ਹਾ ਦਾ ਜਾਹ-ਓ-ਜਲਾਲ ਭਰਨ ਲਈ ਹੋਲਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾ ਕੇ ਚੇਤ ਵਦੀ ਇੱਕ ਸੰਮਤ 1757 (1700 ਈ.) ਨੂੰ ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ ਖੇਡਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਬੀਰ-ਰਸ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਇਹ ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਜੋਸ਼ ਦੀ ਆਭਾ ਹੀ ਸੀ ਜਿਸ ਅੱਗੇ ਜ਼ੁਲਮ ਤੇ ਜ਼ਾਲਮ ਪਾਸ਼-ਪਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਹੋਲੀਆਂ ਦੇ ਰੰਗ- ਤਮਾਸ਼ਿਆਂ ’ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਕੇ ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ ਦਾ ਸੈਨਕੀ ਐਲਾਨ-ਨਾਮਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ। ‘ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ’ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ। ‘ਹੋਲਾ’ ਅਰਬੀ ਤੋਂ ਅਤੇ ‘ਮਹੱਲਾ’ ਫ਼ਾਰਸੀ ਤੋਂ ਆਏ ਹਨ। ‘ਹੋਲਾ’ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ‘ਹਮਲਾ’ ਅਤੇ ‘ਮਹੱਲਾ’ ਦਾ ਅਰਥ ‘ਜਾਇ- ਹਮਲਾ’ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜੰਗੀ ਪੈਂਤੜੇਬਾਜ਼ੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੀ ਲੋਕ-ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਜਗਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਕਿ ਹਮਲਾ ਕਿਸ ਸਮੇਂ ’ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਕਰਨਾ ਹੈ? ਤਵਾਰੀਖ਼ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਤਲਵਾਰ ਦੀ ਮਾਰੂ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਉਸਾਰੂ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਚ ਬਦਲਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਕਲਗੀਧਰ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ‘ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ’ ਦੇ ਦਿਨ ਸੈਨਿਕ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਟੁੱਕੜੀਆਂ ਬਣਾ ਜੰਗ ਕਰਾਉਂਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਲਵਾਰਬਾਜ਼ੀ ਤੇ ਜੰਗੀ ਕਰਤਵਾਂ ਨਾਲ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ਜੰਗੀ ਤਕਨੀਕਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਾਉਂਦੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਜੇਤੂ ਸੈਨਿਕ ਟੁੱਕੜੀ ਨੂੰ ਦੀਵਾਨ ਸਜਾ ਕੇ ਸਿਰੋਪਾਓ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ। ਇੰਝ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਹੋਲੀਆਂ ਦੇ ਰੰਗ-ਤਮਾਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕਤ ਕਰ ਕੇ ਬੀਰ-ਰਸੀ ਸਿੰਘਪੁਣੇ ਲਈ ‘ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਹੋਲਾ’ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚਿੰਤਕ ਦਰਬਾਰੀ ਕਵੀ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ ਦੇ ਅੱਖੀਂ ਵੇਖੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਕਲਮਬੰਦ ਕਰ ਕੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:

ਗੁਲਿ ਹੋਲੀ ਬਬਾਗ਼ਿ ਦਹਿਰ ਬੂ ਕਰਦ
ਲਬਿ ਚੂੰ ਗੁੰਚਾ ਰਾ ਫ਼ਰਖ਼ੰਦਾ ਖ਼ੂ ਕਰਦ।
ਗੁਲਾਬੋ ਅੰਬਰੋ ਮਸ਼ਕੋ ਅਬੇਰੀ
ਚੂ ਬਾਰਾਨਿ ਬਾਰਿਸ਼ ਅਜ਼ ਸੂ ਬਸੂ ਕਰਦ।
ਜ਼ਹੇ ਪਿਚਕਾਰੀਏ ਪੁਰ ਜ਼ਾਅਫ਼ਰਾਨੀ।
ਕਿ ਹਰ ਬੇਰੰਗ ਰਾ ਖੁਸ਼ਰੰਗੋ ਬੂ ਕਰਦ।
ਗੁਲਾਲਿ ਅਫ਼ਸ਼ਾਨੀਇ ਦਸਤਿ ਮੁਬਾਰਿਕ
ਜ਼ਮੀਨੋ ਆਸਮਾਂ ਰਾ ਸੁਰਖ਼ਰੂ ਕਰਦ।ਦੋ ਆਲਮ ਗਸ਼ਤ ਰੰਗੀਂ ਅਜ਼ ਤੁਫ਼ੈਲਸ਼
ਚੂ ਸ਼ਾਹਮ ਜਾਮਾ ਰੰਗੀਨ ਦਰ ਗੁਲੂ ਕਰਦ। ਕਸੇ ਕੂ ਦੀਦ ਦੀਦਾਰਿ ਮੁਕੱਦਸ
ਮੁਰਾਦਿ ਉਮਰ ਰਾ ਹਾਸਿਲ ਨਿਕੋ ਕਰਦ। ਸ਼ਵਦ ਕੁਰਬਾਨ ਖ਼ਾਕਿ ਰਾਹਿ ਸੰਗਤ
ਦਿਲਿ ਗੋਯਾ ਹਮੀਂ ਰਾ ਆਰਜ਼ੂ ਕਰਦ।

ਭਾਵ: ਹੋਲੀ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਦੇ ਬਾਗ਼ ਨੂੰ ਮਹਿਕ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੱਤਾ, ਬੰਦ ਕਲੀ ਵਰਗੇ ਹੋਠਾਂ ਨੂੰ ਸੁਭਾਗੀ ਤਬੀਅਤ ਵਾਲਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਮੀਂਹ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ, ਗ਼ੁਲਾਬ, ਅੰਬਰ, ਮੁਸ਼ਕ ਤੇ ਅਬੀਰ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਪਾਸੇ ਖਲੇਰ ਦਿੱਤਾ। ਕੇਸਰ ਭਰੀ ਪਿਚਕਾਰੀ ਦਾ ਕਿਆ ਕਹਿਣਾ? ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਹਰ ਬਦ-ਰੰਗ ਨੂੰ ਹੀ ਰੰਗੀਨ ਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਮੁਬਾਰਕ ਹੱਥਾਂ ਦੇ ਗ਼ੁਲਾਲ ਛਿੜਕਣ ਨੇ, ਧਰਤ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਲਾਲੋ-ਲਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਦੁਆਰਾ ਦੋਵੇਂ ਦੁਨੀਆ ਰੰਗੀਨ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਾਹਾਂ ਵਾਂਗ ਮੇਰੇ ਗ਼ਲ ਵਿਚ ਰੰਗੀਨ ਕੱਪੜੇ ਪਵਾ ਦਿੱਤੇ। ਜਿਸ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ, ਉਸ ਨੇ ਸਮਝੋ ਉਮਰ ਦੀ ਮੁਰਾਦ ਚੰਗੀ ਪਾ ਲਈ। ਸੰਗਤ ਦੇ ਰਾਹਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਤੋਂ ਕੁਰਬਾਨ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਬਸ, ਗੋਯਾ ਦੇ ਦਿਲ ਦੀ ਏਨੀ ਹੀ ਚਾਹ ਹੈ!
ਇਸੇ ਫੌਜੀ ਸਪਿਰਟ ਨੇ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਲਗਾਤਾਰ ਸੰਗਰਾਮਾਂ ਤੇ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਦੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਹਲੇਮੀ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸਗੋਂ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ‘ਖਾਲਸਾ ਜੀ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ’ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਅਮਲੋਂ ਸੈਨਿਕੀ ਖਾਲਸਈ ਜਜ਼ਬਾ ਬਿਲਕੁਲ ਨਵਾਂ, ਬਲਵਾਨ, ਵਿਲੱਖਣ ਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪੈਗ਼ੰਬਰੀ ਅਜ਼ਮਤ ਨੇ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਾਜਣਾ ਸਮੇਂ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਸਮਾਜਿਕ, ਧਾਰਮਿਕ, ਰਾਜਸੀ ਪਿੜ ਅੰਦਰ ਸ਼ਸਤਰਧਾਰੀ ਰਹਿ ਕੇ ਹੀ ਜ਼ਾਲਮ ਤੇ ਲੋਕ-ਦੁਸ਼ਮਣ ਤਾਕਤਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:

ਖਾਲਸਾ ਸੋ ਜੋ ਚੜਹਿ ਤੁਰੰਗ,
ਖਾਲਸਾ ਸੋ ਜੋ ਕਰੇ ਨਿਤ ਜੰਗ।
ਖਾਲਸਾ ਸੋ ਜੋ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਕਉ ਧਾਰੈ,
ਖਾਲਸਾ ਸੋ ਜੋ ਦੁਸ਼ਟ ਕਉ ਮਾਰੈ।

(ਸਰਬਲੋਹ ਗ੍ਰੰਥ) ਯੁੱਧ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਨਵਾਂ ਰੱਖਣ ਵਾਸਤੇ ਕਲਗੀਧਰ ਜੀ ਦੀ ਚਲਾਈ ਹੋਈ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਚੇਤ ਵਦੀ ਇਕ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ‘ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ’ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਹੋਲੀ ਦੀ ਰਸਮ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸਬੰਧ ਨਹੀਂ। ਮਹੱਲਾ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਮਸਨੂਈ ਲੜਾਈ ਹੈ। ਪੈਦਲ ਘੋੜ-ਸਵਾਰ ਤੇ ਸ਼ਸਤਰਧਾਰੀ ਦੋ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਇਕ ਖਾਸ ਹਮਲੇ ਦੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕਲਗੀਧਰ ਜੀ ਆਪ ਇਸ ਬਣਾਉਟੀ ਲੜਾਈ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਦੋਹਾਂ ਦਲਾਂ ਨੂੰ ਲੋੜੀਂਦੀ ਸ਼ੁੱਭ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਜਿਹੜਾ ਦਲ
ਜੇਤੂ ਹੁੰਦਾ ਉਸ ਨੂੰ ਦੀਵਾਨ ’ਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਇਨਾਮ ਥਾਪੜਾ ਬਖਸ਼ਦੇ ਸਨ।

ਅਗੰਮਪੁਰਾ ਪਿੰਡ, ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਤਕਰੀਬਨ ਇੱਕ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ। ਕਲਗੀਧਰ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਆ ਕੇ ਇੱਥੇ ਹੋਲੇ ਦਾ ਦੀਵਾਨ ਸਜਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਅਸਲ ਵਿਚ ‘ਹੋਲਗੜ’ ਨਾਂ ‘ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ’ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਤਵਾਰੀਖ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਹੋਲਗੜ੍ਹ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਅਗੰਮਪੁਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਹੋਲਗੜ੍ਹ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੱਗੇ ਚਰਨ ਗੰਗਾ ਦਾ ਖੁੱਲਾ ਮੈਦਾਨ ਸੀ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ (ਬੱਲ) ਵੀ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਸ੍ਰੀ ਅਗੰਮਪੁਰ ਹੋਲ ਗਢ ਹੋਲਾ ਖਲ ਅਪਾਰ।
ਚਰਨ ਗੰਗਾ ਕੇ ਘਾਟ ਆਇਯੋ ਗੁਰ ਦਰਬਾਰ॥114॥

ਕਬਿਤ:

ਖੇਲ ਕੈ ਮਹੱਲਾ ਗੁਰ ਆਇਯੋ ਜੋ ਅਨੰਦਪੁਰ,
ਸੰਗਤ ਸਮੂਹਿ ਪਾਇ ਗਹੈ ਸਿਰ ਨਿਯਾਇ ਕੈ।
ਪਾ ਕੈ ਕਟਾਛ ਗੁਰ ਪੂਰੀ ਕੀਨੀ ਆਸ ਮਨ,
ਬਾਛ ਫਲ ਪਾਇ ਸਿੱਖ ਬਸੇ ਧਾਮ ਆਇ ਕੈ।
ਰਾਜਨ ਕੈ ਤੌਰ ਸਮ ਜਾਂ ਕੈ ਨਹੀਂ ਔਰ ਪੰਥ,
ਖਾਲਸਾ ਸਮੂਹਿ ਢਿਗ ਰਹਿਯੋ ਛਬ ਛਾਇ ਕੈ।
ਸਾਹਿਬ ਗੂਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਬੈਠੇ ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗਢ,
ਕਹੇ ਕਰ ਜੋਰ ਕਵ ਬੇਨਤੀ ਸੁਨਾਇ ਕੈ॥115॥ (ਸਿੰਘ ਸਾਗਰ, ਅੰਕ: 90)

‘ਭੱਟ ਵਹੀਆਂ’ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਲਗੜ੍ਹ ਤੇ ਅਗੰਮਪੁਰ ਦੋਵੇਂ ਕਿਲ੍ਹੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। 24 ਫਰਵਰੀ, 1702 ਨੂੰ ਵੀ ‘ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ’ ਦਾ ਜਲੂਸ ਅਨੰਦਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ਹੋਲਗੜ੍ਹ ਤਕ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਰ ਵਰੇ੍ਹ ਮਾਰਚ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਮੁਬਾਰਕ ਕਦਮਾਂ ਨਾਲ ਫ਼ੈਜ਼ਯਾਬ ਹੋਈ ਸਰ-ਜ਼ਮੀਨ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ ਨਾਂਦੇੜ ਵਿਚ ਇਸ ਮੁਬਾਰਕ ਦਿਨ ‘ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ’ ਨੂੰ ਖਾਲਸਈ ਜਾਹ-ਓ-ਜਲਾਲ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜੰਗੀ ਪੈਂਤੜੇਬਾਜ਼ੀ, ਇਖ਼ਲਾਕੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਤੇ ਮਾਨਵੀ ਅਸੂਲਾਂ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਕਾਜ਼ੀ ਨੂਰ ਮੁਹੰਮਦ ਆਪਣੇ ‘ਜੰਗਨਾਮਾ’ ਵਿਚ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਫੌਲਾਦੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਸਦਕਾ ਜਿੱਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮੁਬਾਰਕ ਕਦਮਾ ਨੂੰ ਚੁੰਮਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ:-

ਨ ਡਰੋਂ ਅਰਿ ਸੋ ਜਬ ਜਾਇ ਲਰੋਂ ਨਿਸਚੈ ਕਰ ਅਪਨੀ ਜੀਤ ਕਰੋਂ॥ (ਚੰਡੀ ਚਰਿਤ੍ਰ)

ਜ਼ੁਲਮ ਦੀ ਹਨੇਰੀ ਨੂੰ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਤੇਗ ਨੇ ਹੀ ਠੱਲ ਪਾਈ ਅਤੇ ਜੰਗ ਦੇ ਉੱਚੇ ਇਖ਼ਲਾਕੀ ਰੁਤਬੇ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਦੱਬੇ-ਕੁਚਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਣਖ ਤੇ ਸਵੈਮਾਣ ਨਾਲ ਜੀਣ ਦਾ ਰਾਹ ਦੱਸਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ਮਈ ਜੀਵਨ ਜਿੱਥੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਰਹੇਗਾ, ਉੱਥੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਸੁਨਹਿਰੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿਚ ਉਲੀਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।