ਇਤਿਹਾਸ ਨਿਰੋਲ ਸੱਚਾਈ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਪਾਂਧੀ ਹੈ ਜੋ ਬੀਤੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਪੰਡ ਮੋਢੇ ’ਤੇ ਚੁੱਕ, ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਗਵਾਹੀਆਂ ਦਾ ਲਿਬਾਸ ਪਹਿਨ ਕੇ ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਪੈੜਾਂ ਸਿਰਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਬਾਰੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸ੍ਰੋਤ ਹੀ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਕਿਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਭਿੰਨ ਦੇਸ਼ਾਂ ਜਿਵੇਂ— ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ, ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ, ਇੰਗਲੈਂਡ, ਯੂਰਪ ਜਾਂ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਕੁਤਬਖਾਨਿਆਂ ਆਦਿ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਫ਼ਾਰਸੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ੍ਰੋਤ ਉਰਦੂ, ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਆਦਿ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਫ਼ਾਰਸੀ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਾਂਗੇ। ਸਿੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਜੋ ਵੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਮੁੱਢਲੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਵਿਚ ਸਾਂਭਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਬਾਰੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਾਂਗੇ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਜਾਂ ਸੰਖੇਪਕ ਜ਼ਿਕਰ ਆਇਆ ਹੈ।

ਉੁਮਦਾ-ਉੁ-ਤਵਾਰੀਖ : ਇਹ ਸੋਹਨ ਲਾਲ ਸੂਰੀ ਦੀ ਲਿਖਤ ਹੈ ਜੋ ਪੰਜ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਆਰੀਆ ਪ੍ਰੈੱਸ, ਲਾਹੌਰ ਨੇ 1885-1889 ਈ. ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਆਇਆ ਹੈ।

ਅਸ਼ਰੀ-ਉੁਲ-ਅਕਵਾਮ : ਜ਼ੇਮਜ਼ ਸਕੀਨਰ ਦੀ 1825 ਈ. ਦੀ ਲਿਖਤ ਹੈ ਜੋ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਲੰਡਨ, (ਇੰਗਲੈਂਡ) ਵਿਚ ਪਈ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਨਾਨਕ-ਪੰਥੀਆਂ, ਸੁਥਰਾ-ਸ਼ਾਹੀਆਂ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਵੇਰਵੇ ਅੰਕਿਤ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਫ਼ੋਟੋਆਂ ਵੀ ਛਪੀਆਂ ਹਨ।

ਆਤਿਸ਼-ਇ-ਬੇਦੂਦ : ਇਹ ਅਹਿਸਾਨ-ਉਲ-ਖਾਨ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਹੈ ਜੋ 1297 ਹਿਜਰੀ ਵਿਚ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਇਕ ਕਾਪੀ ਮੁਸਲਿਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ, ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਵਿਚ ਪਈ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਬਾਰੇ ਸੰਖੇਪ ਵਰਣਨ ਆਇਆ ਹੈ।

ਇਬਰਤ ਨਾਮਾ : 1854 ਈ. ਦੀ ਮੁਫ਼ਤੀ ਅਲੀ-ਉ-ਦੀਨ ਦੀ ਲਿਖਤ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਇਕ ਕਾਪੀ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1846 ਦੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਸਮੇਂ ਤਕ ਹਰ ਪਹਿਲੂ ਅੰਕਿਤ ਹੈ। ਇਹ 1961 ਈ. ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਅਦਬੀ ਅਕੈਡਮੀ, ਲਾਹੌਰ ਨੇ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਛਾਪ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਇਬਰਤ ਮਾਕਲ ਤਵਾਰੀਖਿ-ਇ-ਮੁਹੰਮਦ ਮੁਜਜ਼ਮ ਸ਼ਾਹ ਗਾਜ਼ੀ : ਇਹ 1130 ਹਿਜਰੀ ਦੀ ਬਖਤਾਵਰ ਖਾਨ ਦੀ ਲਿਖਤ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਇਕ ਕਾਪੀ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ, ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਪਈ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੰਖੇਪਕ ਬਾ-ਖੂਬੀ ਜ਼ਿਕਰ ਆਇਆ ਹੈ।

ਇਮਾਦ-ਅਸ-ਸਾਦਾਤ : ਇਹ ਸੱਯਦ ਗੁਲਾਮ ਅਲੀ ਖਾਨ ਦੀ ਲਿਖਤ ਹੈ ਜੋ 1864 ਈ ਵਿਚ ਨਵਲ ਕਿਸ਼ੋਰ ਪ੍ਰੈਸ, ਕਵਨਪੁਰ ਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਇਕ ਕਾਪੀ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸੂਰਮਗਤੀ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦੀ ਉੱਚਤਾ ਆਦਿ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ।

ਸੀਯਰ-ਉੁਲ-ਮੁਤਾਖ਼ਰੀਨ : ਇਹ ਗੁਲਾਮ ਹੁਸੈਨ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਲਿਖਤ ਹੈ ਜੋ 1897 ਈ. ਵਿਚ ਨਵਲ ਕਿਸ਼ੋਰ ਪ੍ਰੈਸ, ਕਵਨਪੁਰ ਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਬਾਖੂਬੀ ਜ਼ਿਕਰ ਆਇਆ ਹੈ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਬਾਰੇ ਵੀ ਵਰਣਨ ਆਇਆ ਹੈ। ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ ਗੁਰਪੁਰਵਾਸੀ ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ‘ਫੁਲਵਾੜੀ’ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਮਾਰਚ-ਅਕਤੂਬਰ 1931 ਵਿਚ ‘ਕੁਝ ਕੁ ਪੁਰਾਤਨ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪਤ੍ਰੇ’ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਛਾਪ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਹਾਲ ਮੁਖੱਤਸਰ ਇਬਤਦਾ-ਇ-ਫ਼ਿਕਰਾ-ਇ-ਸਿੱਖਾਂ : ਇਹ ਲਿਖਤੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਮੁਸਲਿਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ, ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਬਾਰੇ ਬਾ-ਖੂਬੀ ਵਰਣਨ ਆਇਆ ਹੈ।

ਹਕੀਕਤ-ਇ-ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ : ਇਹ ਲਿਖਤ 1790 ਈ. ਦੀ ਲਛਮੀ ਨਾਰਾਇਣ ਸ਼ਫ਼ੀਕ ਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਿਖਤ ਦੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ ਕਰਮਵਾਰ ਏਸ਼ੀਆ ਸੁਸਾਇਟੀ, ਕਲਕੱਤਾ ਅਤੇ ਖੁਦਾ ਬਖ਼ਸ਼ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ, ਬਾਂਕੀਪੁਰ, (ਪਟਨਾ) ਵਿਚ ਪਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਇਆ ਹੈ।

ਹਕੀਕਤ-ਇ-ਬਿਨਾ-ਉੁਰਜ਼ੂ-ਇ-ਫ਼ਿਰਕਾ-ਇ-ਸਿੱਖਾਂ : ਇਹ ਲਿਖਤ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਬਾਰੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ ਆਈ. ਬੈਨਰਜੀ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਹਕੀਕਤ-ਉੁਲ-ਅਕਵਾਲਿਮ : ਇਹ ਮੁਰਤਜ਼ਾ ਹੁਸੈਨ ਅੱਲਾ ਯਾਰ ਉਸਮਾਨੀ ਬੇਲਗ੍ਰਾਮੀ ਦੀ 1296 ਹਿਜਰੀ (1879 ਈ.) ਦੀ ਲਿਖਤ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਇਕ ਨੁਸਖਾ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਪੰਜਾਬ ਪਬਲਿਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ, ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ, ਨਾਨਕ ਸ਼ਾਹੀਆਂ, ਨਾਨਕ ਮਤਾ ਆਦਿ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਜ਼ਿਕਰ ਆਇਆ ਹੈ।

ਕਿਤਾਬ ਰਿਆਜ਼-ਉੁਲ-ਮੁਜ਼ਾਹਿਬ : ਪੰਡਿਤ ਮੱਥਰਾ ਦਾਸ ਮਾਲਵੀ ਬਨਾਰਸੀ ਦੀ ਲਿਖਤ ਹੈ ਜੋ ਬਨਾਰਸ ਹਿੰਦੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਵਾਰਾਨਸੀ ਵਿਚ ਪਈ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਵਿਭਿੰਨ ਮਜ਼੍ਹਬਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਵੀ। ਇਸ ਵਿਚ ਵੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਬਾਰੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਵਰਣਨ ਆਇਆ ਹੈ।

ਖਾਲਿਸ ਨਾਮਾ (ਤਾਰੀਖ਼-ਇ-ਸਿੱਖਾਂ) : ਇਹ 1846 ਈ. ਦੀ ਰਤਨ ਚੰਦ ਬਲ ਦੀ ਲਿਖਤ ਹੈ ਜੋ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ, ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1844 ਈ. ਤਕ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਦਰਜ ਹਨ।

ਖ਼ੁਲਾਸਾ-ਤੂ-ਤਵਾਰੀਖ : ਇਹ ਸੁਜਾਨ ਰਾਇ ਭੰਡਾਰੀ ਦੀ ਲਿਖਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਵੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਨਾਨਕ ਮਤਾ ਆਦਿ ਦਾ ਬਾਖੂਬੀ ਜ਼ਿਕਰ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਿਖਤ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਮੌਲਵੀ ਜ਼ਫ਼ਰ ਹਸਨ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਜੀ. ਐਂਡ. ਸੰਨਜ਼ ਪ੍ਰੈੱਸ, ਦਿੱਲੀ ਨੇ 1981 ਵਿਚ ਛਾਪਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਪਬਲਿਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਪਈਆਂ ਹਨ। ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਭਾਗ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ‘ਫੁਲਵਾੜੀ’, ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ 1931 ਈ. ਵਿਚ ਛਾਪ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ (ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ (ਗਿੱਲ) ਤੇ ਸੰਪਾਦਨਾ ਡਾ. ਫੌਜਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਰ ਕੇ) ਸਤੰਬਰ 1972 ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਛਾਪ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਚਾਰ ਗੁਲਸ਼ਨ-ਇ-ਪੰਜਾਬ : 1855 ਈ. ਦੀ ਲਿਖਤ ਦਾ ਲੇਖਕ ਗਨੈਸ਼ ਦਾਸ ਬਡੇਰਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨੁਸਖੇ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।

ਚਾਰ ਗੁਲਸ਼ਨ ਅਖ਼ਬਾਰ-ਉੁਲ-ਨਵਾਦਾਰ : ਇਹ ਰਾਇ ਚਤਰਮਨ ਦੀ 1173 ਹਿਜਰੀ (1759 ਈ.) ਦੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਹੈ। ਇਹ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਸਟੇਟ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ, ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਚੌਥੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਤਫ਼ਸੀਲ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੇ ਨਾਨਕ-ਪੰਥੀਆਂ ਦਾ ਬਾ-ਖੂਬੀ ਵਰਣਨ ਆਇਆ ਹੈ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਮਾ : ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ‘ਗੋਯਾ’ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਲਿਖਤੀ ਸਰੂਪ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ‘ਕੁਲਿਆਤ-ਇ-ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਗੋਇਆ’ ਹੇਠ ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 1963 ਈ. ਵਿਚ ਛਾਪਿਆ। ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਨੇ ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਤ ਕਰ ਕੇ ‘ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਗ੍ਰੰਥਾਵਲੀ’ 2009 ਈ. ਵਿਚ ਛਾਪ ਦਿੱਤੀ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਬਾ-ਖੂਬੀ ਜ਼ਿਕਰ ਆਪਣੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ— ਗੰਜਨਾਮਾ, ਜੋਤ ਬਿਗਾਸ ਆਦਿ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਜਮ-ਏੇ-ਅਲਪ ਸਿਫ਼ਤ, ਜਾਮਏੇ-ਤੁ-ਤਵਾਰੀਖ : ਇਹ 1208 ਹਿਜਰੀ ਦੀ ਲਿਖਤ ਮੁਹੰਮਦ ਤਬਰੇਜ਼ੀ ਇਨਫ਼ਾਨੀ ਅਬੂ ਤਾਲਬ ਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਅਧਿਆਇ ਚਾਰ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ, ਸਿੰਘਾਂ ਆਦਿ ਦੀ ਤਫਸੀਲ ਦਰਜ ਹੈ।

ਜਨਮਸਾਖੀ, ਸਵਾਨ-ਇ-ਉੁਮਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ : ਇਹ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਖ਼ਵਾਜ਼ਾ ਅਬਦੁਲ ਹਕੀਮ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਹੈ ਜੋ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਮਿਊਜ਼ਿਅਮ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਲੰਡਨ, ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ 24414 ਨੰਬਰ ਹੇਠ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੀਵਨ ’ਤੇ ਪੂਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਜ਼ਿਕਰ ਆਇਆ ਹੈ। ਫ਼ਾਰਸੀ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ ਆਗਿਆ ਰਾਮ ਨਾਨਕਪੰਥੀ ਦਰਵੇਸ਼ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਜਾਮਿ-ਉੁਤ-ਤਵਾਰੀਖ : ਕਾਜ਼ੀ ਫ਼ਕੀਰ ਮੁਹੰਮਦ ਦੀ 1836 ਈ. ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਰਚਨਾ ਹੈ ਜੋ ਕਲਕੱਤੇ ਵਿਚ ਛਪੀ ਸੀ। ਦੁਬਾਰਾ 1974 ਵਿਚ ਨਵਲ ਕਿਸ਼ੋਰ ਪ੍ਰੈੱਸ ਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ।

ਜ਼ਿਕਰ-ਏੇ-ਗੁਰਾਂ-ਵਾ-ਇਬੱਤਦਾ-ਏੇ-ਸਿੱਖਾਂ-ਵਾ-ਮਜ਼ਹਬ-ਏੇ-ਦੇਸ਼ਾਂ : ਇਹ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਬਟਾਲੀਆ ਦੀ ਲਿਖਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਿਖਤ ਦਾ ਇਕ ਖੰਡ ਸੋਹਨ ਲਾਲ ਸੂਰੀ ਦੀ ‘ਉਮਦਾ-ਉਤ-ਤਵਾਰੀਖ’ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਦੀ ਅੰਤਿਕਾ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਤਫ਼ਸੀਲ ਨਾਲ ਜ਼ਿਕਰ ਆਇਆ ਹੈ।

ਤਵਾਰੀਖ਼-ਇ-ਸਿੱਖਾਂ : ਇਹ ਖੁਸ਼ਵਕਤ ਰਾਇ ਦੀ 1869 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਦੀ ਲਿਖਤ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਪਬਲਿਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਲਾਹੌਰ, ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਆਇਆ ਹੈ। ਤਗੀਨ-ਉੁਲ-ਗਾਫ਼ਾਲਿਨ : 1850 ਈ. ਦੀ ਲਿਖਤ ਦਾ ਕਰਤਾ ਸਦਾ ਸੁੱਖ ਨਿਆਜ਼ ਦਿਹੱਲਵੀ ਹੈ। ਇਹ ਲਿਖਤ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਮਿਊਜ਼ਿਅਮ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਲੰਡਨ, (ਇੰਗਲੈਂਡ) ਵਿਚ ਪਈ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਨਾਨਕ-ਸ਼ਾਹੀਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ।

ਤਾਰੀਖ਼-ਇ-ਸਿੰਘਾਂ : ਪੰਡਿਤ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਕੌਲ ਤੋਤਾ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਦੀ 1853 ਈ. ਦੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਹੈ। ਇਹ ਲਿਖਤ ਮਹਾਰਾਜਾ ਯਾਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਬਾ-ਖੂਬੀ ਜ਼ਿਕਰ ਆਇਆ ਹੈ।

ਤਾਰੀਖ਼-ਇ-ਹਸਨ : ਇਹ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਲੇਖਕ ਹਸਨ ਦੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਹੈ ਜੋ 1302 ਹਿਜਰੀ (1884-85 ਈ.) ਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਚਾਰ ਜਿਲਦਾਂ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਜ਼ਿਕਰ ਆਇਆ ਹੈ। ਡਾ. ਸਸਉਦੀਨ ਅਹਿਮਲ ਨੇ ‘ਕਸ਼ਮੀਰੀ’ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰ ਕੇ 1999 ਵਿਚ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਕੈਡਮੀ, ਸ੍ਰੀਨਗਰ ਵੱਲੋਂ ਛਾਪ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਤਾਰੀਖ਼-ਇ-ਪੰਜਾਬ ਤੋਹਫ਼ਾਤ-ਉੁਲ-ਅਹਿਬਾਬ : ਅਬਦੁਲ ਕਰੀਮ ਦੀ 1862 ਈ. ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਇਕ ਕਾਪੀ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਵੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮੁਹੱਈਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

ਤਵਾਰੀਖ਼-ਇ-ਪੰਜਾਬ : ਗੁਲਾਮ-ਮਉ-ਦੀਨ ਲੁਧਿਆਣਵੀ ਦੀ 1848 ਈ. ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਅਲੱਵੀ ਕਾਦਰੀ ਉਪਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਪਬਲਿਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਲਾਹੌਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਪਟਿਆਲਾ, ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਮਿਊਜ਼ਿਅਮ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਲੰਡਨ, ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨੁਸਖੇ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਬਾਰੇ ਤਫ਼ਸੀਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਰਜ ਹੈ।

ਤਰਜ਼ਮਾ ਮੁਲਾਕਾਤ-ਇ-ਨਾਨਕ : ਇਹ ਖ਼ਵਾਜ਼ਾ ਅਬਦੁਲ ਹਕੀਮ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਲਿਖਤ ਹੈ ਜੋ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਮਿਊਜ਼ਿਅਮ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਲੰਡਨ, ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਦਾ ਹਾਲ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰੁਹਾਨੀ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੱਕੇ ਦੇ ਰੁਕਨਦੀਨ, ਸ਼ੇਖ ਸ਼ਰਫ਼, ਸਰਹਿੰਦ ਆਦਿ ਦਾ ਬਾਖੂਬੀ ਜ਼ਿਕਰ ਆਇਆ ਹੈ।

ਦਬਿਸਤਾਨ-ਇ-ਮਜ਼ਾਹਿਬ : ਮੋਬਿੱਦ ਜ਼ੁਲਫ਼ਕਾਰ ਅਰਦਸਤਾਨੀ ਸਾਸਨੀ (ਕਈਆਂ ਨੇ ਭੁਲੇਖੇ ਨਾਲ ਮੋਹਸਨਫ਼ਾਨੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ) ਦੀ 1644 ਈ. (1055 ਹਿਜਰੀ) ਦੀ ਲਿਖਤ ਹੈ। ਨਵਲ ਕਿਸ਼ੋਰ ਪ੍ਰੈਸ, ਕਵਨਪੁਰ ਨੇ 1911 ਈ. ਵਿਚ ਛਾਪੀ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਬਾਰੇ ਤਫ਼ਸੀਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ‘ਨਾਨਕਪੰਥੀ’ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਦਰਜ ਹੈ। ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਬਾਰੇ ਜ਼ਿਕਰ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਕਈ ਅਨੁਵਾਦ ਵੀ ਹੋਏ ਹਨ।

ਮਯੱਗਤ-ਉੁਲ-ਅਹਿਵਾਲ-ਇ-ਜਹਾਨ ਨਾਮਾ : ਅਹਿਮਦ ਬਿਨ ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਬਿਨ ਮੁਹੰਮਦ ਬਾਕਰ ਅਲ ਅਸਫ਼ਾਨੀ ਅਲ਼ ਬੀਬਹਾਨੀ ਦੀ 1810 ਈ. ਦੀ ਲਿਖਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ ਖ਼ਾਸਕਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਬਾਰੇ। ਇਹ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਨੈਸ਼ਨਲ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ, ਕਲਕੱਤਾ ਵਿਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ।

ਰਸਾਲਾ-ਇ-ਸਾਹਿਬਨੁਮਾ, ਤਾਰੀਖ-ਇ-ਪੰਜਾਬ : ਇਹ ਲਿਖਤ ਗਨੈਸ਼ ਦਾਸ ਬਡੇਰਾ ਗੁਜਰਾਤ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ 1847 ਈ. ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸੀ। ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਨੁਸਖੇ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ, ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ 1847 ਈ. ਤਕ ਦਰਜ ਹੈ। ਇਹ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵੱਲੋਂ 1965 ਈ. ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਸੀ।

ਉੱਪਰ ਵਰਣਨ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਰੋਤ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸੰਕੇਤ-ਮਾਤਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਇਆ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਇੱਥੇ ਉੱਚਿਤ ਨਹੀਂ।