ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਆਪਣੀ ਤੀਜੀ ਉਦਾਸੀ ਸਮੇਂ ਜਦੋਂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵੱਲ ਗਏ ਸਨ ਤਾਂ ਆਪ ਜੀ ‘ਜਸਰੋਟਾ’ ਵਿਖੇ ਵੀ ਪੁੱਜੇ ਸਨ। ‘ਜਸਰੋਟਾ’ ਦੇ ਲਾਗੇ ਹੀ ਪਿੰਡ ਬਾਖ਼ਤਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਹੈ ਜੋ 1998 ਈ. ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਬੜੀ ਰਮਣੀਕ ਖੂਬਸੂਰਤ ਥਾਂ ਹੈ ਜੋ ਸੁੰਦਰ ਪਹਾੜੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਕਠੂਆ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ (ਜੰਮੂ) ਦੇ ਮੁੱਖ ਮਾਰਗ ਰਾਜਬਾਗ ਤੋਂ 9 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਊਂਜ ਡੈਮ ਵੱਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਬਾਖਤਾ ਪਿੰਡ ਤਕ ਪੱਕਾ ਰਸਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੜਕ ਵੀ ਠੀਕ ਹੈ। ਬਾਖਤਾ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਠਾਕੁਰ ਰਾਜਪੂਤ ਘਰਾਣੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਘਰ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਇੱਥੋਂ ਚਾਰ-ਪੰਜ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ’ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਘਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

‘ਜਸਰੋਟਾ’ ਦੇ ਅਸਥਾਨ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ‘ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ‘ਤਵਾਰੀਖ਼ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ’ (ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ, ਪੰਨਾ 226, ਛਾਪ 2011) ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੰਮੂ- ਕਸ਼ਮੀਰ ਜਾਣ ਸੰਬੰਧੀ ਮਾਰਗ ਬਾਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਚਾਰ ਹਨ। ਪਰ ਇਹ ਤੱਥ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ‘ਜਸਰੋਟਾ’ ਪੁੱਜੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹਸੂੰ ਲੋਹਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ੀਹਾਂ ਛੀਬਾਂ ਜਿਹੇ ਗੁਰਮੁਖ ਲਿਖਾਰੀ ਵੀ ਹਮਸਫ਼ਰ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ‘ਜਸਰੋਟਾ’ ਨੇੜੇ ਕਿਹੜੀ ਜਗ੍ਹਾ ਬਿਰਾਜੇ ਸਨ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਖ਼ਬਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ‘ਜਸਰੋਟਾ’ ਦਾ ਲਾਗਲਾ ਪਿੰਡ ‘ਬਾਖਤਾ’ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਪਿੱਪਲ ਦੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ ਬੈਠ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਕੀਤਾ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਾਮ ਜਪੋ, ਕਿਰਤ ਕਰੋ ਅਤੇ ਵੰਡ ਛਕਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇੱਥੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੂਰਤੀ-ਪੂਜਾ ਛੱਡ ਕੇ ਇਕ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਬੰਦਗੀ ਕਰਨ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ।

ਠਾਕੁਰ ਹੁਰਮੱਤ ਸਿੰਘ ਚੰਬਿਆਲ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਪੀੜ੍ਹੀ-ਦਰ-ਪੀੜ੍ਹੀ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਪਿੱਪਲ ਅਤੇ ਜਗ੍ਹਾ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਿੱਪਲ ਦੇ ਦਰਖੱਤ ਤੋਂ ਉੱਪਰ 15-16 ਫੁੱਟ ਉੱਚੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸਾਖ ’ਤੇ ਸੰਕੇਤਕ ‘1 ਪ’ (ਭਾਵ: ਪਹਿਲੀ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ) ਉੱਕਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਾਸ (ਲੇਖਕ) ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਫ਼ੋਟੋ ਵੀ ਖਿੱਚੀ ਹੈ।

ਇਸ ਪਿੱਪਲ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਨਾਲ ਇਕ ਪੱਥਰ ਦੀ ਸਿੱਲ ਵੀ ਪਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਇਸ ’ਤੇ ਬੈਠੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਚਾਰ ਦਿਨ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਠਾਕੁਰ ਹੁਰਮੱਤ ਸਿੰਘ ਚੰਬਿਆਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਵਰਗ ਵਾਸੀ ਪੁੱਤਰ ਕੁੰਵਰ ਨਰੇਂਦਰ ਸਿੰਘ ਚੰਬਿਆਲ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਇਕ ਕਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ ਅਰਦਾਸ ਕਰਾਈ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਸਿੱਖ ਇੱਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਇਮਾਰਤ ਉਸਾਰ ਸਕਣ। ਇੱਥੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਇੱਕ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬਾਉਲੀ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਪਿੱਪਲ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਕਮਰਾ ਉਸਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਹੁਣ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਵਾਲੇ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨੇ ਲਾਗੇ ਹੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵੱਡੀ ਇਮਾਰਤ ਉਸਾਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਕੰਮ ਆਖ਼ਰੀ ਪੜਾਅ ’ਤੇ ਹੈ।

ਸੰਗਤ ਆ ਕੇ ਇੱਥੇ ਨਤਮਸਤਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਗੁਰੂ ਕਾ ਲੰਗਰ’ ਵੀ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਕਤੂਬਰ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਗੁਰਮਤਿ-ਸਮਾਗਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਸੰਗਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਇੱਥੇ ਅਕਤੂਬਰ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਆਏ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਇਹ ‘ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਚਰਨ-ਕਮਲ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਪਹਿਲੀ, ਬਾਖਤਾ (ਜਸਰੋਟਾ) ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।