ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪੈਗ਼ੰਬਰੀ-ਅਜ਼ਮਤ ਸਾਹਵੇਂ ਜਦੋਂ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਸੀਸ ਝੁਕ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਅਨੋਖੀ ਜਿਹੀ ਚੁੰਬਕੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਕਲਗੀਧਰ ਪਿਤਾ ਦਾ ਥਾਪੜਾ ਲੈ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਜੱਦੋ-ਜਹਿਦ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਸਗੋਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਤਵਾਰੀਖ਼ ਵਿਚ ਗੌਰਵਮਈ ਵੀਰਤਾ ਅਤੇ ਫ਼ਤਹਿਯਾਬੀਆਂ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਅਧਿਆਇ ਆ ਜੋੜੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦਾ ਝੰਡਾ ਗੱਡਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਸੰਸਥਾਪਕ ਬਣਿਆ। ਭਾਵੇਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਕੋੜੇ ਬਚਨ ਲਿਖੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਫ਼ਾਰਸੀ ਲਿਖਾਰੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਬੀਰਤਾ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਆਚਰਣ ਦੀਆਂ ਸਿਫਤਾਂ ਵੀ ਕਰਦੇ ਨਹੀਂ ਥਕਦੇ। ਅਸੀਂ ਇਹ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਲੇਖਕ ਤੁਅਸਬੀ ਸਨ। ਉਹ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੀਆਂ ਹਾਰਾਂ (ਘਾਟਾਂ) ਨੂੰ ਫ਼ਤਹਿਯਾਬੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅੰਕਿਤ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕਈ ਵੇਰਾਂ ਅਸਲੀ ਤੱਥਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਨੋਂ ਘੁਸੇਲ ਮਾਰ ਛੱਡਦੇ ਸਨ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਅਤੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਜਿਸ ਸਿਦਕ ਅਤੇ ਨਿਰਭੈ-ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਦੀ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਆਖਰੀ ਘੜੀ ਤਕ ‘ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਭਾਣਾ ਮੰਨ ਕੇ’ ਜੋ ਤਸੀਹੇ ਖਿੜੇ-ਮੱਥੇ ਪਰਵਾਨ ਕੀਤੇ, ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਐਸੀ ਵਿਚਿੱਤ੍ਰ ਅਨੋਖੀ ਦਾਸਤਾਨ ਪੜ੍ਹਨ ਵਿਚ ਅਜੇ ਤਕ ਨਹੀਂ ਆਈ। ਅਸੀਂ ਮੁੱਢਲੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਰੂ-ਬਰੂ ਹੋਵਾਂਗੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇ ਪੈਰਾਡਾਇਮ ਆਪਣੀ ਅੱਖੀਂ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤੇ ਹਨ:-

ਅਖ਼ਬਾਰ-ਇ-ਦਰਬਾਰ-ਇ-ਮੁੱਅਲਾ: ਇਹ ਲਿਖਤਾਂ ਜੈਪੁਰ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਤਨ ਤਵਾਰੀਖ਼ੀ ਲਿਖਤਾਂ (Old Historical Records) ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਆਰਕਾਈਵਜ਼ ਮਹਿਕਮੇ (ਬੀਕਾਨੇਰ) ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇਹ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲਿਖਤਾਂ ਪ੍ਰੋ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਦਸੰਬਰ 1944 ਈ. ਸਮੇਂ ਮਲਕ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਨਕਲ ਕਰ ਕੇ ਲਿਆਏ ਸਨ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਡਾ. ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ1 ਕਰ ਕੇ ਛਾਪਿਆ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲਿਖਤਾਂ ਹੀ ਪ੍ਰੋ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਕਲ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਨਕਲਾਂ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ, ਪਟਿਆਲਾ, ਰਾਜਸਥਾਨ ਸਟੇਟ ਪੁਰਾਲੇਖ ਵਿਭਾਗ, ਬੀਕਾਨੇਰ ਆਦਿ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਾਸਤਾਨ ਅੰਕਿਤ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਫ਼ਰੁੱਖ਼ਸੀਅਰ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਵੀ ਦਰਜ ਹੈ! ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ 10 ਜੂਨ, 1716 ਈ. ਦਰਜ ਹੈ। ਇਹ 29 ਜਮਾਦੀ-ਉ-ਸਾਨੀ ਪੰਜ ਫਰੁੱਖ਼ਸੀਅਰੀ ਜਲੂਸੀ (ਭਾਵ: 9 ਜੂਨ, 1716 ਈ.) ਤੇ ਗੁੱਰਾ ਰਜ਼ੱਬ ਸੰਨ ਪੰਜ ਫ਼ਰੁੱਖ਼ਸੀਅਰੀ ਜਲੂਸੀ (10 ਜੂਨ, 1716 ਈ.) ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਮੌਜ਼ੂਦ ਹਨ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਫ਼ਰੁੱਖਸੀਅਰ ਨੇ ਜੋ ਬਾਬਾ ਜੀ ਪ੍ਰਤੀ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਉਹ ‘ਅਖਬਾਰ-ਇ-ਦਰਬਾਰ-ਇ-ਮੁੱਅਲਾ’ ਦੇ ਰੀਕਾਰਡ ’ਚ ਅੰਕਿਤ ਹੈ।

“29 ਜਮਾਦੀ-ਉ-ਸਾਨੀ ਸਨ 5 ਫ਼ਰੁੱਖ਼ਸੀਅਰ (9 ਜੂਨ, 1716 ਈ.) (ਹਜ਼ੂਰ) ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੋਇਆ ਕਿ ਇਬਰਾਹੀਮ-ਦੀਨ ਖਾਨ ਮੀਰੇ-ਇ- ਆਤਿਸ਼ ਅਤੇ ਸਰਬਰਾਹ ਖਾਨ ਕੋਤਵਾਲ ਬਦਬਖ਼ਤ ਗੁਰੂ (ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ) ਨੂੰ ਜੋ ਕਿ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਿਕ (ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਕਿਲ੍ਹੇ) ਵਿਚ ਤ੍ਰਿਪੋਲੀਏ ਦੇ ਉੱਪਰ ਕੈਦ ਹੈ, ਖੁਆਜਾ ਕੁਤਬੁਦੀਨ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਤੇ ਹਜ਼ਰਤ ਖੁਲਦਿ ਮੰਜ਼ਲ (ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹ) ਦੇ ਮਕਬਰੇ ਦੇ ਲਾਗੇ ਲਿਜਾ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਜੀਭ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਕੱਢ ਦੇਣ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਖੱਲ ਨਾਲੋਂ ਉਸ ਦਾ ਮਾਸ ਤੋੜ ਦੇਣ ਅਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰ ਦੇਣ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰ ਦੇਣ।”
9 ਜੂਨ, 1716 ਈ. ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ‘ਅਖ਼ਬਾਰ-ਇ-ਦਰਬਾਰ-ਮੁੱਅਲਾ’ ਵਿਚ 10 ਜੂਨ, 1716 ਈ. ਵਿਚ ਮੂਲ ਲਿਖਤ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਜ ਹੈ:

(ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਸੇਵਾਵਿਚ ) ਬੇਨਤੀ ਹੋਈ ਕਿ ਇਬਰਾਹੀਮ- ਦੀਨ ਖਾਨ ਮੀਰ - ਇ- ਆਤਿਸ਼ ਅਤੇਸਰ ਬਰਾਹ ਖਾਨ ਕੋਤਵਾਲ ਨੇਬਦਬਖ਼ਤ ਗੁਰੂ(ਬੰਦਾਸਿੰਘ) ਨੂੰ ਸਣੇਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਅਠਾਰ੍ਹਾ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਹਜ਼ਰ ਤ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇਹੁਕ ਮ ਅਨੁਸਾਰ ਖੁਆਜਾਕੁਤਬ ਦੀ ਦਰ ਗਾਹ ਵੱਲ ਖੋਜਾਫ਼ੱਤੂਦੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਛਬੀਲ ਦੇ ਲਾਗੇ ਲਿਜਾ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਬਦਬਖ਼ਤ ਦੇਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਤੋਂਬਾਅਦ ਉਸ ਬਦਬਖ਼ਤ ਨੂੰ ਅਨੰਤ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਕਤਲ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ ਅੰਗ ਜੁਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇਸਾਥੀਆਂਨੂੰ ਭੀ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ”
ਉੱਪਰ ਵਰਣਨ ਸਾਰੇ ਹਾਲਤ ਅੱਖੀਂ ਵੇਖ ਕੇ ਸਰਕਾਰੀ ਨਾਮਾ- ਨਿਗਾਰ ਨੇ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੇ ਸਨ।

ਇਬਰਤਨਾਮਾ: ਇਸ ਨੂੰ ‘ਸਵਾਨਿਹ ਮਿਰਜ਼ਾ ਮੁਹੰਮਦ ਹਾਰਸ਼ੀ’ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਲਿਿਖਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਲੇਖਕ ਮਿਰਜ਼ਾ ਮੁਹੰੰਮਦ ਹਾਰਸ਼ੀ ਬਿਨ ਮੁਤਮਿਦ ਖਾਨ ਬਿਨ ਦਿਆਨਤ
ਖ਼ਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਲਿਖਤ ਮਿਰਜ਼ਾ ਹਾਰਸ਼ੀ ਨੇ 8 ਦਸੰਬਰ, 1718 ਈ. ਨੂੰ ਮੁਕੰਮਲ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਦੀਆਂ ਨਕਲਾਂ ਖੁਦਾਬਖਸ਼ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਬਾਂਕੀਪੁਰ (ਪਟਨਾ), ਏਸ਼ੀਆ ਸੁਸਾਇਟੀ ਕਲਕੱਤਾ ਆਦਿ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਅੱਖੀਂ ਵੇਖ ਕੇ ਹਾਲਾਤ ਕਲਮਬੰਦ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਤਾਰੀਖ਼, ਮਹੀਨਾ, ਸਾਲ ਅਤੇ ਦਿਨ ਤਕ ਲਿਖੇ ਹਨ।

ਇਕ ਸ਼ੰਬੇ (ਐਤਵਾਰ) ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਚੰਦ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਤਾਰੀਖ਼ 29 ਜਮਾਦੀ ਉਲ-ਆਖਰ ਸੰਨ (1128) ਹਿਜਰੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਹੀ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹਾਰੇ ਹੋਏ ਬਦਬਖ਼ਤ ਗੁਰੂ (ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ) ਨੂੰ ਕਿ ਜਿਸ ਦੇ ਫੜੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਸਹਿਤ ਜ਼ਿਕਰ ਪਿੱਛੇ ਕੀਤਾ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਅੱਲਾ ਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਵਰਗਵਾਸੀ ਹਜ਼ਰਤ ਖੁਆਜਾ ਕੁਤਬੁਦੀਨ ਬਖਤਿਆਰ ਕਾਕੀ ਦੇ ਮਜ਼ਾਰ ’ਤੇ ਲੈ ਗਏ ਅਤੇ ਸਵਰਗਵਾਸੀ ਸ਼ਾਹ ਆਲਮ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਕਬਰ ਦੇ ਇਰਦ-ਗਿਰਦ ਚੱਕਰ ਲੁਆ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦੇ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਤਲ ਕੀਤਾ, ਫੇਰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਸ ਲਾਹਨਤਾਂ ਭਰੇ ਕਾਫ਼ਰ (ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ) ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਦੋ ਹੋਰ ਕੁੱਤਿਆਂ (ਸੱਗਾਂ- ਸਿੱਖਾਂ) ਸਮੇਤ ਜੋ ਹਾਲ ਤਕ ਬਦਲੇ ਲਈ ਜੀਉਂਦੇ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਮਿਟਾ ਦਿੱਤਾ।

ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਮਿਰਜ਼ਾ ਹਾਰਸ਼ੀ ਹੋਰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, “ਦਰੀ ਰੋਜ਼ ਬੰਦਾ ਤਾ ਮੰਡਵੀ ਨਮਕ ਬਰਾਇ ਤਮਾਸ਼ਾ ਰਫ਼ਤਾ ਬੂਦ। ਵਾ ਅਜ਼ਾਂ ਜਾ ਤਾ ਕਿੱਲਾ ਮੁਬਾਰਕ ਹਮਰਾਹੀ ਨਮੂਦ। ਵਅਜ਼ ਮਹਲਿ ਸ਼ਹਰ ਕਸੇ ਬੂਦ; ਕਿ ਬਰਾਇ ਤਮਾਸ਼ਾ ਇਸਤੀਸਾਲ ਆਂ ਮਲਾਈਨ ਨਾ ਕਰਦਾ। ਵ ਤੁਰਫਾ ਹਜ਼ੂਮੇ ਦਰ ਕੂਚਾ ਵ ਬਾਜ਼ਾਰ ਹਾ ਬਹਮ ਰਸੀਦਹ ਬੂਦ, ਕਿ ਮਿਸਲਿ ਆਂ ਕਮਤਰ ਇਤਿਫ਼ਾਕ ਸੀ ਉਫ਼ਤਦ। ਵ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਰਾ ਸਰੂਰੋ ਤਰਬੇ ਤਮਾਮ ਦਸਤ ਦਾਦਾ। ਅੱਮਾ ਆਂ ਬਦ ਬਖ਼ਤਾਂ ਕਿ ਬਈ ਹਾਲ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਆਮਦਾ ਬੂਦੰਦ; ਬਿਸਯਾਰੇ ਅਜ਼ ਆਹਾਂ ਬਰ ਸ਼ਕਾਵਤਿ ਖੁਦ ਇਸਰਾਰ ਦਾਸ਼ਤੰਦ, ਵ ਹੇਚ ਫੁਜ਼ੂਹੋ ਪਸ਼ੂ ਅਜ਼ ਚਿਹਰਾਆਂ ਹਾਂ ਮਾਲੂਮ ਨ ਸ਼ੁਦ। ਬਲਕਿ ਅਕਸਰੇ ਬਰ ਸ਼ੁਤਰਾਂ ਸਰੋਦ ਮਸ਼ਗੂਲ ਬੂਦੰਦ। ਵ ਅਗਰ ਕਸੇ ਅਜ਼ ਅਹਲਿ ਕੂਚਾ ਵ ਬਾਜ਼ਾਰ ਬ ਆਂਹਾ ਮੀ ਗੁਫਤ; ਹਾਲਾ ਸ਼ੁਮਾ ਰਾ ਖ਼ਵਾਹੰਦ ਕੁਸ਼ਤ।’ ਮੀ ਗੁਫਤੰਦ: ਬਿਕੁਸ਼ੇਦ ਮਾ ਅਜ਼ ਕੁਸ਼ਤਾਨ ਕੈ ਮੀ ਤਰਸੇਮ? ਵ ਅਗਰ ਮੀ ਤਰਸੀਦੇਮ, ਚਿਰਾ ਬਾ ਸ਼ੁਮਾ ਈ ਕਦਰ ਜੰਗਹਾ ਮੀ ਕਰਦੇਮ। ਵ ਮਾ ਮਹਿਜ਼ ਬ-ਸੱਬਬ ਗੁਰਸਨਗੀ ਵ ਫ਼ਕਦਾਨਿ ਆਜ਼ੂਕਾ ਬ-ਦਸਤਿ ਸ਼ਮਾ ਉਫਤਾਦੇਮ। ਵ ਇੱਜਾ ਹਕੀਕਤਿ ਬਹਾਦਰੀ- ਮਾ ਜ਼ਯਾਦਾ ਅਜ਼ ਆਂਚਹਿ ਦੀਦ ਆਯਦ, ਮਲੂਮ ਸ਼ੁਮਾ ਮੀ ਸ਼ੁਦ।”

ਉੱਪਰ ਦਿੱਤੀ ਵਾਰਤਾ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਇੰਝ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:-

“ਉਸ ਦਿਨ ਮੈਂ ਇਹ ਤਮਾਸ਼ਾ ਦੇਖਣ ‘ਲੂਣ ਮੰਡੀ’ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਤਕ ਨਾਲ ਗਿਆ। ਸ਼ਹਿਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵਿਰਲਾ ਹੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਾਹਣਤੀਆਂ (ਸਿੱਖਾਂ) ਦਾ ਇਹ ਜੜ੍ਹ-ਮਾਰ ਤਮਾਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ। ਗਲੀ- ਬਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿਚ ਅਜ਼ਬ ਭੀੜ-ਭੜੱਕਾ ਸੀ, ਅਜਿਹਾ ਕਦੀ ਘੱਟ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੋਸੀ। ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਬੜਾ ਸਰੂਰ ਤੇ ਅਨੰਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਐਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਦਬਖ਼ਤਾਂ (ਸਿੱਖਾਂ) ਜੋ ਇਸ ਸੰਕਟ ਵਿਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਆਪਣੀ ਇਸ ਮੰਦਹਾਲੀ ਪੁਰ ਅਭਿਮਾਨ (ਗੌਰਵ) ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਖੜਿਆਂ ਤੇ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਮੋਸ਼ੀ ਤੇ ਭੈ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਸਨ ਦਿਸਦੇ। ਸਗੋਂ ਅਕਸਰ ਊਠਾਂ ’ਤੇ ਬੈਠੇ (ਸ਼ਬਦ/ਸਿਮਰਨ)ਗਾਉਣ ਵਿਚ ਮਸਤ ਸਨ। ਜੇ ਗਲੀ ਕੂਚੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਕਿ ‘ਤੁਹਾਨੂੰ ਤਾਂ ਹੁਣੇ ਮਾਰ ਦੇਣਗੇ। ਉਹ ਉੱਤਰ ਦੇਂਦੇ: ‘ਮਾਰੋ ਨਿਸੰਗ! ਅਸੀਂ ਕੋਈ ਮਰਨੋ ਡਰਦੇ ਆਂ? ਜੇ ਡਰਦੇ; ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਏਨੇ ਘੋਰ ਜੰਗ ਕਿਉਂ ਕਰਦੇ। ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਭੁੱਖ ਤੇ ਖੁਰਾਕ ਦੀ ਥੁੜ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਤੁਹਾਡੇ ਕਾਬੂ ਆ ਗਏ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਸਾਡੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਜੋ ਤੁਸਾਂ ਵੇਖੀ ਹੈ, ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਾਲੂਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ।”

ਇਬਾਰਤਨਾਮਾ: ਇਹ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਸਈਦ ਮੁਹੰਮਦ ਕਾਸਿਮ ਲਾਹੌਰੀ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ 1718 ਈ. (1131 ਹਿਜਰੀ) ਨੂੰ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸੇ ਲੇਖਕ ਦੀ ਦੂਜੀ ਲਿਖਤ ‘ਇਬਰਤ-ਮਕਾਲ’ ਹੈ, ਜੋ 1731 ਈ. ਨੂੰ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਈ। ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਇਹ ਆਰਿਫ਼ ਬੇਗ ਖਾਨ, ਨਾਇਬ ਸੂਬੇ ਦੇ ਪਾਸ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਵੀ ਅੱਖੀਂ ਵੇਖੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨੂੰ ਕਲਮਬੰਦ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਗੁਰੂ (ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ) ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਭੈੜੇ ਬੰਦਿਆਂ ਬਾਬਤ, ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਬਗ਼ਾਵਤ ਅਤੇ ਫਸਾਦ ਵਿਚ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀ ਸਨ, ਕਤਲ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੋਇਆ ਚੁਨਾਂਚਿ ਰੱਬੀ ਜਲਾਲ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹਜ਼ਰਤ ਖੁਆਜ਼ਾ ਕੁਤਬਦੀਨ ਬਖ਼ਤਿਆਰ ਕਾਕੀ ਦੇ ਮਜ਼ਾਰ ਦੇ ਲਾਗੇ ਉਸ (ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ) ਨੂੰ, ਸਣੇ ਉਸ ਦੇ ਪੰਜ ਸਾਲਾ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।”

ਇਸ ਲਿਖਤ ਦੇ ਨੁਸਕੇ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਬ੍ਰਿਿਟਸ਼ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਲੰਡਨ, ਇੰਗਲੈਂਡ, ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ, ਲਾਹੌਰ ਆਦਿ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਗੁਰਦਾਸ ਨੰਗਲ ਦੇ ਘੇਰੇ ਸਮੇਂ ਲੇਖਕ ਮੁਹੰਮਦ ਕਾਸਿਮ ਲਾਹੌਰੀ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਗਵਾਹ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਰਵਾਨਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਤਜ਼ਕਰਾ-ਇ-ਚੁਗੱਤਵੀ: ਇਸ ਨੂੰ ‘ਤਜ਼ਨਮ-ਇ-ਸੁਲਤਾਨ-ਇ-ਚੁਗੱਤਵੀ’ ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਲੇਖਕ ਮੁਹੰਮਦ ਹਾਦੀ ਕਮਰ ਖਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਲਿਖਤ ਦੀਆਂ ਨਕਲਾਂ ਮੁਸਲਿਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ, ਅਲੀਗੜ੍ਹ, ਪੰਜਾਬ ਪਬਲਿਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ, ਲਾਹੌਰ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ, ਲੰਡਨ, ਇੰਗਲੈਂਡ, ਖੁਦਾ ਬਖਸ਼ ਉਰੀਐਂਟਲ ਪਬਲਿਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਬਾਂਕੀਪੁਰ, ਪਟਨਾ ਆਦਿ ਵਿਖੇ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।

“ਸਰਬਰਾਹ ਖਾਂ ਕੋਤਵਾਲ ਤੇ ਇਬਰਾਹੀਮੁੱਦੀਨ ਖਾਨ ‘ਮੀਰ-ਆਤਿਸ਼’ ਨੇ ਕਹਿਰ ਪੈਣੇ ਲਾਹਨਤੀ (ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ) ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਤ੍ਰੈ-ਸਾਲਾ ਪੁੱਤਰ (ਅਜੈੈ ਸਿੰਘ) ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਛੱਬੀ ਹੋਰ ਸਾਥੀਆਂ (ਸਿੰਘਾਂ) ਸਣੇ, ਖ਼ਵਾਜ਼ਾ ਕੁਤਬੁਦੀਨ ਦੇ ਮਜ਼ਾਰ (ਕਬਰ) ਪਾਸ ਲੈ ਜਾ ਕੇ, ਅਤਿ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਉਂ ਧਰਤੀ ਉਸ ਦੇ ਮਲੀਨ ਜੁੱਸੇ ਦੀ ਗੰਦਗੀ ਤੋਂ ਸਾਫ ਹੋ ਗਈ।”

ਮੁੰਤਖ਼ਬ-ਉਲ-ਲਬਾਬ: ਇਸ ਲਿਖਤ ਦਾ ਲੇਖਕ ਮੁਹੰਮਦ ਹਾਸ਼ਮ ਬਿਨ ਖ਼ਾਫ਼ੀ ਖ਼ਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਲੇਖਕ ਖ਼ਾਫ਼ੀ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਹ ਲਿਖਤ ਇਸ ਨੇ 1722 ਈ. (1134 ਹਿਜਰੀ) ਵਿਚ ਮੁਕੰਮਲ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੀ ਇਕ ਕਾਪੀ ਏਸ਼ੀਆ ਸੁਸਾਇਟੀ, ਕਲਕੱਤਾ ਆਦਿ ਥਾਂ ’ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਸ ਲਿਖਤ ਦਾ ਉਰਦੂ ਅਨੁਵਾਦ ਮਹਿਮੂਦ ਅਹਿਮਦ ਫ਼ਾਰੂਕੀ ਨੇ ਕਰ ਕੇ 1963 ਈ. ਵਿਚ ਨਫੀਸ ਅਕੈਡਮੀ, ਕਰਾਚੀ ਨੇ ਛਾਪਿਆ ਹੈ। ਖ਼ਾਫ਼ੀ ਖ਼ਾਂ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦਾ ਹੈ:- “ਗੋਯੰਦ ਏਤਮਾਦੁ ਦੌਲਾ ਮੁਹੰਮਦ ਅਮੀਨ ਖ਼ਾਨ ਵਕਤਿ ਮੁਲਾਕਾਤ ਅਜ਼ਾ ਮਕਤੂਲ ਮਰਦੂਦ ਯਾਨੀ ਸਰਗਰੋਹਿ ਆਂ ਪੁਰਸ਼ੀਦ, ਕਿ ਆਸਾਰਿ ਅਕਲੋ- ਰਸ਼ਾਦਤ ਅਜ਼ ਚਿਹਰਾਇ ਹਾਲਿ ਤੋਂ ਪੈਦਾਸਤ। ਤੁਰਾ ਚਿਹ ਬਰੀਂ ਦਾਸ਼ਤ ਕਿ ‘ਅਜ਼ ਮਕਾਫ਼ਾਤਿ ਏਮਾਲ ਨਿਯੰਦੇ-ਸ਼ੀਦੀ, ਵ ਬਰਾਇ ਚਹਾਰ ਰੋਜ਼ਾ ਜ਼ਿੰਦਗਾਨੀ ਬਦ ਆਕਬਤ ਮੁਰਤਕਿਬ ਚੁਨੀ ਜ਼ੁਲਮੋ ਅਫ਼ਆਲਿ ਸ਼ਨੀਅ ਬਰ ਕੌਮ ਹਨੂਦੋ ਮੁਸਲਮਾਨ ਗਸ਼ਤੀ?’ ਦਰ ਜਵਾਬ ਗੁਫਤ: ‘ਦਰ ਹਮਾ ਮਜ਼ਹਬੋ-ਮਿਜਾਲ ਹਰਗਾਹ ਨਾ ਫਰਮਾਨੀ ਵ ਮਾਸੀਅਤ ਅਜ਼ ਇਨਸਾਨ ਮੁਜਸਮ ਅਜ਼ ਨਿਸੀਆਂ ਜ਼ਯਾਦਾ ਅਜ਼ ਹੱਦ ਬ-ਜ਼ਹੂਰ ਮੀ ਆਯਦ, ਮੁਤੰਕਿਮ-ਹਕੀਕੀ ਦਰ ਮਕਾਫ਼ਾਤ ਸਿਯਾਤਿ ਊ ਮਿਸਲਿ ਮਨ ਜ਼ਾਲਿਮ

ਰਾ ਮੀ ਗੁਮਾਰਦ ਕਿ ਬਾਇਸਿ ਜਜ਼ਾਇ ਕਿਰਦਾਰਿ ਆ ਜਮਾਯਾ ਮੀ ਗਰਦਦ:-

ਚੂੰ ਖਾਹਦ ਕਿ ਵੈਰਾਂ ਕੁਨਦ ਆਲਿਮੇ
ਨਿਹਦ ਮੁਲਕ ਦਰ ਪੰਜਾਏ ਜ਼ਾਲਿਮੇ।

ਬਾਦ ਹੂ ਬਰਾਇ ਤਲਾਫੀ ਏਮਾਲਿ ਊ, ਮਿਸਲਿ ਸ਼ੁਮਾ ਸਾਹਿਿਬ ਸਰਵਤ ਰਾ ਬਰੋ ਤਸੱਲਤ ਮੀ ਬਖਸ਼ਦ ਕਿ ਊ ਰਾ ਨੀਜ਼ ਬਜਜ਼ਾ ਵ-ਸਜ਼ਾ ਏਂਮਾਲਿ ਊ ਦਰੀਂ ਜਹਾਂ ਰਸਾਨਦ। ਚੁਨਾਂਚਿ ਮਾ ਵ-ਸ਼ੁਮਾ ਮਸ਼ਾਹਦਾ ਮੀ ਨੁਮਾਏਮ।”

ਸੰਖੇਪ ਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਅਰਥ ਹਨ:-

ਕਹਿੰਦੇ ਕਿ, ਮਿਲਣ ਸਮੇਂ ਏਤਮਾਦੁ ਦੌਲਾ ਮੁਹੰਮਦ ਅਮੀਨ ਖਾਨ ਨੇ ਉਸ ਮਰਦੂਦ ਮਰ ਜਾਣੇ ਯਾਨੀ ਉਨ੍ਹਾਂ (ਸਿੱਖਾਂ) ਦੇ ਸਰਦਾਰ (ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ) ਪਾਸੋਂ ਪੁੱਛਿਆ, ਕਿ ‘ਤੇਰੇ ਚਿਹਰੇ ਤੋਂ ਤਾਂ ਬੁੱਧਿ ਤੇ ਸੁਭਾਚਰਨਿ ਟਪਕਦੇ ਹਨ। ਤੈਨੂੰ ਕਿਸ ਕਰਕੇ ਇਸ (ਕਰਤੂਤ) ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ, ਜੁ ਅਮਲਾਂ ਦਾ ਫਲ ਵਿਚਾਰੇ ਬਿਨਾ, ਮੰਦਾ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਚਾਰ ਦਿਹਾੜੇ ਜੀਵਨ ਵਾਸਤੇ, ਤੂੰ ਹਿੰਦੂਆਂ, ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਇਹੋ ਜੇਹੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਤੇ ਮੰਦੇ ਕੰਮ ਕੀਤੇ? ਉੱਤਰ ਵਿਚ (ਬੜੇ ਠਰੰਮੇ ਨਾਲ) ਆਖਿਓ ਸੁ: ‘ਹਰੇਕ ਦੀਨ-ਧਰਮ ਵਿਚ ਇਸ ਭੁਲਾਂ ਦੇ ਪੜੁੱਲ ਮਨੁੱਖ ਵੱਲੋਂ ਜਦ ਬੇ-ਮੁਖਤਾ ਤੇ ਪਾਪ ਹੱਦੋਂ ਵੱਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਸੱਚਾ ਬਦਲ ਲੇਵਾ (ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ) ਉਸ ਦੇ ਪਾਪਾ ਦਾ ਫਲ ਭੁਗਤਾਣ ਵਾਸਤੇ ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਜ਼ਾਲਿਮ ਮੁਕੱਰਰ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਸ ਕੌਮ (ਜਮਾਤ) ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੇ।

ਖਾਫ਼ੀ ਖਾਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਅੱਖੀਂ ਡਿੱਠੇ ਹਾਲ ਲਿਖੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਲਿਖਤ ਵਿਚ ਹੀ ਉਸ ਸਿੱਖ ਭੁਜੰਗੀ ਦੀ ਸਿਦਕ ਤੇ ਦਲੇਰੀ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਹੈ:- “ਦਰ ਅਯਾਮ ਕੁਸ਼ਤਨਿਆਂ ਜਮਾਯਾ, ਮਾਦਰਿ ਯਕੇ ਅਜ਼ਾਂਹਾ-- ਕਿ ਜਵਾਨ ਨੌਖੇਜ਼ ਤਾਜ਼ਾ ਬਾ-ਅਰਸਾਇ ਜ਼ਹੂਰ ਆਮਦਾ ਬੂਦ-ਵਸੀਲਾ ਵ ਮੁਰੱਬੀ ਬਹਮ ਰਸਾਨੀਦਾ, ਨਿਜ਼ਦਿ ਪਾਦਸ਼ਾਹ ਰਸੀਵ ਵ ਸਯੱਦ ਅਬਦੁੱਲਹ ਖਾਨ ਇਸ ਤਗਾਸਾ ਨਮੂਦਾ ਬ-ਇਜਜ਼ੋ ਇਲਹਾਹ ਤਮਾਮ ਇਲਤਮਾਸ ਨਮੂਦਨ ਮਾਲ ਦਸਤਗੀਰ ਨਮੂਦਾ ਬੂਦੰਦ। ਵ ਬੇ- ਤਕਸੀਲ ਦਾਖ਼ਿਲ ਆਂ ਗਰੋਹ ਬ-ਅਮੀਰੀ ਦਰ ਆਮਦ। ਵ ਬੇਗੁਨਾਹ ਦਰ ਜ਼ੁਮਰਾਇ ਕੁਸ਼ਤਨੀਹ ਗਰਦੀਦਾ।’ ਮੁਹਮਦ ਫ਼ਰਖਸੀਅਰ ਰਾ ਬਰ ਹਾਲੋ-ਮਕਾਲਿ ਆ ਜ਼ਨ ਮਕਾਰਾ ਹਰਮਮ ਆਮਦ। ਵ ਬਰਾਇ ਖਲਾਸੀ ਪਿਸਰਿ ਊ ਸਜ਼ਾਵਲ ਅਜ਼ ਹਜ਼ੂਰ ਤਅਯਨ ਨਮੂਦ। ਵ ਆਂ ਜ਼ਣ ਮੁਹੀਲ ਬਾ ਹੁਕਮਿ ਖਲਾਸੀ-ਪਿਸਰ ਵਕਤੇ ਰਸੀਦ, ਕਿ ਜਲਾਦ ਬਰ ਸਰਿ ਆਂ ਸ਼ਕੀ ਬਾ ਤੇਗ਼ ਆਖ਼ਤਾ ਕਿ ਖੂਨ-ਚਕਾਂ ਇਸਤਾਦਾ ਬੂਦ, ਪਰਵਾਨਗੀ ਇਸਤਖਜਾਸਿ ਊ ਰਸਾਂਦ।

“ਪਿਸਰਿ ਊ ਬ-ਫਰਿਯਾਦ ਆਮਦ, ਕਿ (ਮਾਦਰਮ ਦਰੋਗ ਮੀ ਗਯਦ! ਮਨ ਬ-ਦਿਲੋ ਜਾਨ ਅਜ਼ ਮੌਤਕਿ ਦਾਨੋ ਫਿਦਵੀਆਨ ਜਾਂ ਨਿਸਾਰ ਮੁਰਸ਼ਦਿ ਖੁਦਮ। ਮਰਾ ਜ਼ੂਦ ੲ-ਰਫੀਕਾਨਿ ਮਾਨ ਰਸਾਨੇਦ।”

ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਇਸ ਲਿਖਤ ਦੇ ਅਰਥ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ:-

“ਉਸ ਫਿਰਕੇ (ਸਿੰਘਾਂ) ਦੇ ਕਤਲ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਸਮੇਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਚੋਂ ਇਕ ਅਲੂਏ ਗੱਭਰੂ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਕਿਸੇ ਵਸੀਲੇ ਤੇ ਮੁਰੱਬੀ ਰਾਹੀਂ ਪਾਦਸ਼ਾਹ ਤੇ (ਵੱਡੇ ਵਜ਼ੀਰ) ਸੱਯਦ ਅਬਦੁਲਹ
ਖ਼ਾਨ ਪਾਸ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਉਸ ਨੇ ਬੜੇ ਮਿੰਨਤਾਂ ਤਰਲੇ ਕਰ ਕੇ, ਫਰਿਆਦ ਕੀਤੀ ਕਿ ‘ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਉਸ ਗੁਮਰਾਹ (ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ) ਵੱਲੋਂ ਸਤਾਏ ਤੇ ਕਾਬੂ ਕੀਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਸੀ, ਜੋ ਮਾਲ- ਮਤਾ ਲੁੱਟਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਫੜ੍ਹ ਲਏ ਸਨ। ਉਹ ਨਿਰਦੋਖ ਉਸ ਟੋਲੇ (ਸਿੰਘਾਂ) ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਫ਼ੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਕਤਲ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਬੇਗੁਨਾਹ ਫਸ ਗਿਆ ਹੈ।

“ਮੁਹੰਮਦ ਫ਼ਰੁੱਖ਼ਸੀਅਰ ਨੂੰ ਉਸ ਛਲੀਆ ਬੁੱਢੜੀ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਅਰੁ ਹਾਲ ਪੁਰ ਤਰਸ ਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਖਲਾਸੀ ਵਾਸਤੇ ਹਜ਼ੂਰੋਂ ਖਾਸ ਬੰਦਾ (ਸਜ਼ਾਵਲ) ਉਸ ਮਾਈ ਨਾਲ ਟੋਰਿਆ। ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਖਲਾਸੀ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਮਾਈ ਨੇ ਐਨ ਉਸ ਮੌਕੇ ਪਹੁੰਚਾਈ, ਜਦੋਂ ਜੱਲਾਦ ਰਤ-ਵਿਰਤੀ ਨੰਗੀ ਤਲਵਾਰ, ਉਸ ਬਦ-ਬਖ਼ਤ ਦੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਲਾਈ ਖਲੋਤਾ ਸੀ।

“ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਪੁਕਾਰ ਕੀਤੀ: ‘ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਝੂੱਠ ਬੋਲਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਦਿਲੋਂ-ਜਾਨ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦਾ ਸਿਦਕੀ ਸੇਵਕ ਤੇ ਜਿੰਦ ਵਾਰ ਵਾਲਾ ਸਿੱਖ (ਮੁਰੀਦ) ਹਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਛੇਤੀ (ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਕੇ) ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਰਲਾਇਆ ਜਾਵੇ।”

ਮਿਰਤਿ-ਵਾਰਿਦਾਤ: ਇਹ ਲਿਖਤ ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਫ਼ੀ ਬਿਨ ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਰੀਫ ਵਾਰਦ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ 1729 ਈ. (1142 ਹਿਜਰੀ) ਵਿਚ ਸੰਪੂਰਨ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਨਕਲਾਂ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਲੰਡਨ, ਇੰਗਲੈਂਡ ਆਦਿ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇਹ ਲੇਖਕ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਅਹਿਲਕਾਰ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ’ਤੇ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਲਿਖੀ ਸੀ।

ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਇਸ ਲਿਖਤ ਦਾ ਸ਼ਾਰ-ਅੰਸ਼ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ (ਸਿੱਖਾਂ) ਨੂੰ ਬਜ਼ਾਰਾਂ ਅਤੇ ਗਲੀ-ਕੂਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਫੇਰ ਕੇ ਖ਼ਵਾਜ਼ਾ ਕੁਤਬੁਦੀਨ ਕਾਕੀ ਦੇ ਦਰਗਾਹ ਕੋਲ, ਜਿੱਥੇ ਚਸ਼ਮਾ ਹੈ, ਪੁੱਤਰ ਸਮੇਤ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਤਾਰੀਖ਼-ਇ-ਬਹਾਦਰਸ਼ਾਹੀ: ਇਸ ਲਿਖਤ ਦਾ ਦੂਜਾ ਨਾਂ ‘ਤਾਰੀਖ਼-ਇ-ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਾਹੀ ਨਾਦੀਰ-ਉਜ਼-ਜ਼ਮਾਨੀ ਹੈ। ਇਹ 1749 ਈ. (1161 ਹਿਜਰੀ) ਵਿਚ ਮੁਕੰਮਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਲਿਖਤ ਦੀਆਂ ਨਕਲਾਂ ਪੰਜਾਬ ਪਬਲਿਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ, ਲਾਹੌਰ, ਬ੍ਰਿਿਟਸ਼ ਮਿਊਜੀਅਮ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਲੰਡਨ, ਇੰਗਲੈਂਡ ਆਦਿ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇਸ ਲਿਖਤ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਕਤਲ-ਏ-ਆਮ ਦੇ ਜ਼ਿਕਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਸ ਨੌਜੁਆਨ ਸਿੱਖ ਬਹਾਦਰ ਬੱਚੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ-ਏ-ਖ਼ੈਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਰਿਹਾਈ ਦਾ ਹੁਕਮ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਮੂਲ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸ਼ਬਦ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ:

“ਮਨ ਨਮੇ ਦਾਨਮ ਕਿ ਈਂ ਮਾਦਰ ਕੀਸਤ ਵ ਈਂ ਅਰੂਸ ਅਜ਼ ਕੁਜਾ ਆਵੁਰਦਾ। ਵ ਈਂ ਚਿਗੂਨਾ ਸੁਖ਼ਨਹਾਇ ਮੀ ਗੌਯਦ। ਰਫ਼ੀਕਾਨਿ ਮਨ ਗੁਜ਼ਸ਼ਤੰਦ, ਵ ਅਕਨੂੰ ਵਕਤਿ ਮਾ ਅਜ਼ ਦਸਤ ਮੀ ਰਵਦ। ਵ ਈਂ ਮੁਹਲਤ ਬਾਇਸਿ ਆਜ਼ਾਰਿ ਮਾਸਤ।”

ਇਸ ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:-

“ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਇਹ ਮਾਂ ਕਿਸ ਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਵਹੁਟੀ ਕਿੱਥੋਂ ਲਿਆਈ ਹੈ। ਅਰੁ ਇਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਪਈ ਕਰਦੀ ਐ। ਮੇਰੇ ਸਾਥੀ (ਸ਼ਹਾਦਤ ਲਈ ਦੂਰ) ਲੰਘ ਗਏ ਹਨ; ਤੇ ਹੁਣ ਮੇਰਾ ਵਕਤ ਹੱਥੋਂ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਘੜੀ (ਪਛੜੇਵਾਂ) ਮੇਰੇ ਵਾਸਤੇ ਦੁਖਦਾਈ ਹੈ।”

ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਫ਼ਾਰਸੀ ਲਿਖਤਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਇਆ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਅਸਰਾਰਿ ਸਮਦੀ, ਅਹਿਵਾਲ-ਇ-ਸਿੱਖਾਂ-ਉ-ਬੰਦਾ, ਹਾਲਾਤ-ਇ- ਸਲਤਨਤ-ਇ-ਫ਼ਰਖ਼ਸੀਅਰ-ਵਾ-ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਾਹ, ਜੰਗ-ਇ-ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹੀ, ਤਾਰੀਖ਼-ਇ-ਅਲੀ, ਹਕੀਦਤ-ਉਲ-ਅਕਵਾਲਿਮ, ਤਵਾਰੀਖ਼ ਫਰਾਹ ਬਖਸ਼, ਨਾਜ਼ਰ ਉਸਮਾਨੀ, ਅਹਿਵਾਲ-ਇ-ਜੰਗ-ਇ-ਅਬਦੁਸ ਸਮਦ ਖਾਨ ਬਰ ਖ਼ਿਲਾਫ਼-ਇ- ਸਿੱਖਾਂ-ਵਾ-ਬੰਦਾ, ਸ਼ਾਹਨਾਮਾ, ਤਵਾਰੀਖ-ਇ ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਾਹ ਨਾਦਰ ਜ਼ਾਮਨੀ, ਤਵਾਰੀਖ਼-ਇ-ਪੰਜਾਬ, ਤਵਾਰੀਖ਼-ਇ-ਇਰਾਬਤ ਖਾਨੀ, ਤਵਾਰੀਖ-ਇ-ਮੁਬਾਰਖ, ਬਹਿਰ-ਉਲ-ਮਵਾਜ, ਫਤੂਹਤਨਾਮਾ ਸਮਦੀ, ਮੁਨਵਰ-ਉਲ-ਕਲਾਮ, ਜਾਮਿ-ਉਤ- ਤਵਾਰੀਖ, ਤਬਸੀਗਤ-ਉਲ-ਨਾਜ਼ਰੀਨ, ਤਵਾਰੀਖ-ਇ- ਜਾਨੀਸ਼ੀਨ-ਇ- ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ, ਦਸਤੂਰ-ਉਲ-ਇਨਸ਼ਾ-ਇ-ਜਲੰਧਰ, ਰੋਜ਼ਨਾਮਚਾ, ਤਾਰੀਖ-ਏ-ਪੰਜਾਬ, ਤਜ਼ਕਰਤ ਅਲ ਮਲੂਕ, ਮੁਆਸਰ-ਉਲ-ਉਮਰਾ, ਜਾਮਏ-ਤੁ-ਤਵਾਰੀਖ, ਅਮਾਦ- ਉਸ-ਆਦਤ ਆਦਿ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਕਿਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਸੰਕਚਵੇਂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜ਼ਿਕਰ ਆਇਆ।

ਉੱਪਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਜੋ ਸਿੱਟੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ:-

1. ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਰਬਰਾਹ ਖਾਨ ਕੋਤਵਾਲ ਅਤੇ ਮੀਰ-ਏ-ਆਤਿਸ਼ ਅਤੇ ਇਬਰਾਹੀਮੁਦੀਨ ਖਾਨ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਜਲੂਸ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਲਿਆਇਆ ਗਿਆ। ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਬੇੜੀਆਂ ਨਾਲ ਜਕੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਤਿੱਲੇਦਾਰ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੀ ਪਗੜੀ ਅਤੇ ਲਿਬਾਸ ਪਹਿਨਾਈ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਉੱਤੇ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿਚ ਬਿਠਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਾਕੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਸੰਗਲਾਂ ਨਾਲ ਜਕੇੜ ਕੇ ਤੁਰਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ, ਬਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿਚ ਤੋਰ ਕੇ ਜਲੂਸ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
2. ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਚੋਣਵੇਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਬਾਕੀ 741 ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 741 ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪੋਲੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਕੋਤਵਾਲ ਸਰਬਰਾਹ ਖਾਨ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਜਿੱਥੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਰੋਜ਼ ਕੋਤਵਾਲ ਦੇ ਚਬੂਤਰੇ ਕੋਲ ਸੋ-ਸੋ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਕੱਢ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਇਕ ਹਫਤੇ ਅੰਦਰ ਅੰਜਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
3. ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ, ਉਸ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਅਜੈ ਸਿੰਘ3,4 ਅਤੇ ਚੋਣਵੇਂ ਸਿੰਘਾਂ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 26 ਦੱਸੀ ਹੈ) ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਬੜੇ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਤਾਂ ਜੋ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਆਦਿ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਰੱਖੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨਿਆਂ ਦੀ ਸੂਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕੇ। ਪਰ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੇ ਮਨਸੂਬੇ ਕਾਮਯਾਬ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪੋਲੀਆ ਗੇਟ ਦੇ ਪਾਸ ਬਣੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦੋ ਵਿਆਹ5 ਕੀਤੇ ਸਨ।

ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ, ਬੇਟੇ ਅਜੈ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਚੋਣਵੇਂ 26 ਸਿੰਘਾਂ ਜਿਵੇਂ- ਸਰਦਾਰ ਬਾਜ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਫਤਹਿ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਆਲੀ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਮਾਲੀ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਨੂੰ ਖੁਆਜਾ ਕੁਤਬੁਦੀਨ ਦੇ ਮਜ਼ਾਰ (ਕੁਤਬ ਮੀਨਾਰ) ਪਾਸ ਭਾਵ ਕੁਤਬੁਦੀਨ ਬਖਤਿਆਰ ਕਾਕੀ ਦੇ ਰੋਜ਼ੇ ਪਾਸ, ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਕਬਰ ਦੀ ਪ੍ਰਕਰਮਾ ਕਰਾਈ ਗਈ ਅਤੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ6 ਕੀਤਾ ਗਿਆ (9 ਜੂਨ, 1716 ਈ.)

ਫ਼ਾਰਸੀ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਉਸ ਗੱਭਰੂ ਨੌਜਵਾਨ ਦਾ ਬਾ-ਖੂਬੀ ਜ਼ਿਕਰ ਆਇਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਆਖਰੀ ਸਮੇਂ ਤੇ ਰਿਹਾਈ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਗੱਭਰੂ ਦਾ ਨਾਂ ਭੀਮ ਸਿੰਘ ਸੀ ਅਤੇ ਮਜੀਠਾ (ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸੀ।

ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ 1713-1715 ਈ. ਤਕ ਮੌਜੂਦਾ ਡੇਰਾ ਰਿਆਸੀ, ਚੰਦਨ ਭਾਗਾ (ਚਿਨਾਬ) ਦਰਿਆ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਹੀ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਹ ਡੇਰਾ ਫੌਜੀ ਪੈਂਤੜੇਬਾਜ਼ੀ ਪੱਖੋਂ ਖਾਸ ਅਹਿਮੀਅਤ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਇਕ ਪਾਸੇ ਦਰਿਆ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਗੁਰਦਾਸ ਨੰਗਲ ਵਾਲੀ ਜੰਗ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ ਸਨ।

ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਅਤੇ ਹਵਾਲੇ:
1. The Punjab Past and Present, Vol. XVIII-II, oct-1984, Punjabi University, Patiala (Serial No-36)
2. ਫ਼ਾਰਸੀ ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਤਰਾਂ ਦੇ ਲੇਖਕ ਦੀ ਹੈ। ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ‘ਫਾਰਸੀ ਲਿੱਖਤਾਂ ਤੋਂ ਨਕਲ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
3. ਸਰਹਿੰਦ ਦੀ ਫਤਹਿ ਬਾਅਦ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਕਹਿਣ ’ਤੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ਼ੀਲਦੇਈ (ਸੁਸ਼ੀਲ ਕੌਰ ਜਾਂ ਰਤਨ ਕੌਰ) ਚੰਬੇ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਬੇਟੀ ਨਾਲ ਜਨਵਰੀ-ਫਰਵਰੀ 1711 ਈ. ਵਿਚ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ। ਅਕਤੂਬਰ- ਨਵੰਬਰ 1711 ਈ. ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਬੇਟਾ ਅਜੈ ਸਿੰਘ ਹੋਇਆ।
4. ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਹਰਮ ਵਿਚ ਸੁਸ਼ੀਲ ਕੌਰ ਅਤੇ ਅਜੈ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸੁਸ਼ੀਲ ਕੌਰ ਤੋਂ ਪੁੱਤਰ ਖੋਹਣ ਲਗਿਆਂ ਮੁਗ਼ਲ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨਾਲ ਜੂਝਦਿਆਂ ਸੁਸ਼ੀਲ ਕੌਰ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।
5. ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਦੋ ਵਿਆਹ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਪਹਿਲਾ ਚੰਬੇ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਲੜਕੀ ਸੁਸ਼ੀਲ ਜਾਂ ਰਤਨ ਕੌਰ ਨਾਲ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਵਜ਼ੀਰਾਬਾਦ ਦੇ ਹਰੀ ਰਾਮ ਖੱਤਰੀ ਦੀ ਬੇਟੀ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਵਿਆਹ 1714 ਈ. ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ 1715 ਈ. ਨੂੰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਬੰਸਾਵਲੀਨਾਮਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ:-

ਇਥੇ ਇਹ ਦੱਸਣਾ ਵੀ ਉੱਚਿਤ ਹੈ ਕਿ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਦੂਜੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਸੂਹੀਆਂ ਨੂੰ ਭਿਣਕ ਤਕ ਨਹੀਂ ਪਈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸੀ।
6. ਭਾਈ ਆਵਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਰਨੌਲ ਵਿਖੇ ਸਤਨਾਮੀਆਂ ਉੱਤੇ ਹੋ ਰਹੇ ਜ਼ੁਲਮ ਤੋਂ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੁਖੇਵਾਂ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਸਤਨਾਮੀ ਪੰਥ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਨੇ ਕੋਤਵਾਲ ਸਰਬਰਾਹ ਖਾਨ ਪਾਸੋਂ ਇਜਾਜ਼ਤ ਲੈ ਕੇ ਤ੍ਰਿਪੋਲੀ ਜ਼ੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਮਜਨੂੰ ਟਿਲੇ, ਜਮਨਾ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਕੀਤਾ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਅਜੈ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਬਾਰਹਪੁਲਾ, ਜੰਗਪੁਰਾ ਭੋਗਲ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਜਮਨਾ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਕੀਤਾ।