ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਬੁੰਗਾ, ਬਰਜ਼ਲਾ-ਬਾਗਾਤ, ਸ੍ਰੀਨਗਰ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਸੋਮਿਆਂ ਵਿਚ ਨਾ- ਮਾਤਰ ਜ਼ਿਕਰ ਆਇਆ ਹੈ। ‘ਦੁੱਧ ਗੰਗਾ’ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਡੋਗਰਾ ਫੌਜਾਂ ਹੱਥੋਂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ। 12 ਜੂਨ, 1841 ਈ. ਵਿਚ ਇੱਥੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀਆਂ ਦਾ ਅੰਤਮ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹੀਦ ਫੌਜੀਆਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਹੀ ‘ਸ਼ਹੀਦ ਬੁੰਗਾ’ ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਤਕਰੀਬਨ 600 ਸਿੱਖ ਫੌਜੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਸਨ। 600 ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਅੰਗੀਠੇ ’ਤੇ ਹੀ ਇੱਕ ਥੜ੍ਹਾ ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਸੇ ਥਾਂ ’ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਬੁੰਗਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

ਭਾਈ ਅਮੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹੀ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਵਾਸਤੇ ਅੰਗੀਠੇ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਥੜ੍ਹਾ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਭਾਈ ਅਮੀਰ ਸਿੰਘ ਇੱਥੇ ਹੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਭਾਈ ਅਮੀਰ ਸਿੰਘ ਅਕਾਲੀ, ਸ਼ਹੀਦ ਸਿੰਘਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ ਜੋ ਕਿ ਪਿੰਡ ਖੁਸ਼ਿਆਲਪੁਰਾ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ, ਪੰਜਾਬ) ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ (ਸਪੁੱਤਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ) ਸ੍ਰੀਨਗਰ ਆਏ ਤਾਂ ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਮ ਬਹੁਤ ਜ਼ਮੀਨ ਲਗਾਈ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਦੇ ਠਹਿਰਨ ਵਾਸਤੇ ਪੱਕੀਆਂ ਰਸਦਾਂ ਲਗਾਈਆਂ ਸਨ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਡੋਗਰਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ, ਜਾਗੀਰਾਂ ਤੇ ਰਸਦਾਂ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲਈਆਂ ਸਨ। ਭਾਈ ਨੱਥਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਭਾਈ ਅਮੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਇਸੇ ਥਾਂ ’ਤੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਵਿਚ ਸਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਡੋਗਰਾ ਅੱਗੇ ਅਰਜ਼ ਕੀਤੀ ਕਿ ਸਾਡੇ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ ਨੂੰ ਇੰਨੀ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਰਸਦਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਸਨ ਜੋ ਜ਼ਬਤ ਪਈਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਫਿਰ ਡੋਗਰੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸ ਸਾਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਬਦਲੇ ਕੁੱਲ 64 ਕਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਲੱਗਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਭਾਈ ਨੱਥਾ ਸਿੰਘ ਨੇ 32 ਕਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚ ਬਾਗ਼ ਲਗਾਇਆ ਸੀ ਜੋ 1932 ਈ. ਤਕ ਪੂਰੇ ਜ਼ੋਬਨ ’ਤੇ ਸੀ।

ਇਸ ਬਾਗ਼ ਵਿਚ ਭਾਈ ਨੱਥਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਅਖਰੋਟ, ਸੇਬ, ਨਾਖਾਂ, ਬੀਦਾਨਾ, ਲੂਚੇ, ਖਮਾਣੀਆਂ, ਅੰਗੂਰਾਂ ਦੀਆਂ ਵੇਲਾਂ ਅਤੇ ਤੂਤ ਆਦਿ ਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਲਗਾਏ ਸਨ। ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਸਿਰੇ ਵੱਲ 31 ਕਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ ਸੀ ਜਿਸ ’ਤੇ ਵਾਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ 2 ਦਸੰਬਰ, 1896 ਈ. ਨੂੰ 33 ਰੁਪਏ ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਮਾਲੀਆ ਲੱਗਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਜ਼ਮੀਨ ਮਾਫ਼ੀ ਸੀ। ਭਾਈ ਨੱਥਾ ਸਿੰਘ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜਦੋਂ ਕੋਇਟੇ ਚਲੇ ਗਏ ਤਾਂ ਉਹ ਉਦੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੇ ਭਣਵੱਈਏ ਮਿਸਤਰੀ ਭਾਈ ਮੱਘਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਕਰ ਗਏ ਸਨ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਭਾਈ ਨੱਥਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਣਾਇਆ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਮਿਸਤਰੀ ਭਾਈ ਮੱਘਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ-ਉਸਾਰੀ ਵਿਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। 1947 ਈ. ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਕੱਚੇ ਕੋਠੇ ਦੀ ਤਰਜ਼ ਦਾ ਸੀ। 1932 ਈ. ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਗ੍ਰੰਥੀ ਭਾਈ ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਾਈ ਮੱਘਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨੌਕਰੀ ’ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਬਾਗ਼ ਦੇ ਫ਼ਲਾਂ ਨੂੰ ਵੇਚ ਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਆਮਦਨ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।

ਬਾਬਾ ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ (ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਵਾਲਿਆਂ) ਨੇ ਸੰਗਤ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਸਫ਼ੈਦ ਸੰਗਮਰਮਰ ਨਾਲ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਉਸਾਰੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਉੱਪਰ ਚਿੱਟੇ ਦੁੱਧ ਗੁੰਬਦ ਦੂਰੋਂ ਨਜ਼ਰੀਂ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਲੰਗਰ ਹਾਲ ਵੀ ਤਿਆਰ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕੰਪਲੈੱਕਸ ਅੰਦਰ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਕਮਰੇ ਯਾਤਰੂਆਂ ਲਈ ਬਣੇ ਹਨ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕੰਪਲੈੱਕਸ ਅੰਦਰ ਹੀ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ (ਬਡਗਾਮ) ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।