‘ਗੁਰਮੁਖ’ ਸ਼ਬਦ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹੈ ਜੋ ਦਸਵੀਂ-ਗਿਆਰ੍ਹਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੇ ਨਾਥਾਂ/ ਜੋਗੀਆਂ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਿੱਧ-ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ‘ਗੁਰਮੁਖ ਨਾਮ ‘ਭਲੇ ਪੁਰਸ਼’ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੈ। ‘ਗੁਰਮੁਖੀ’ ਨਾਮ ਦੇ ਮੁੱਢ ਬਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਹਨ।

ਪੰਡਤ ਗੌਰੀ ਸ਼ੰਕਰ ‘ਓਝਾ’ ‘ਗੁਰਮੁਖੀ’ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ— “ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਹਾਜਨਾਂ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਮਾਮੂਲੀ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾਂ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਲੰਡਾ ਨਾਂ ਦੀ ਮਹਾਜਨੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਚ ਸਿੰਧੀ ਵਾਂਗ ਸਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਲਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ (ਈ.ਸੰ: 1504-1552) ਨੇ ਆਪਣੇ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਲਈ ਸ੍ਵਰਾਂ ਦੀ ਮਾਤ੍ਰਾ ਵਾਲੀ ਨਵੀਂ ਲਿਪੀ ਬਣਾਈ ਤਾਂ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾਗਰੀ ਵਾਂਗ ਸ਼ੁੱਧ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਿਆ ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਏਸੇ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਗੁਰਮੁਖੀ’ ਅਰਥਾਤ ਗੁਰੂ ' ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀ ਹੋਈ ਲਿਪੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਅਨੁਸਾਰ— “ਜਦੋਂ ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਤੇ ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਲਿਪੀ ਦੱਬ ਗਈ ਤਾਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸ੍ਵੈਮਾਣ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਲਿਪੀ ਨੂੰ ਫਿਰ ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤਾ। ਚੂੰਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ‘ਗੁਰਮੁਖ’ ਆਖੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਾਰਨ ਨਾਂ ‘ਗੁਰਮੁਖੀ” ਪਾਇਆ ਗਿਆ। ਡਾ. ਲਿਇਟਨਰ ਵੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ‘ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰਾਂ’ ਦਾ ਮੋਢੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੁਕਤੇ ਬਾਰੇ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਦੱਸ ਪਾਈ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਡਾ. ਜੀ. ਡਬਲਯ ਲਾਇਟਨਰ' ਨੇ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਕ ਹੋਰ ਸੱਜਣ ਵੀ ਇਹੋ ਲਿਖਦੇ ਹਨ।

‘ਨਕਲੀ-ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਬੋਧ’ ਦਾ ਕਰਤਾ ਵੀ ਇਹੋ ਲਿਖਦਾ ਹੈ— “ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤੀ ਕਿ ਹਰ ਇਕ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੱਖਰ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਹਨ। ਤਾਂਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਜਨਮ (ਪ੍ਰਕਾਸ਼) ਲੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਹੀ ਸ਼ਬਦ ਰਚੇ, ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਕੋਈ ਵਰਣਮਾਲਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਪਰ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੈਂਤੀ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਵਰਣਮਾਲਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਗੁਰਮੁਖੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਅਰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਰਣਮਾਲਾ ਵੀ ਸੱਦਦੇ ਹਨ, ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਰਚੀ...... ." |

ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਅੱਖਰ ਦੀ ਜੁਗਤ ਦੇਣ ਲਈ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਲਿਖਣ ਦੀ ਰਿਵਾਇਤ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਾਂਧੇ, ਭਾਈ, ਮੌਲਵੀ, ਪੰਡਤ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਵਾਕ ਜੋੜਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਖਰ ਲਿਖਣ ਸਮੇਂ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸ਼ੇਖ ਸਾਅਦੀ, ਅਮੀਰ ਖੁਸਰੋ ਆਦਿ ਨੇ ਵੀ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਕਰੀਮਾ, ਵਾਹਿਦ ਆਦਿ ਲਿਖੇ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਵੀ ਬੱਚਿਆਂ, ਬੀਬੀਆਂ ਦੇ ਸਿੱਖਣ ਅਤੇ ਲਿਖਣ ਲਈ ਇਕ ‘ਬਾਲ ਬੋਧ’ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਪੈਂਤੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੇ ‘ਬਾਲ ਬੋਧ' ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਡਾ. ਲਿਇਟਨਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।

ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਧੁਨੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਅ ਲਈ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਹੀ ਠੀਕ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਧੁਨੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਘ, ਝ, ਧ, ਭ ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਾਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਧੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਜੇ ਅਸੀਂGha, Jh, Dh, Bh ਰੋਮਨ ਅੱਖਰ ਵਰਤੀਏ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨੁਮਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਅੱਖਰ ਲਿਖ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਪਰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਇਸ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਇਹ ਗੱਲ ਬੜੇ ਮਾਣ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ ਆਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉਪਯੋਗੀ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਨਿਧੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿੱਸਾਕਾਰਾਂ, ਸੂਫ਼ੀਆਂ, ਇਸਲਾਮੀ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਨੇ ਲਿਪੀ-ਬੱਧ-ਕੀਤਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਵਿਚ ਵੀ ਉਪਲਬਧ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਦੇ ਰੰਗ ਵਿਚ ਜੇਕਰ, ਸਮੁੱਚੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਕੋਈ ਲਿਪੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰਥ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ‘ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ’ ਹੀ ਆਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਕਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਸਨ। ਗੁਰਮੁਖੀ ਨੂੰ ਇਲਹਾਮੀ ਅੱਖਰ ਜਾਣ ਕੇ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤਾ :

ਜੈਸੀ ਮੈ ਆਵੈ ਖਸਮ ਕੀ ਬਾਣੀ ਤੈਸੜਾ ਕਰੀ ਗਿਆਨੁ ਵੇ ਲਾਲੋ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 722)

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਕੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਗੁਰਮੁਖਾਂ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀਆਂ ਪੈੜਾਂ ਮਗਰ ਤੁਰਨ ਵਾਲੇ ‘ਗੁਰਮੁਖ’ ਭਗਤ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਤਨੋ-ਮਨੋ ਇਸ ਲਿਪੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀ ਲਿਪੀ ‘ਗੁਰਮੁਖੀ’ ਕਰ ਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ। ‘ਗੁਰਮੁਖੀ’ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰਥ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਰਣਮਾਲਾ ਜਾਂ ਪੈਂਤੀ ਅੱਖਰੀ ਲਈ ਮਖ਼ਸੂਸ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੈਂਤੀ ਅੱਖਰਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਫ਼ਾਰਸੀ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਰਾਹੀਂ ਸਹੀ ਜਾਂ ਤਤਸਮ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲਿਖਣ ਲਈ ਸ, ਖ, ਗ, ਜ, ਫ, ਲ ਆਦਿ ਅੱਖਰਾਂ ਹੇਠ ਨੁਕਤਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ ਹੈ।

ਇਤਿਹਾਸ ’ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰਦਿਆਂ ‘ਗੁਰਮੁਖੀ’ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੰਕੇਤ ਬਾਬਾ ਮੋਹਨ ਜੀ ਦੀਆਂ ਪੋਥੀਆਂ ਵਿਚ ਅੰਕਿਤ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਨਾਂ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਪ੍ਰੋ. ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੀ ਉੱਤਪਤੀ ਬਾਰੇ ਤਿੰਨ ਪੁਰਾਣੇ ਮਤਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਮਤ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਲਿਪੀ ਦਾ ਘਾੜਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਗਵਾਹੀ ਬਾਬਾ ਮੋਹਨ ਜੀ ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਤੇ ਪਟਿਆਲੇ ਵਿਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਇਕ ਪੋਥੀ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

“ਗੁਰੂ ਅੰਗਦੁ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅਖਰੁ ਬਾਨਾਏ ਬਾਬੇ ਦੇ ਅੱਗੇ ਸ਼ਬਦੁ ਭੇਟ ਕੀਤਾ। (ਪੱਤਰਾ: 215 ਅ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ)

ਇਸੀ ਹੇਤੁ ਕੋ ਸਮਝ ਕਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਜੋਤੀ ਸਰੂਪ ਗਰੀਬ ਨਿਵਾਜ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਜੀ ਦੂਸਰੇ ਸਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਭਾਖਾ ਕੇ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਬਰਨਾ ਕੀ ਰਚਨਾ ਕਰ ਪੈਂਤੀਸ ਅੱਖਰੋਂ ਕਾ ਨਿਬੰਧ ਕੀਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਮੁਖ ਵਾਕ ਤੇ ਉਤਪਤਿ ਹੋਣੇ ਕਰ ਹੀ ਇਨ ਅਖਰੋਂ ਕਾ ਨਾਮ ਗੁਰਮੁਖੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੂਆ .... ।