ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ’ਚੋਂ ਰਿਹਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਾਰਨ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਾਉਣ ਵੱਲ ਖਾਸ ਅਹਿਮੀਅਤ ਦਿੱਤੀ। ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਿਹਾਈ 1619 ਈ: ਵਿਚ ਹੋਈ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭੱਟਵਹੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ:

ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਮਹਲ ਛਟਾ ਬੇਟਾ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਕਾ, ਸੋਢੀ ਖਤ੍ਰੀ, ਚੱਕ ਗੁਰੂ ਕਾ, ਪਰਗਣਾ ਨਿਝਰਆਲਾ, ਸੰਮਤ ਸੋਲਾਂ ਸੇਂ ਛਿਹਤ੍ਰਾ ਕੱਤਕ ਮਾਸੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਪੱਖੇ ਚੌਦਸ ਕੇ ਦਿਹੁੰ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਾਵਨ ਰਾਜਯੋਂ ਕੇ ਗੈਲ ਗੜ੍ਹ ਗੁਆਲੀਅਰ ਸੇ ਬੰਧਨ ਮੁਕਤ ਹੋਏ।1

1619 ਈ: ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨਾਲ ਦੋਸਤਾਨਾ ਸੰਬੰਧ2 ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਇਸੇ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵੱਲ ਇਕੱਠੇ ਘੋੜਿਆਂ ’ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਗਏ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨਾਲ 1620 ਈ: ਨੂੰ ਤੇਜ-ਰਫ਼ਤਾਰ ਨੀਲੇ ਘੋੜੇ ’ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਸਿਆਲਕੋਟ, ਵਜ਼ੀਰਾਬਾਦ, ਮੀਰਪੁਰ, ਭਿੰਬਰ, ਬਹਿਰਾਮ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ੁਪਈਆਂ ਪੁੱਜੇ।3 ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬੀਰੂ ਦੱਤ (ਬੀਰਮ ਸ਼ਾਹ), ਭੰਗੜ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਭਾਈ ਮੂਲਾ, ਭਾਈ ਝੰਡਾ ਆਦਿ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਦਾਨ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ। ਰਜੌਰੀ ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਧਾਨਾਮੰਡੀ, ਪੀਰ ਮਾਰਗ, ਅਲੀਆਬਾਦ ਸਰਾਏ4 ਬਾਅਦ ਕੱਟੂ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ’ਤੇ ਜਾ ਉਤਰੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਖਾਂਪੁਰ ਸਰ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਸ੍ਰੀ ਨਗਰ ਕਾਠੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਪੁੱਜੇ ਜਿੱਥੇ ਮਾਤਾ ‘ਭਾਗਭਰੀ’ ਦਾ ਹੱਥੀਂ ਸੂਤ ਕੱਤ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਚੋਲਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਾਠੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਪਾਸ ਤੇਰ੍ਹਾਂ ਦਿਨ ਰਹੇ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕਾਫੀ ਸਮਾਂ ਸ਼ਾਲੀਮਾਰ ਬਾਗ5 ਰਹਿ ਕੇ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਨਿਸ਼ਾਤ ਬਾਗ ’ਚ ਜਹਾਂਗੀਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਕੈਂਪ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਨਗਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਬਾਰਾਮੂਲਾ ‘ਕੋਟ ਤੀਰਥ’ ਆ ਕੇ ਠਹਿਰੇ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਛੇਵੀਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਬਾਰਾਮੂਲਾ ਸਿੱਖ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਯਾਦਗਾਰ ਹੈ। ਬਾਰਾਮੂਲਾ ਦਾ ਅਕਸ਼ਾਂਸ਼ 340 -13 ਅਤੇ ਰੇਖਾਂਕ ਦੇਸ਼ਾਂਤਰ 740-23 ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਰਿਆ ਜੇਹਲਮ ਦੇ ਸੱਜੇ ਕਿਨਾਰੇ, ਚਟਾਨੀ ਪਹਾੜੀ ਦੇ ਦਾਮਨ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਕੋਟ ਤੀਰਥ’6 ਕਰਕੇ ਜਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਕਾਫੀ ਦਿਨ ਇੱਥੇ ਠਹਿਰੇ ਅਤੇ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਰੂਹਾਨੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਸੰਗਤਾਂ ਨਿਹਾਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ-ਦਰ-ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਇਹ ਰਵਾਇਤ ਵੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਬਾਰਾਮੂਲਾ ਸਨ ਤਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਵੀ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਸੀ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਸੁਣ ਕੇ ਬਾਰਾਮੂਲਾ ਦੇ ਸੰਗ-ਤਰਾਸ਼ਾਂ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਲਈ ਇਕ ਖੂਬਸੂਰਤ ‘ਪੱਥਰ ਦਾ ਤਖਤ’7 ਭੇਟਾ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ’ਤੇ ਖੂਬਸੂਰਤ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਉੱਕਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਉਹ ਤਖਤ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲੋਂ ਭੇਟ ਕਰ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਇਸੇ ਤਖਤ ’ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਕਾਫੀ ਦਿਨ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਇਹ ਤਖਤ ‘ਟੁੱਟਿਆ’ ਹੋਇਆ 1985 ਈ: ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਹੇਠੋਂ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਾਰਾਮੂਲਾ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਇਕ ‘ਚਿਨਾਰ’ ਦਾ ਪੌਦਾ ਯਾਦਗਾਰ ਵਜੋਂ ਭੇਟਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਜੋ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਵਜੋਂ ਕਾਇਮ ਰਹਿ ਸਕੇ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਉਹ ਚਿਨਾਰ ਦਾ ਪੌਦਾ8 ਲਗਾਇਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਥੜ੍ਹਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨਿਰਮਾਣ ਸੇਵਾ ਭਾਈ ਦਇਆ ਰਾਮ ਸਾਸਨ ਨੇ ਕੀਤੀ। ‘ਪੱਥਰ ਦੇ ਤਖਤ’ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਹੀ ਭਾਈ ਦਇਆ ਰਾਮ ਨੇ ‘ਥੜ੍ਹਾ ਸਾਹਿਬ’ ਤਾਮੀਰ ਕੀਤਾ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਈ ਲਾਲ ਚੰਦ, ਭਾਈ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਰਹਿਣ ਵਾਸਤੇ ਇਕ ਕੁਟੀਆ ਵੀ ਤਾਮੀਰ ਕੀਤੀ।

ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਸਮੇਂ ਜਦੋਂ ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਬਣੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਨਵ-ਉਸਾਰੀ9 ਵੱਲ ਵੀ ਖਾਸ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਅਰਦਾਸਾ ਵੀ ਸੋਧਿਆ। ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਨੇ ਤਿੰਨ ਪਿੰਡ ਜਾਗੀਰ ਵਜੋਂ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਨਾਮ ਲਗਾਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਜਾਨਬਾਜਪੁਰਾ, ਨਾਦੀਹੱਲ ਅਤੇ ਵਡੋਰਾ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਸਮੇਂ ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਨਾਂ’ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕੋਟ ਤੀਰਥ’ ਕਰ ਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਨਾਲ ਚਾਰ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਸਾਲਾਨਾ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਜਾਗੀਰਾਂ ਵਜੋਂ ਲਗਾਏ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਡੋਗਰਾ ਰਾਜ ਸਮੇਂ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈਆਂ।

ਇਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸੈਲਾਨੀ ਬੀ. ਸੀ. ਹੁੱਗਲ10 ਵੀ ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿਚ ਇਕ ਰਾਤ ਠਹਿਰਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਹੀ ਇੱਥੇ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦੀ ਵਿਛਾਈ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਹੁੱਗਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਵਜੇ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਗੌਰਵਮਈ ਅਤੇ ਵਿਰਸੇ ਪ੍ਰਤੀ ਕਈ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਕਲਮਬੰਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਭਾਈ ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੀੜ ਅਜੇ ਤਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।‘ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ’ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ’ਤੇ ਝੁਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸੇਵਾ 1907 ਈ: ਵਿਚ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿਚ ਪਈ ਇਕ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦੀ ਸਿੱਲ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ:-

“ਟੈਹਲ ਕਰਾਈ ਨਸ਼ਾਨ ਸਾਹੇਬ ਗੁ: ਪ:6 ਬਾਰਾਮੂਲਾ ਬ੍ਰਖ੍ਰਦਾਰ ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮੇਂ 2 ਮੱਘਰ ਸੰ:1964, ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਬਾਲੀਆ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ”11

ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਰਦੀਆਂ ਲਈ ਹਮਾਮ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜੋ 1918 ਈ: ਵਿਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ:-

“ਯੇ ਹਮਾਮ ਬਨਵਾਇਆ ਰੂਪ ਚੰਦ ਵੁਹਰਾ ਨੇ ਸਪੁੱਤ੍ਰ ਲਾਲ ਦੋਨੀ ਚੰਦ ਵੁਹਰੇ ਦਾ ਯਾਦਗਾਰ ਲਾਲਾ ਵੁਹਰਾ ਕੀ ਪੁਤ੍ਰ ਲਾਲ ਦੁਨੀ ਚੰਦ ਸੁਰਗਵਾਸੀ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਮੁਜ਼ਫ਼ਰਾਬਾਦ ਕਸ਼ਮੀਰ ਕੇ ਸੰਮਤ 1975।”12

1947 ਈ: ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਨਾਲ ‘ਗੁਰੂ ਕਾ ਲੰਗਰ’ ਅਟੁੱਟ ਵਰਤਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਦਾ ਪੂਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੀ। ‘ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਭਵਨ’ ਅਤੇ ‘ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਮਾਡਲ ਸਕੂਲ’ ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਚੱਲਦੇ ਹਨ।ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਸੰਨ 1885 ਈ: ਦੇ ਜਬਰਦਸਤ ਭੂਚਾਲ ਵਿਚ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਦੁਬਾਰਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ 1905 ਈ:13 ਗੁਰੂ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਉਸਾਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਇਮਾਰਤ ਹੁਣ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ 45 ਫੁੱਟ ਲੰਮਾ ਅਤੇ 45 ਫੁੱਟ ਚੌੜਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਗੁੰਬਦ ਦੁੱਧ ਚਿੱਟੇ ਦੂਰੋਂ ਨਜ਼ਰੀਂ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਸੇਵਾਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਯਾਤਰੂਆਂ ਲਈ ਕੁਆਟਰ ਤਾਮੀਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।‘ਲੰਗਰ ਹਾਲ’ ਵੀ ਉਸਾਰਿਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।

ਬਾਰਾਮੂਲਾ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕਲਮਪੁਰਾ(ਸਿੰਘਪੁਰਾ) ਸ਼ਿਕਾਰ ਖੇਡਣ ਲਈ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ। ਬਾਰਾਮੂਲਾ ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਪਰਮਪੀਲਾਂ(ਊੜੀ) ,ਦੋ ਲਾਜ਼ਾਂ (ਊੜੀ), ਕਠਾਈ, ਖਾਂਡਾ, ਨਲੂਛੀ ਮੁਜ਼ੱਫ਼ਰਾਬਾਦ ਪੁੱਜੇ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਉਸਾਰੇ ਹਨ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਾਫੀ ਸਮਾਂ ਕਿਆਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਘਰ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਸਿੱਖੀ ਕੁਟੰਬ14 ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ। ਹਜ਼ਾਰੇ ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ‘ਹਸਨ ਅਬਦਾਲ’ ਪੁੱਜੇ।

ਹਵਾਲੇ ਅਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ

1. ਭੱਟਵਹੀ ਤਲਉਂਢਾ, ਪਰਗਣਾ ਜੀਂਦ, ਬਾਹਵਾਲਾ, ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ, ਸੇਵਾ ਜੋਤੀ, ਬਠਿੰਡਾ, ਜੂਨ 1993, ਸਫਾ:23
2. (i)..... there are also interludes of friendship between the sixth master and jahangir, when they went out, hunting together and under took a trip to kashmir together”
(ii) “jahangir wanted to go to kashmir to recoupes his health and wanted the guru to accompany him they this proceeded to- gether” “The Sikh Review’, Calcutta, sept 1992, p:15,16 and 24.
(iii) He (guru Hargobind) accompanied the Imperial camp to kashmir ‘History of the Sikhs’ J.D. cunningham, delhi Reprint 1990, p:51
(iv) ‘ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਸਫਾ. 132-133, ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਵੀ ਇਹੋ ਲਿਖਦੇ ਹਨ।
3. ‘ਜੰਮੂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਸਿੱਖ ਤਵਾਰੀਖ਼’ ਡਾ. ਜਸਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸਰਨਾ, ਕਸ਼ਮੀਰ, 1997, ਸਫਾ 26
4. ਉਹੀ ਸਫਾ: 27
5. (i) ‘Sikhs in Kashmir’ Dr. Jasbir Singh sarna, New Delhi, 1993, p:10
(ii) ‘Sikh Shrines in Jammu & Kashmir’ Denmark 1994, p:11
6. “The portion between Baramulla upto Khatnagar is known as kot tirath’’ ‘Vitsatha Mohatum’ by Brangish Rishi as Quoted in ‘sikh shrines in Jammu & Kashmir’ op. cit.
7. ‘ਜੰਮੂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਸਿੱਖ ਤਵਾਰੀਖ਼’ ਉਹੀ, ਸਫਾ: 72
8. ‘ਗੁਰਸ਼ਬਦ ਰਤਨਾਕਰ ਮਹਾਨਕੋਸ਼’ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ, ਦਿੱਲੀ 1990, ਸਫਾ: 857.
9. (i) At the sametime, a man like Hari Singh Nalwa could not afford to neglect the interests of sikh religion and culture. He is started to home established gurdwaras at Matan, Baramulla and kathi darwaza Srinagar, since these places were tradition- ally associated with the visits of guru nanak and Guru hargovind’’
‘A History of Sikh Rule in Kashmir--R.K.parmu, j&k govt, Srinagar, 1977, P:123
(ii) kashmir- Dr. G.M.D. sufi, op.cit.
10. ‘Travels in Kashmir And Punjab’ Baron charles V. hugel, languages deptt. Punjab, Patiala, reprint 1970, p: 283 (Monday, Tuesday, December 7,8) report.
11. ‘ਜੰਮੂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਸਿੱਖ ਤਵਾਰੀਖ਼’ ਉਹੀ ਸਫਾ: 74
12. ਉਹੀ,
13. ‘The encyclopeadia of Sikhism’ Harbans singh, Chief editor, pbi, Patiala, 1998, vol I, p: 288.
14. “He made many Converts To Sikhism from the Hindus. and Muslims in Kashmir. He converted thousands who had gone Over to Islam”
“A Short History of the Sikhs” Teja Singh, Ganda Singh, Punjabi uni. Patiala, reprint, p: 39