ਮਾਤਾ ਕਰਮ ਕੌਰ ਜੋ ਕਿ ਪਤੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜਾ ਦੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਹੁਤ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੱਕੇ ਮਹਿਲਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇਕ ਕੱਚੀ ਹਵੇਲੀ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਈ।

ਮਾਤਾ ਕਰਮ ਕੌਰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਸੀ। ਮਾਤਾ ਕਰਮ ਕੌਰ ਨੇ 31 ਸਾਲ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਨਿੱਕੀਆਂ ਮੋਟੀਆਂ ਜੰਗਾਂ ਵੀ ਲੜੀਆਂ। ਪਰ ਸਭ ਮਿਸਲਾਂ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਤਕ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦਿਆਂ ਇਸ ਰਿਆਸਤ ਵੱਲ ਅੱਖ ਚੁੱਕ ਕੇ ਨਾ ਵੇਖਿਆ।

ਸੰਮਤ 1881 ਬਿ: ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਕਰਮ ਕੌਰ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਸਾਰੀ ਕਾਰ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਚੜਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਕੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਈ।

ਚੜਤ ਸਿੰਘ ਇਕ ਅਯੋਗ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਮਨ ਆਈਆਂ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਲੱਗਾ। ਸਾਰੀ ਰਿਆਸਤ ਵਿਚ ਹਾਹਾਕਾਰ ਮੱਚ ਗਈ।

ਝੰਡੇ ਰਾਮਦਾਸ ਪੁਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸਲਾਹ ਕਰ ਕੇ ਨਵਧਾ ਨਾਮ ਦੇ ਦੁਬੇਸਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਭੇਜਿਆ। ਜਦੋਂ ਝੰਡੇ ਰਾਮਦਾਸ ਪੁਰ ਦੀ ਪੰਚਾਇਤ ਨੇ ਜਾ ਕੇ ਚੜਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਾਰਿਆਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਕਾਰ ਸੰਭਾਲੋ। ਚੜਤ ਸਿੰਘ ਮਾਤਾ ਕਰਮ ਕੌਰ ਦਾ ਭਰਾ ਹੈ। ਇਹ ‘ਬ੍ਰਿਧ ਕਿਆਂ’ ਦੇ ਵਿੱਚੋਂ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਸੀਂ ਚੜਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਨਹੀਂ ਸਹਿ ਸਕਦੇ। ਝੰਡੇ ਰਾਮਦਾਸ ਪੁਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਫਰਿਆਦ ਸੁਣ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਚੜਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣਾ ਚਾਹਿਆ ਪਰ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਅੱਕ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਫ਼ਕੀਰ ਅਜ਼ੀਜ਼ੁਦੀਨ ਨੂੰ ਫੌਜ ਦੇ ਕੇ ਭੇਜਿਆ। ਜਦੋਂ ਚੜਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਫੌਜ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣੀ ਤਾਂ ਉਹ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀ ਤਾਕਤ ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਨਾ ਸਮਝ ਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਝੰਡੇ ਰਮਦਾਸ ਪੁਰ ਵਿਖੇ ਹੀ ਛੱਡ ਕੇ, ਜਾਨ ਬਚਾ ਕੇ ਦੌੜ ਗਿਆ। ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਫੌਜ ਮਮੂਲੀ ਝੜਪ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਝੰਡੇ ਰਾਮਦਾਸ ਪੁਰ ਦਾ ਕੁੱਲ ਖਜ਼ਾਨਾ, ਕੀਮਤੀ ਮਾਲ, ਅਸਤਰ-ਸ਼ਸਤਰ, ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ ਇਤਿਆਦਿ ਸਭ ਕੁਝ ਲੁੱਟ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਮੁੜ ਗਈ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਝੰਡੇ ਰਾਮਦਾਸ ਪੁਰ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਥਾਣਾ ਕਾਇਮ ਕਰ ਲਿਆ।

ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫੌਜ ਨੇ ਸ਼ਾਹੀ ਖਜ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਲੱਖ ਪਝੰਤਰ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਲੁੱਟਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਧਨ ਤੇ ਸੋਨਾ ਜੋ ਕਿ ਕਈ ਗੁਣਾਂ ਵੱਧ ਸੀ। ਸਭ ਲੁੱਟ ਲਿਆ। ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਲੁੱਟ ਦੇ ਵਿਚ ਫੌਜ ਭਾਈ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵੀ ਲੈ ਗਈ। ਲੁੱਟ ਦਾ ਧਨ, ਸੋਨਾ ਤੇ ਕੀਮਤੀ ਮਾਲ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਵਿਚ ਜਮਾ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਪੁਸਤਕਾਂ ਬਰਨਾਲੇ ਵਾਲੇ ਪੰਡਤ ਨਿੱਕਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਚੇਲੇ ਭਾਈ ਰਣ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਵਰਣਨਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਇਹੀ ਪੁਸਤਕਾਂ ਸਨ ਜੋ ‘ਪੰਜ ਸੌ ਸਾਖੀ’ ਦੀ ਜਿਲਦ ਵਿਚ ਸਨ, ਜੋ ਮਹਾਂਕਵੀ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ ਲਿਖਣ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣੀਆਂ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਖੀ ਵੇਖਣ ਦੀ ਹਾਮੀ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਵੀ ਭਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿੱਥੇ ਗਈਆਂ, ਜਿਸ ਦੀ ਹੁਣ ਤਕ ਕੋਈ ਉੱਘ-ਸੁੱਘ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕੇਵਲ ‘ਸੌ ਸਾਖੀ’ ਗ੍ਰੰਥ ਜੋ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਬੁੱਢੇ ਦਲ ਕੋਲ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਵੀ ਹੁਣ ਪੂਰਾ ਤੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਉਪਲੱਬਧ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰਾ ਝੰਡੇ ਰਾਮਦਾਸ ਪੁਰ ਉੱਜੜ ਗਿਆ। ਲੋਕ ਸ਼ਹਿਰੋਂ ਦੂਰ ਜਾ ਕੇ ਜਿੱਥੇ ਥਾਂ ਮਿਲੀ, ਉੱਥੇ ਵੱਸ ਗਏ। ਹਾਲਤ ਇਹ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ‘ਬ੍ਰਿਧ ਕਿਆਂ’ ਦੇ ਅਸਥਾਨਾਂ ’ਤੇ ਕੋਈ ਦੀਵਾ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਸਾਲ ਬੀਤ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਅਨਜਾਣੇ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਹੋਈ ਹੈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੜਵਈ ਬੂੜ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਇਸ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜੋ ਝੰਡੇ ਰਾਮਦਾਸ ਪੁਰ ਜਾਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਭਾਈ ਬੂੜ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਹਾਜਰੀ ਭਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਤੁਰੰਤ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾਏ। ਉਸੇ ਦਿਨ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਝੰਡੇ ਰਾਮਦਾਸ ਪੁਰ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਆਪਣਾ ਡੇਰਾ ਭਾਈ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕੁੰਵਰ ਜੀ ਦੇ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਕੀਤਾ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਮਾਇਆ ਭੇਟ ਲੈ ਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਪੁੱਜੇ। ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਝਾੜੂ ਦਿੱਤਾ। ਭੁੱਲ ਬਖਸ਼ਾਉਣ ਲਈ ਅਰਦਾਸਾਂ ਬੇਨਤੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਫਿਰ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਇਰਦ-ਗਿਰਦ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕੋਈ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਬੀੜਾ ਚੁੱਕੇ। ਪਰ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਬੀੜਾ ਚੁੱਕਣ ਦਾ ਹੀਆ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੜਵਈ ਬੂੜ ਸਿੰਘ ਰਾਹੀਂ ਨੈਨੇ ਕੇ ਕੋਟ ਤੋਂ ਸਾਧੂ ਭਾਈ ਚਰਨਦਾਸ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਜੋ ਭਾਈ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਦੇ ਸਥਾਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਸੌਂਪੀ ਗਈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੇ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਲਈ 6000/-ਰੁਪਏ ਨਕਦ ਹਰ ਸਾਲ ਅਤੇ ਸੱਤ ਪਿੰਡ ਸ਼ਾਮਪੁਰ, ਰਮਦਾਸ, ਸ਼ਾਹਪੁਰ, ਧਰਮਕੋਟ, ਜੱਟਾ, ਚਮਿਆਰੀ ਅਤੇ ਅਵਾਣ ਨਾਮੇ ਮੁਆਫੀ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਪਟਾ ਸੰਮਤ 1886 ਕੱਤਕ 20 ਨੂੰ ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭਾਈ ਚਰਨਦਾਸ ਨੂੰ ਅਦਾਲਤ ਕਰਨ ਦੇ ਵੀ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੱਤੇ। ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਕਰਵਾਈ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, ਮੇਰੀ ਸੈਨਾ ਜੋ ਧਨ ਲੁੱਟ ਕੇ ਲੈ ਗਈ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰਾ ਧਨ ਸੋਨਾ ਲਾਉਣ ਲਈ ਵਾਪਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।