ਅੱਜ ਲੱਖਾਂ-ਕਰੋੜਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਭਾਰਤੀ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਨ ਲੇਕਿਨ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੈਰ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ-ਪਿੰਡ ਸੁਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸ. ਬਖਸ਼ੀਸ਼ ਸਿੰਘ।

ਰ. ਕ. ਦਾਸ ਦੀ ਬਰਲਿਨ ਤੋਂ ਛਪੀ ਪੁਸਤਕ, ‘ਸ਼ਾਂਤ ਸਾਗਰ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਕੰਢੇ ਦੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ’ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਹਿੰਦੀ ਜੋ ਪੱਛਮੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਉਤਰਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਸੀ ਭਾਈ ਬਖਸ਼ੀਸ਼ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ ਸੁਰਸਿੰਘ, ਪੱਤੀ ਲਹੀਆਂ ਕੀ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲਾਹੌਰ (ਹੁਣ ਤਰਨਤਾਰਨ)।

ਸ. ਬਖਸ਼ੀਸ਼ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 1870 ਈ: ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਕੱਦ ੬ ਫੁੱਟ ੪ ਇੰਚ ਸੀ। ਬਹੁਤ ਸੋਹਣੇ-ਸੁਣੱਖੇ ਜੁਆਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਆਪ ਫੌਜ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਹੋ ਗਏ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਆਪ ਦੀ ਉਮਰ ਕੇਵਲ 20 ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਭਰਤੀ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸਨ ਵੇਖਦੇ ਕਿ ਉਮਰ ਕੀ ਹੈ? ਉਹ ਕੇਵਲ ਇਹੋ ਵੇਖਦੇ ਸਨ ਕਿ ਜਵਾਨ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਚਲਾਉਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ ਕਿ ਨਹੀਂ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀਆਂ ਵਿਚ ਸ. ਬਖਸ਼ੀਸ਼ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਚੀਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਚਾਰ ਕੁ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਏ ਫਿਰ 1895 ਈ: ਵਿਚ ਅਮਰੀਕਾ ਕੈਲੋਫੋਰਨੀਆ ਪੁੱਜ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਕੰਮ-ਕਾਰ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵੇਖੀ। ਆਉਣ-ਜਾਣ ਦਾ ਕਿਰਾਇਆ ਤੇ ਵਿਆਹ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਪੈਸੇ ਕਮਾ ਕੇ ਫਿਰ ਪਿੰਡ ਆ ਗਏ। ਪਿੰਡ ਪੁੱਜਣ ਉਪਰੰਤ ਭਾਈ ਬਖਸ਼ੀਸ਼ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਆਹ ਬੀਬੀ ਰਤਨ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਬੀਬੀ ਰਤਨ ਕੌਰ ਨਾਮਧਾਰੀਆਂ ਦੀ ਧੀ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਖਿਲਾਫ ਵੱਡੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਨਾਂ-ਮਿਲਵਰਤਨ ਅੰਦੋਲਨ ਚਲਾਇਆ ਸੀ। ਫਿਰ ਭਾਈ ਬਖਸ਼ੀਸ਼ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਬੀਬੀ ਰਤਨ ਕੌਰ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਕੈਲੇਫੋਰਨੀਆ ਤੇ ਫਿਰ ਅਸਟੋਰੀਆ ਚਲੇ ਗਏ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਆਰਾ ਮਿੱਲ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ।

ਪ੍ਰਾਪਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਗਏ ਸੀ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਪਿੰਡ ਦਾ ਅਖੌਤੀ ਮਿਰਾਸੀ ਅੱਲਾ ਬਖਸ਼ ਤੇ ਦੋ ਗੱਗੋ ਬੂਏ ਦੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਲ ਹੀ ਲੈ ਗਏ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫਿਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹੋਰ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ। ਰਿਕਾਰਡ ਅਨੁਸਾਰ 1903 ਈ: ਵਿਚ ਕੇਵਲ 34 ਵਿਅਕਤੀ ਗਏ ਸਨ, ਫਿਰ 1904 ਤੋਂ 1905 ਈ: ਤਕ 45 ਵਿਅਕਤੀ ਗਏ। ਫਿਰ 1906 ਈ: 'ਚ 387 ਤੇ 1907 ਈ: ਤਕ 2125 ਅਤੇ ਫਿਰ 2623। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 1911 ਈ: ਤਕ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਤੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇ ਲਾਗੇ-ਚਾਗੇ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।

ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਸਤੀਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਤਿੰਨ ਵੱਡੇ ਕੇਂਦਰ ਸਨ-ਇਕ ਕੈਲੇਫੋਰਨੀਆ ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਸਾਨਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨੇੜਲਾ ਇਲਾਕਾ, ਦੂਜਾ ਔਰੇਗਨ ਤੇ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਦੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਦਰਿਆ ਕੋਲੰਬੀਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਪੋਰਟ ਲੈਂਡ, ਸਿਆਟਲ, ਅਸਟੋਰੀਆ ਆਦਿ ਤੇ ਤੀਜਾ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ, ਵੈਨਕੂਵਰ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ ਦਾ ਕੰਮ, ਰੇਲਾਂਪਟੜੀਆਂ ਵਿਛਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਅਤੇ ਆਰਾ ਮਿੱਲਾਂ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਲੋਕ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਛੁੱਟੀ ਦੇ ਵੇਲੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਿਲ ਲੈਂਦੇ ਸਨ।

ਉਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀਆਂ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ-- ‘ਦ ਸਨ’ ਤੇ ‘ਸ਼ੋਲਕ’ ਨੇ ਹਿੰਦੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਕਾਫੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਵਿਖਾਈ। ਹਿੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਸਨਅਤ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੱਖੋਂ ਪਿੱਛੇ ਰੱਖਣ ਦੀ ਨਿਖੇਧੀ ਕੀਤੀ। ਨਤੀਜਾ ਕਿ ਉਸ ਵੇਲੇ ‘ਇੰਡੋ ਅਮਰੀਕਨ’ ਸੁਸਾਇਟੀ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਸ. ਬਖਸ਼ੀਸ਼ ਨੇ ਅੱਗੇ ਲੱਗ ਕੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਮੈਂਬਰ ਬਣਾਇਆ। ਇਸ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦਾ ਮਕਸਦ ਸੀ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਰਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਹਿੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਪਹਿਲ ਨਾ ਦਿੱਤੀ। ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਨਿਕਲਿਆ ਕਿ ਸੁਸਾਇਟੀ 1909 ਈ: ਵਿਚ ਟੁੱਟ ਗਈ ਪਰ ਹਿੰਦੀ ਦੇਸ਼-ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਜਾ ਕੇ ਰਹਿਣ, ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਜਾ ਕੇ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਪਾ ਗਈ। ਸਭ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲੱਗੇ।

ਸ. ਬਖਸ਼ੀਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਬੀਬੀ ਕਰਤਾਰ ਕੌਰ, ਜੋ ਹੁਣ ਬਹੁਤ ਬਿਰਧ (90 ਸਾਲ) ਦੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲੈਕਚਰ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੈਲੇਫੋਰਨੀਆ ਦੇ ਗ਼ਦਰ ਹੈਰੀਟੇਜ਼ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਬਰਕਲੇ ਵਿਖੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ-- ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੁਣ ਤਕ ਜਿੰਨੀਆਂ ਵੀ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਉਹ ਕੇਵਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਹਨ ਜੋ ਵਾਪਸ ਦੇਸ਼ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਸ਼ਟ ਝੱਲੇ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਕਈ-ਕਈ ਦਿਨ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਰੱਖਿਆ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਬਣੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੰਮੇ-ਕਾਰੇ ਲਾਇਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਮੂਵਮੈਂਟ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ 12-12 ਘੰਟੇ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਪਾਰਟੀ ਫੰਡ ਦਿੱਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ‘ਗ਼ਦਰ’ ਪਰਚੇ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਲਈ-ਦਿਨ ਰਾਤ ਇੱਕ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ‘ਯੁਗੰਤਰ ਆਸ਼ਰਮ’ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕੀਤੀ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਘਰ ਦੇਸ਼-ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ। ਬੀਬੀ ਕਰਤਾਰ ਕੌਰ ਦਾ ਇਹ ਸਭ ਕਹਿਣ ਤੋਂ ਭਾਵ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਸ. ਬਖਸ਼ੀਸ਼ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਰਤਨ ਕੌਰ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੰਨੀਂ ਸੁਣਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਨਾਲ ਰੋਟੀ ਪਕਾਉਣ ਵਿਚ ਲੱਗੀ ਰਹੀ। ਸ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ, ਸ. ਊਧਮ ਸਿੰਘ, ਲਾਲਾ ਹਰਿਦਿਆਲ, ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ, ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ, ਬਾਬਾ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਭਕਨਾ, ਬਾਬਾ ਵਿਸਾਖਾ ਸਿੰਘ ਦਦੇਹਰ ਸਾਹਿਬ ਆਦਿ ਸਿਰਲੱਥ ਸੂਰਮਿਆਂ ਦਾ ਗੜ੍ਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਘਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸ. ਬਖਸ਼ੀਸ਼ ਸਿੰਘ ਪਹਿਲਾ ਇੰਡੀਅਨ ਸੀ ਜੋ International Workers of the World (I.W.W) A union that welcomed all the workers ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸਨੇ ਆਪਣੇ ਹੋਰ ਪੰਜਾਬੀ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਯੂਨੀਅਨ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣਾਇਆ।

ਬੀਬੀ ਕਰਤਾਰ ਕੌਰ ਦੇ ਲੈਕਚਰ ਅਨੁਸਾਰ ਇਕ ਵਾਰੀ 30 ਸਿੱਖ ਖੇਤ ਮਜਦੂਰਾਂ ਦਾ ਕੈਂਪ ਕੈਲੇਫੋਰਨੀਆ ਵਿਚ ਲੱਗਾ। ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਫੋਰਮੈਨ ਨੇ ਬੀਬੀ ਰਤਨ ਕੌਰ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਪਰਸ਼ਾਦਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਬੀਬੀ ਨੇ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਪਰ ਭਾਈ ਬਖਸ਼ੀਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਹਿਣ ’ਤੇ ਹਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਪੂਰਾ ਸਾਲ ਭਰ ਪਰਸ਼ਾਦਾ ਪਕਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਫਿਰ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਉਸ ਫੋਰਮੈਨ ਨੇ ਬੀਬੀ ਜੀ ਅੱਗੇ ਸਾਲ ਭਰ ਦਾ ਮਿਹਨਤਾਨਾ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਬੀਬੀ ਜੀ ਨੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਜਾ ਕੇ ਪੂਰੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਰਕਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਲਈ ਭੇਟ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਜੋ ਲਹਿਰ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ਜਾਂ ਮਾਇਕ ਕਸ਼ਟ ਵਿਚ ਸਨ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਜੀਆਂ ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਜਜ਼ਬਾ ਇੰਨਾ ਕੁੱਟ-ਕੁੱਟ ਕੇ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ੧੨ ਸਾਲਾ ਪੁੱਤਰ ਬੁੱਧ ਬਖਸ਼ੀਸ਼ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਰਾਜੇ ਮਹਿੰਦਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿਹੁੰ ਨਾਲ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਲਈ ਜਥੇ ਨਾਲ ਤੋਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਇਸ ਜਥੇ ਦੀ ਫ਼ੋਟੋ ਜੋ ਕਿ ਗ਼ਦਰ ਆਸ਼ਰਮ ੫ ਵੁੱਡ ਸਟਰੀਟ ਸਾਨਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਵਿਚ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਫ਼ੋਟੋ ਵਿਚ ਸ. ਗੇਂਦਾ ਸਿੰਘ ਸ਼ੁਗਲ, ਸ ਦਸੌਂਦਾ ਸਿੰਘ (ਮਾਨ), ਸ. ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਤੂਤ ਮਾਜਰੀਆ, ਰਾਜਾ ਮਹੇਂਦਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿਹੁੰ, ਸ. ਬੁਧ ਸਿੰਘ (ਢਿੱਲੋਂ) ਸੁਰ ਸਿੰਘ, ਸ. ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਬੁਰਜ, ਸ. ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਡੁਲਟਾ ਅਤੇ ਸ. ਦੂਲਾ ਸਿੰਘ ਖੇੜਾ ਹਨ। ਇਹ ਫ਼ੋਟੋ ਜਨਵਰੀ, 1924 ਈ: ਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਹ ਜਥਾ ਤੁਰਿਆ ਸੀ।

ਉਹ ਵੱਖਰਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ ਕਿ ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਰਾਜੇ ਮਹੇਂਦਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਨੇ ਜਥੇ ਨਾਲ ਕੀ ਵਰਤਾਉ ਕੀਤਾ? ਉਸ ਸੁਆਰਥੀ ਦੀ ਕਥਨੀ ਤੇ ਕਰਨੀ ਵਿਚ ਕਿੰਨਾ ਫਰਕ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਵੇਂ ਜਥੇ ਨੂੰ ਜਾਣ ਬੁੱਝ ਕੇ ਕਸ਼ਟਾਂ ਵਿਚ ਪਾਇਆ? ਕਿਵੇਂ ਚੀਨ ਦੀ ਦੀਵਾਰ ਨਾਲ ਅੱਠ ਮਹੀਨੇ ਪੈਦਲ ਤੁਰੇ? ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮੀਲ ਦਾ ਸਫਰ ਕਰ ਕੇ ਕਿਹੜੇ ਜਫਰ ਜਾਲੇ? ਕਿਵੇਂ ਵਾਪਸ ਮੁੜੇ? ਉਸ ਦਾ ਅਸਲ ਮਕਸਦ ਕੀ ਸੀ? ਇਤਿਆਦਿ।

ਪਿੰਡ ਸੁਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਾਣ ਹੈ ਕਿ ਵਿਦੇਸ਼ ਦੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਪਹਿਲਾ ਪੈਰ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸ. ਬਖਸ਼ੀਸ਼ ਸਿੰਘ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਦੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਪੈਰ ਪਾਉਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਇਸਤਰੀ ਬੀਬੀ ਰਤਨ ਕੌਰ ਸੀ, ਜੋ ਸ ਬਖਸ਼ੀਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੀ ਧਰਮ ਪਤਨੀ ਸੀ। ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਬੱਚੇ ਇਸ ਜੋੜੀ ਦੇ ਸਨ।