ਗੁਰੂ-ਕਾਲ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਹੁਤ ਤਰਸਯੋਗ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਢੋਰ ਕਿਹਾ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਪਸ਼ੂ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਗਵਾਰ ਤਕ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ। ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਗੁਨਾਹਾਂ ਦੀ ਪੰਡ ਕਹਿਣੋ ਵੀ ਪ੍ਰਹੇਜ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਇੱਥੇ ਪੱਥਰ ਦੀ ਮੂਰਤ ਨੂੰ ਤਾਂ ਬੜੀ ਸ਼ਿੱਦਤ ਨਾਲ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਪਰ ਹੱਡ-ਮਾਸ ਦੀ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਦੁਰਕਾਰਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਲੰਕਣੀ ਤਕ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਧੰਨ ਹਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਅਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕਰ ਕੇ ਫੁਰਮਾਇਆ, ਸੋ ਕਿਉ ਮੰਦਾ ਆਖੀਐ ਜਿਤੁ ਜੰਮਹਿ ਰਾਜਾਨੁ ਭਾਵ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਮੰਦਾ ਕਿਉਂ ਆਖਦੇ ਹੋ, ਜਿਸ ਦੀ ਕੁੱਖ ਤੋਂ ਪੀਰ, ਫ਼ਕੀਰ, ਰਾਜੇ-ਮਹਾਰਾਜੇ ਜਨਮਦੇ ਨੇ। ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਫੁਰਮਾਇਆ, “ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਕਿਉਂ ਭੁੱਲ ਗਏ ਕਿ ਗੁਰੂਆਂ-ਭਗਤਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਇਹੀ ਜਨਨੀ ਹੈ।” ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਸਥਾਨ ਖ਼ਾਸ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਜਿੱਥੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਦਾਤ ਦਾ ਕੜਛਾ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ, ਉੱਥੇ ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ ਜੀ ਨੂੰ ਅੰਨ ਦੇਗ ਦਾ ਕੜਛਾ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਨਿਹਾਲ ਕੀਤਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਇਸਤਰੀ ਸਤਿਕਾਰ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਜਿਵੇਂ— ਘੁੰਢ ਕੱਢਣਾ, ਸਤੀ ਪ੍ਰਥਾ, ਬਾਲ ਵਿਆਹ ਆਦਿ ਦਾ ਸੁਧਾਰ ਕਰ ਕੇ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਬਾਣੀ ਸੰਪਾਦਨ ਸਮੇਂ ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ ਜੀ ਦੀ ਉਸਤਤ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕਰਨਾ ਇਸ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪ੍ਰਪੱਕ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਘੋਖਿਆਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ-ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਨਾਲ ਗੁਰੂ- ਮਹਿਲ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਖ਼ਾਸ ਮਰਤਬਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖੀ ਮਹਿਲ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਮਹਿਲ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਵਿਲੱਖਣ ਯੋਗਦਾਨ ਨਾਲ ਪਉੜੀ-ਦਰ-ਪਉੜੀ ਉਸਾਰਦੇ ਗਏ। ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਜੀ ਜੇਕਰ ਤਪ-ਤਿਆਗ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤਾਂ ਹਨ ਤਾਂ ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ ਜੀ ਸੇਵਾ-ਸਿਮਰਨ ਦਾ ਮੁਜੱਸਮਾ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਜੇਕਰ ਪਹਿਲੀ ਸਿੱਖ ਬੀਬੀ ਹੋਣ ਦਾ ਮਾਣ ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ ਜੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਪਹਿਲੀ ਸਿੱਖ ਸੇਵਿਕਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਨਮਾਨ ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ ਜੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਨੁਹਾਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਮਹਿਲਾਂ, ਮਾਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਬੀਬੀਆਂ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਮਾਤਾ ਭਾਗ ਕੌਰ ਜੀ ਕਿਰਪਾਨ ਫੜ੍ਹ ਜੰਗ-ਏ-ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਨਾਲ ਲੜਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ ਅੰਨ ਦੇਗ ਦਾ ਕੜਛਾ ਫੜ ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ ਜੀ ਲੰਗਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਪਰੋਕਤ ਘਾਲ ਕਾਰਨ ਹੀ ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ ਜੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ ਦੋ ਵਾਰ ਆਈ ਹੈ। ਭਾਈ ਸਤਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਬਲਵੰਡ ‘ਰਾਮਕਲੀ ਕੀ ਵਾਰ’ ਵਿਚ ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ ਜੀ ਨੂੰ ‘ਨੇਕ ਜਨੁ’ ਅਤੇ ‘ਬਹੁਤੀ ਛਾਉ ਪਤ੍ਰਾਲੀ’ ਲਕਬਾਂ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ:

ਬਲਵੰਡ ਖੀਵੀ ਨੇਕ ਜਨ ਜਿਸੁ ਬਹੁਤੀ ਛਾਉ ਪਤ੍ਰਾਲੀ॥
ਲੰਗਰਿ ਦਉਲਤਿ ਵੰਡੀਐ ਰਸੁ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਖੀਰਿ ਘਿਆਲੀ॥ (ਪੰਨਾ 967)

ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ ਜੀ ਨੂੰ ਜੇਕਰ ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਵਿਚ ਮਾਂ ਵਾਲੀ ਠੰਡੀ ਘਣੀ ਛਾਂ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮਾਤਾ ਆਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਅਤਿਕਥਨੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਮਾਤਾ ਜੀ ਵਿਲੱਖਣ ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਦੇ ਮਾਲਕ ਅਤੇ ਦੈਵੀ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਮੁਜੱਸਮੇ ਸਨ। ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ, ਬਚਪਨ, ਸੰਬੰਧੀ ਮੁੱਢਲੇ ਸਿੱਖ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਵਿਚ ਜਾਣਕਾਰੀ ਉਪਲੱਬਧ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹ, ਸੰਤਾਨ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਕਰੜੀ ਘਾਲਣਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਜ਼ਰੂੂਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇਵੀ ਚੰਦ ਜੀ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਚਾਰ ਮੀਲ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਸੰਘਰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰੇ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਮਤ 1576 ਮੁਤਾਬਿਕ ਸੰਨ 1519 ਈ. ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਸੰਘਰ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਲ਼ਿਖਤਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਅਨਿੰਨ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਅਤੇ ਮੱਤੇ ਦੀ ਸਰਾਂ ਦੇ ਚੌਧਰੀ ਤਖ਼ਤ ਮੱਲ ਦੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਮਾਤਾ ਵਿਰਾਈ ਜੀ (ਮਾਤਾ ਭਰਾਈ ਜੀ) ਨੇ ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਪੱਕਾ ਕਰਵਾਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਭਾਈ ਦੇਵੀ ਚੰਦ ਜੀ ਬਾਬਾ ਫੇਰੂ ਮੱਲ ਜੀ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਸੰਘਰ ਲੈ ਆਏ। ਬਾਬਾ ਫੇਰੂ ਮੱਲ ਜੀ ਨੇ ਹਰੀ ਕੇ ਪੱਤਣ ਦੁਕਾਨ ਪਾ ਲਈ, ਫਿਰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਬਾਬਾ ਫੇਰੂ ਮੱਲ ਜੀ ਦੇ (ਸੰਮਤ 1583) 1526 ਈ ਵਿਚ ਚਲਾਣਾ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ’ਤੇ ਆ ਪਈ। ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ‘ਮਹਾਨਕੋਸ਼’ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਦਾ ਸੰਮਤ 1576 ਵਿਚ ਦੇਵੀ ਚੰਦ ਖੱਤਰੀ ਦੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਖੀਵੀ ਨਾਲ ਪਿੰਡ ਸੰਘਰ ਵਿਖੇ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਦੋ ਪੁੱਤਰ— ਦਾਸੂ ਜੀ ਅਤੇ ਦਾਤੂ ਜੀ, ਦੋ ਪੁੱਤਰੀਆਂ— ਬੀਬੀ ਅਮਰੋ ਜੀ ਅਤੇ ਬੀਬੀ ਅਣੋਖੀ ਜੀ ਜਨਮੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਆਪਾਂ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਕੇ ਸੁਖੈਨ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ (1519-39) ਹੈ। ਦੂਜਾ ਭਾਗ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਦੀ ਗੁਰਿਆਈ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਤਕ ਦਾ ਸਮਾਂ (1539-52) ਹੈ ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਹਿੱਸਾ 1552-82 ਤਕ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ। ਸਰੂਪ ਦਾਸ (ਭੱਲਾ) ‘ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਾਤਾ ਜੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੇਸ਼ਰ ਸਰੂਪ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਰ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਖਿੜੇ ਮੱਥੇ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਦੇ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਤਾਂ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ੁੱਭ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸਾਰੇ ਜਗ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸਾਨੀ ਨਹੀਂ। ਲੇਖਕ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੀ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ:

ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ ਪਤ ਬ੍ਰਤ ਪ੍ਰਧਾਨ। ਤਾ ਸਮਾਨ ਨਹੀਂ ਜਗ ਕੋਊ ਆਨ।
ਜਾ ਕੀ ਭਗਤ ਸਤਿਗੁਰ ਮਨ ਮਾਨੀ। ਪਤ ਕੋ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਮਨ ਜਾਨੀ।1

ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ-ਸ਼ਰਨ ਵਿਚ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜਾ ਬਿਰਾਜੇ ਤਾਂ ਇਹ ਸਮਾਂ ਆਪ ਜੀ ਲਈ ਕਠਿਨ ਘਾਲਣਾ ਅਤੇ ਸਬਰ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਤਾਅਨੇ-ਮਿਹਣੇ ਮਾਰੇ, ਪਰ ਮਾਤਾ ਜੀ ਅਡੋਲ ਰਹੇ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ‘ਸ੍ਰੀ ਅਸ਼ਟ ਗੁਰ ਚਮਤਕਾਰ’ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:-

“ਉਡ ਗਈ ਖ਼ਬਰ ਸੰਘਰ ਨੂੰ ਕਿ ਲਹਿਣਾ ਸੰਗ ਦਾ ਆਗੂ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਨਾਨਕ
ਤਪੇ ਪਾਸ ਰਹਿ ਪਿਆ ਏ। ਸੰਗ ਨੂੰ ਜਵਾਬ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਸੂ ਤੇ ਆਪ ਸਾਧ ਹੋ ਕੇ ਬਹਿ ਗਿਆ ਏ।
ਘੇਰੋਂ ਗਿਆ ਹੁਣ ਘਰ ਘਾਟ ਤੋਂ ਗਿਆ ਗੁਜ਼ਰਿਆ ਹੋ ਗਿਆ ਏ”2

ਮਾਤਾ ਜੀ ਲਈ 1532-39 ਤਕ ਦਾ ਸਮਾਂ ਕਠਿਨ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਅਤੇ ਤਪ ਤਿਆਗ ਭਰਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਮਾਤਾ ਜੀ ’ਤੇ ਜਗ ਦੇ ਤਾਅਨ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਸਬਰ ਤੇ ਸਿਦਕ ਦੀ ਮੂਰਤ ਸਨ, ਉਹ ਅਡੋਲ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਬਰ ਸਿਦਕ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇਖਣ ਹੀ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੇ ਸਬਰ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰਾਂ ਕਲਮਬੱਧ ਕਰਦੇ ਹਨ, “ਜੇ ਉਹ ਗੋਦੜੀ ਪਾਏਗਾ ਤਾਂ ਲੀਰਾਂ ਹੰਢਾਸਾਂ, ਜੋ ਮੰਗ ਖਾਏਗਾ ਤਾਂ ਠੂਠਾ ਫੜਕੇ ਗਜਾ ਕਰਨ ਮੈਂ ਜਾਸਾਂ, ਸੋਹਣੇ ਨੂੰ ਦਰ-ਦਰ ਨਾ ਫਿਰਨ ਦਿਆਂਗੀ।”3 ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿਚ ਲੱਗਭਗ ਸੱਤ ਸਾਲ ਰਹਿ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਮਾਤਾ ਜੀ ਘਰ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਾਂਭਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਲਦੇ ਹਨ। ਦਾਤੂ ਜੀ ਦੀ ਉਮਰ ਇਸ ਸਮੇਂ ਕੇਵਲ ਦੋ ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਰਤਾ ਵੀ ਮੱਥੇ ’ਤੇ ਤਿਊੜੀ ਨਾ ਪਾਈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਮੰਨਦਿਆਂ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਪਿੰਡ ਆਏ, ਪਰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਗਏ। ਇੱਧਰ ਮਾਤਾ ਜੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚੋਂ ਖਰੇ ਉਤਰ ਰਹੇ ਸਨ,ਉੱਧਰ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਨੇ ਕਠਿਨ ਘਾਲਣਾ ਘਾਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ। ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਕਿਹਾ, “ਭਾਈ ਜੀ ਤੁਸੀਂ ਖਡੂਰ ਜਾਵੋ, ਪਰ ਭਾਈ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਦਰਸ਼ਨ ਬਿਨਾ ਜੀਅ ਨਹੀਂ ਸਕਾਂਗੇ। ਬਾਬੇ ਕਹਿਆ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਅੰਗ ਹੈਂ, ਜਦ ਯਾਦ ਕਰੇਂਗਾ ਮੈਂ ਖਡੂਰ ਆ ਪਹੁੰਚਾਂਗਾ।” ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਆ ਜਾਣ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੇ ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਦੀਦਾਰ ਨੂੰ ਲੋਚਦੇ ਹਨ। ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ ਜੀ ਭਿੱਜੇ ਨੈਣਾਂ ਨਾਲ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵੱਲ ਟਿਕਟਿਕੀ ਲਾ ਕੇ ਉਡੀਕਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਿਰਹਾ ਵਿਚ ਤੜਪਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੇ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਚਰਨ ਪਾਉਣ ਸਮੇਂ ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ ਜੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਖ਼ੂਬ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਕੇ ਨਿਹਾਲ-ਨਿਹਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਰੂਪ ਦਾਸ (ਭੱਲਾ) ਇਸ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ: ਸੁਨ ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ ਦਰਸਨ ਆਈ। ਪਰਮ ਪਦਾਰਥ ਗੁਰ ਦਰਸਨ ਪਾਈ।4

‘ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਾਰਤਕ’ ਵਿਚ ਵੀ ਲਿਿਖਆ ਹੈ, “ਤਬ ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ ਜੀ,ਗੁਰ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਕੇ ਕਬੀਲੇ ਨੇ ਸੁਨਾ ਜੋ ਬਾਬਾ ਜੀ ਆਏ ਤਬ ਮਾਤਾ ਜੀ ਗਏ। ਪੂਜਾ ਕੀਆ, ਬਾਬੇ ਜੀ ਕੀ ਅਰ ਦਰਸਨ ਕੀਆ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਕੀ ਖੁਸੀ ਹੋਈ।”5

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਜਦ ਗੁਰਿਆਈ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਦਾਤਿਆ ਤੁਹਾਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਮਿਹਰ ਦੀਆਂ ਦਾਤਾਂ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ, ਮੇਰੀ ਗਰੀਬਣੀ ’ਤੇ ਵੀ ਅਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਦਾਤੇ ਨੇ ਤਰਸ ਕੀਤਾ ਹੈ।” ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਜਦੋਂ ਮੇਰੇ ਦਾਤਾ ਜੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਬਦ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਕੜਛਾ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ ਸੀ ਤਦੋਂ ਤੇਰੇ ਹਿੱਸੇ ਅੰਨ ਦੇਗ ਦਾ ਕੜਛਾ ਆਇਆ ਸੀ,ਵਰਤਾ।”6

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪ ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਪੂਰਨ ਉਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ- ਪੂਰਵਕ ਲਗਨ ਨਾਲ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਜੁੜੇ। ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ ਜੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਉੱਠ ਕੇ ਸਿਮਰਨ ਵਿਚ ਜੁੜ ਜਾਂਦੇ। ਘਰ ਦੇ ਕੰਮਾਂ-ਕਾਜਾਂ ਤੋਂ ਵਿਹਲੇ ਹੋ ਕੇ ਲੰਗਰ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਵਿਚ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ। ਮਾਤਾ ਜੀ ਖ਼ੁਦ ਸੰਗਤ ਲਈ ਲੰਗਰ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਵਰਤਾਉਂਦੇ ਵੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਆਤਮਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ, ਉੱਥੇ ਆਪ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸੀ ਘਿਉ ਵਾਲੀ ਖੀਰ ਖੁਆ ਕੇ ਰਿਸ਼ਟ-ਪੁਸ਼ਟ ਕਰਦੇ। ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੇ ਲੰਗਰਾਂ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਲੰਗਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਵਰਤਦਾ, ਸਗੋਂ ਖੀਰ ਘਿਆਲੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜੇ ਕੋਈ ਨਿਰਧਨ, ਲੋੜਵੰਦ ਜਾਂ ਗਰੀਬ ਆ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਦੇ। ਨਿਰਵਸਤਰ ਨੂੰ ਵਸਤਰ ਵੀ ਦਿੰਦੇ। ਭਾਈ ਸਤਾ ਤੇ ਭਾਈ ਬਲਵੰਡ ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ:-

ਲੰਗਰਿ ਦਉਲਤਿ ਵੰਡੀਐ ਰਸੁ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਖੀਰਿ ਘਿਆਲੀ॥ (ਪੰਨਾ 967)

ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ‘ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਲੰਗਰ ਵਿਚ ਭਾਂਤ-ਭਾਂਤ ਦੇ ਪਕਵਾਨ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੇ:

ਪੁਨ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ਤਿਆਰ ਜਬ ਹੋਈ। ਸਭ ਰਸ ਹੋਵੈ ਪਾਕ ਰਸੋਈ।7

ਸਭ ਨੂੰ ਇਕ ਸਮਾਨ ਪ੍ਰਸਾਦ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਜੋ ਕੁਝ ਸੰਗਤਾਂ ਗੁਰੂ ਕੇ ਲੰਗਰ ਵਿਚ ਦਾਨ ਕਰਦੀਆਂ, ਸਭ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ:

ਚੜ੍ਹਤ ਗੁਰੂ ਢਿਗ ਆਏ ਜੋ ਸਭ ਲੰਗਰ ਲਾਵੈ।
ਅਭਾਗਤ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਸਭ ਕੋ ਬਰਸਾਵੈ।8

ਗੁਰੂ ਕੇ ਲੰਗਰਾਂ ਵਿਚ ਕਦੀ ਵੀ ਤੋਟ ਨਾ ਆਉਂਦੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਆਪ ਉਹ ਕੁਝ ਖਾਂਦੇ, ਜੋ ਮਾਤਾ ਜੀ ਬਣਾ ਕੇ ਘਰੋਂ ਲਿਆਉਂਦੇ। ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ ਜੀ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਲੰਗਰ ਦੀ ਭੇਟਾ ਨੂੰ ਵਰਤਣ ਦੀ ਥਾਂ ਹੱਥੀਂ ਕਿਰਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿੱਥੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੇ ਨਾਮ ਜਪਣ ਅਤੇ ਵੰਡ ਛਕਣ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ, ਉੱਥੇ ਕਿਰਤ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਵੀ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਗੁਰਿਆਈ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ ਜੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਲੰਗਰ ਦੀ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਉਪਰੰਤ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੇ ਪਰਲੋਕ- ਗਮਨ ਵਿਚ 30 ਸਾਲ ਦਾ ਸਮਾਂ (1552-82) ਵੀ ਖ਼ਾਸ ਮਹੱਤਤਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮੁੱਚੇ ਜੀਵਨ ਦੌਰਾਨ ਅਨੇਕਾਂ ਲਾਸਾਨੀ ਕਾਰਜ ਕੀਤੇ ਪਰ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਜਾਂ ਚੇਤੰਨਤਾ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਇਹ ਪਲ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਏ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਨਿਜ਼ਾਮ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੀ ਅਹਿਮ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ। ਦਾਤੂ ਜੀ ਅਤੇ ਦਾਸੂ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰਿਆਈ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਸਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ- ਵਾਰ ਸਮਝਾਉਣਾ ਕਿ ਪੰਡ ਭਾਰੀ ਹੈ, ਤੁਸਾਂ ਤੋਂ ਚੁੱਕੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣੀ ਸਿੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰਿਵਾਰਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਦਾਸੂ ਜੀ ਅਤੇ ਦਾਤੂ ਜੀ ਦੀ ਮਾਂ ਸਨ, ਪਰ ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਮਹਿਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਕਿਤੇ ਵੱਡੀ ਹੈ।

ਜਦ ਮਾਤਾ ਜੀ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਕੀਤੀ ਭਾਰੀ ਭੁੱਲ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਪਾਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤੁਸਾਂ ਨੇ ਕਿਉਂ ਖੇਚਲ ਕੀਤੀ ਆਉਣੇ ਦੀ। ਤਦ ਮਾਤਾ ਕਹਿਆ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਘਰ ਦੀ ਦੌਲਤ ਹੀ ਗਰੀਬੀ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਭੁੱਲਣਹਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਬਖ਼ਸ਼ ਦਿਓ। ਇਹ ਤੱਥ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨੂੰ ਉਭਾਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਾਤਾ ਜੀ ਅਤਿ ਨਿਮਰ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਮਾਲਕ ਅਤੇ ਸੀਤਲਤਾ ਦੇ ਮੁਜੱਸਮੇ ਸਨ। ਜਿੱਥੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਇਆ, ਉੱਥੇ ਆਪਣੀਆਂ ਪੁੱਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਬਾਣੀ ਕੰਠ ਕਰਵਾਈ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਸੰਸਕਾਰ ਦਿੱਤੇ।ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੇ ਬੀਬੀ ਅਮਰੋ ਜੀ ਨੂੰ ਨਾਮ ਰੂਪੀ ਦਾਜ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਬੇਸ਼ਕੀਮਤੀ ਅਤੇ ਅਨਮੋਲ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ ਜੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਤਕ ਪੰਜ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਸੁਭਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵੀ ਰਹੇ। ਆਪ ਆਪਣਾ ਸਮੁੱਚਾ ਜੀਵਨ ਸੇਵਾ-ਸਿਮਰਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਕੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਦਿਆਂ ਸੰਨ 1582 ਈ. ਵਿਚ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਜਾ ਬਿਰਾਜੇ।

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਮਾਤਾ ਜੀ ਸੱਚਮੁਚ ‘ਨੇਕ ਜਨ’ ਅਤੇ ‘ਬਹੁਤੀ ਛਾਉ ਪਤ੍ਰਾਲੀ’ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ। ਜਿਵੇਂ ਮਾਂ ਦੀ ਠੰਡੀ ਛਾਂ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਸੁੱਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੀ ਸੰਘਣੀ ਛਾਂ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਅਨੰਦ ਅਤੇ ਖੇੜਾ ਦਿੰਦੀ। ਆਪ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਸਬਰ-ਸੰਤੋਖ, ਅਤਿ ਨਿਮਰ ਸੁਭਾਅ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ, ਸਿਦਕ ਦੀ ਮੂਰਤ, ਪਤੀ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ ਤਿਆਗ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਇਸੇ ਗੁਣਾਂ ਕਾਰਨ ਆਪ ਇੱਕੋ- ਇਕ ਗੁਰੂ ਮਹਿਲ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਅੰਦਰ ਦੋ ਵਾਰ ਨਾਂ ਆਇਆ ਹੈ:

ਬਲਵੰਡ ਖੀਵੀ ਨੇਕ ਜਨ ਜਿਸੁ ਬਹੁਤੀ ਛਾਉ ਪਤ੍ਰਾਲੀ॥
ਲੰਗਰਿ ਦਉਲਤਿ ਵੰਡੀਐ ਰਸੁ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਖੀਰਿ ਘਿਆਲੀ॥
ਗੁਰਸਿਖਾ ਕੇ ਮੁਖ ਉਜਲੇ ਮਨਮੁਖ ਥੀਏ ਪਰਾਲੀ॥
ਪਏ ਕਬੂਲੁ ਖਸੰਮ ਨਾਲਿ ਜਾਂ ਘਾਲ ਮਰਦੀ ਘਾਲੀ॥
ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ ਸਹੁ ਸੋਇ ਜਿਿਨ ਗੋਇ ਉਠਾਲੀ॥ (ਪੰਨਾ 967)

ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਈ ਖੀਰ ਘਿਆਲੀ ਵਾਲੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅੱਜ ਵੀ ਲੰਗਰ ਹਾਲ ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ ਜੀ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਸੰਘਰਕੋਟ ਵਿਖੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ ਜੀ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ ਜੀ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਤਰੋ-ਤਾਜ਼ਾ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ, ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ ਜੀ ਨੂੰ ਵਿਆਹੁਣ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਸੰਘਰ ਆਏ ਸਨ, ਇਸੇ ਰਵਾਇਤ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦਿਆਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ, ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਬਰਾਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਸੰਘਰਕੋਟ ਵਿਖੇ ਪੁੱਜਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਪੁਰਬ 16 ਮਾਘ ਨੂੰ ਹਰ ਸਾਲ ਸੰਗਤ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਜੀਵਨ ਸਾਡੇ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ-ਸਰੋਤ ਹੈ। ਸੰਗਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਘਰ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਉਣੀ ਅਤੇ ਮਨਮੁਖ ਬਿਰਤੀ ਤੋਂ ਤੋੜਨਾ, ਸਪੁੱਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦਾਜ ਵਜੋਂ ਨਾਮ ਰੂਪ ਤੇ ਸ਼ੁੱਭ ਸੰਸਕਾਰ ਦੇਣੇ, ਕਿਰਤ ਨੂੰ ਮਹਾਨਤਾ ਦੇਣੀ, ਪਤੀ-ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਨੂੰ ਮਿੱਠਾ ਕਰ ਕੇ ਮੰਨਣਾ ਅਤੇ ਸੇਵਾ-ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣੀ ਆਦਿ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਸੇਧ ਲੈਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।