ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਆਚਰਨ ਵੀ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਇਕ-ਮਿਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਸ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਧਨ-ਪਦਾਰਥ ਆਦਿ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨਾ ਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਐਸ਼-ਓ-ਆਰਾਮ ਭਾਲਦਾ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਮਾੜੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਵੀ ਗੁਰੇਜ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਅੱਜ ਦੇ ਤਕਨੀਕੀ ਯੁੱਗ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਸੁਖ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੁਖਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਕੋਲ ਪੈਸਾ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਪੈਸਾ ਕਮਾਉਣ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਸੰਭਵ ਜਾਂ ਅਸੰਭਵ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ-ਬਰ-ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਵਧਦੀ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ, ਨਸ਼ੀਲੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਸੇਵਨ, ਕਿੱਤਿਆਂ ਦੀ ਘਾਟ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਨਿਰਘੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਗਿਆਨ-ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਆਖੇ ਲੱਗ ਕੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਫਸ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦੁਨਿਆਵੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿਚ ਉਲਝੇ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤਾਰ-ਤਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਲੱਚਰ ਗਾਇਕੀ, ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਨੈਤਿਕ ਕੀਮਤਾਂ ਤੋਂ ਕੋਹਾਂ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਨੈਕਿਤਾ ਕਾਰਨ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਾਨਸਿਕ ਸੰਤੁਲਨ ਬਿਲਕੁਲ ਵਿਗੜ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਅੰਦਰ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਸ਼ਰਮ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਸਥਾਨ ਦੁਆਇਆ, ਪਰ ਅੱਜ ਉਸੇ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਕੁੱਖ ਵਿਚ ਕਤਲ-ਏ-ਆਮ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਹਿੰਦੂ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਦਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ' ਨੇ ਪੁਰਜ਼ੋਰ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਉਹ ਸਭ ਅਜੋਕੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਘਰ ਕਰ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਦੁਨਿਆਵੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਹੰਕਾਰਿਆ ਫਿਰਦਾ ਹੈ। ਸਾਇੰਸ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਤੋਂ ਬੇਮੁਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਰੂਪ ਵਿਗਾੜ ਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨੈਤਿਕ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਧਰਮ-ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਅਖੌਤੀ ਬਾਬਿਆਂ ਦੇ ਡੇਰਿਆਂ ਨੇ ਲੈ ਲਈ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭਰਮਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸੁਖ-ਆਰਾਮ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਨਾਲ ਈਰਖਾ ਕਰੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਯੁੱਧ ਛਿੜ ਰਹੇ ਹਨ। ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ਼ ਫਰੀਦ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ- ਹੇ ਮਾਨਵ ! ਜੇ ਤੂੰ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾਰ, ਸੁਲਝਿਆ ਹੋਇਆ ਸਮਝਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਹੋਰਾਂ ਬਾਰੇ ਮੰਦਾ ਨਾ ਬੋਲ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੁਲਝਿਆ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਵੇਖ ਜੋ ਕਰਮ ਤੂੰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ ਕੀ ਉਹ ਸਹੀ ਹਨ? ਕੀ ਤੂੰ ਸੱਚੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਲੜ ਲੱਗਿਆ ਹੈਂ? ਭਗਤ ਜੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:

ਫਰੀਦਾ ਜੇ ਤੂ ਅਕਲਿ ਲਤੀਫੁ ਕਾਲੇ ਲਿਖੁ ਨ ਲੇਖ॥
ਆਪਨੜੇ ਗਿਰੀਵਾਨ ਮਹਿ ਸਿਰੁ ਨੀਵਾਂ ਕਰਿ ਦੇਖੁ॥ (ਪੰਨਾ 1378)

ਕੁਦਰਤੀ ਨਜ਼ਾਰੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਧੀਨ ਕਾਰਜ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਹਰ ਸ਼ੈਅ ਪਰਮ-ਤੱਤ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਏ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਅਜੋਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਤਕਨੀਕੀ ਯੁੱਗ ਅਧੀਨ ਹੋ ਕੇ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਛੇੜ-ਛਾੜ ਕਰਨੀ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਰਚੀ ਜੋ ਵਸਤੂ ਉਸ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਤੋਂ ਉਲਟ ਚੱਲਦੀ ਹੈ ਉਸ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਅਨਿਵਾਰੀ ਹੈ। ਸੂਰਜ, ਚੰਨ, ਧਰਤੀ, ਗ੍ਰਹਿ, ਦਿਨ, ਰਾਤ, ਸਭ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਬਣਾਏ ਨਾਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਰਜ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਨਜ਼ਾਰਿਆਂ ਦੇ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਹੋਣ ਨਾਲ ਸਮਾਂ ਦੁਖਦਾਈ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਭਾਣੇ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਮਰਯਾਦਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦੇ ਹਨ:

ਭੈ ਵਿਚਿ ਪਵਣੁ ਵਹੈ ਸਦਵਾਉ॥
ਭੈ ਵਿਚਿ ਚਲਹਿ ਲਖ ਦਰੀਆਉ॥
ਭੈ ਵਿਚਿ ਅਗਨਿ ਕਢੈ ਵੇਗਾਰਿ॥
ਭੈ ਵਿਚਿ ਧਰਤੀ ਦਬੀ ਭਾਰਿ॥

ਸਿਰਫ ਇਕ ਨਿਰੰਕਾਰ ਹੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਦੇ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਵਰਨਾ ਸਾਰੇ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮੱਥੇ ’ਤੇ ਭੈਅ ਰੂਪੀ ਲੇਖ ਲਿਖੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਿਯਮ ਹੀ ਅਜਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਹੁਕਮ ਮੰਨਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ:

ਸਗਲਿਆ ਭਉ ਲਿਖਿਆ ਸਿਰਿ ਲੇਖੁ॥ (ਪੰਨਾ 464)
ਨਾਨਕ ਨਿਰਭਉ ਨਿਰੰਕਾਰੁ ਸਚੁ ਏਕੁ॥ (ਪੰਨਾ 464)

- ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਜਾਮਾ ਪਰਮ – ਤੱਤ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਤੁਰਨਾ-ਫਿਰਨਾ ਵੀ ਮਰਯਾਦਾ ਅਧੀਨ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਦੋਂ ਤਕ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਤਕ ਹੀ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਣ ਹਨ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੁਚੱਜੀ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਧਾਰਨ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਵਿਵਹਾਰ ਸੱਚਾ-ਸੁੱਚਾ ਅਤੇ ਇੱਜ਼ਤ ਭਰਪੂਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੱਚਾਸੁੱਚਾ ਕਿਰਦਾਰ ਉਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜ਼ਾਹਿਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ:

ਜੋ ਤੁਧੁ ਭਾਵੈ ਸਾਈ ਭਲੀ ਕਾਰ॥ (ਪੰਨਾ 3)

ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪਦਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੇ ਰਾਹ 'ਤੇ ਤੁਰਨਾ ਦਰਸ਼ਨ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇਸ ਪ੍ਰਤੀ ਰੁਚੀ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਦਾ ਆਪਸ ਵਿਚ ਗੂੜਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ। ਇਕ-ਦੂਜੇ ਬਿਨਾ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿਅਰਥ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਧਰਮ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਚੰਗਾ ਆਚਰਨ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਚੰਗੇ ਕਿਰਦਾਰ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹਾਂ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਆਪ ਮੁਹਾਰੇ ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਤੁਰ ਪਵਾਂਗੇ। ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਤਰੱਕੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਬੰਦਗੀ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਨੇਕ ਅਤੇ ਚੰਗਾ ਵਿਵਹਾਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ:

ਸਭਿ ਗੁਣ ਤੇਰੇ ਮੈ ਨਾਹੀ ਕੋਇ॥
ਵਿਣੁ ਗੁਣ ਕੀਤੇ ਭਗਤਿ ਨ ਹੋਇ॥ (ਪੰਨਾ 4)

ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਈਸ਼ਵਰ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਦਾ ਮਾਰਗ ਨੇਕ ਅਤੇ ਸੱਚਾ ਕਿਰਦਾਰ ਹੀ ਵਿਖਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਧੀਨ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ, ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨੈਤਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਚੰਗਾ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਵਿਵਹਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਅਗਾਂਹ-ਵਧੂ ਸੇਧ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਨੈਤਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਉੱਤੇ ਇਕ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰ ਲਈ ਜਾਵੇ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕੁਝ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ: ਨੈਤਿਕਤਾ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ ‘Ethics’ ਹੈ। ਐਥਿਕ ਸ਼ਬਦ ਯੂਨਾਨੀ ਸ਼ਬਦ ਈਥੋਸ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਅਰਥ ਰਿਵਾਜ, ਵਰਤੋਂ ਤੇ ਸੁਭਾਉ ਦੇ ਹਨ।” “ ਰਿਗਵੇਦ ਵਿਚ ਰਿਤ ਸ਼ਬਦ ਨੈਤਿਕ ਨਿਯਮ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਿਤ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਇਕ ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ, ਨੀਤੀ ਪ੍ਰਚਾਲਣ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਬੰਧ। ਇਸ ਦਾ ਉਲਟ ਅਨਰਿਤ (ਝੂਠ) ਹੈ। ਰਿਤ ਸੱਚਾਈ ਹੈ। “ਅਰਬੀ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਜ਼ੁਬਾਨਾਂ ਵਿਚ ਨੈਤਿਕਤਾ ਨੂੰ ‘ਅਖ਼ਲਾਕ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸਲਾਮ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਖ਼ਲਾਕ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੁਰਆਨ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਨੈਤਿਕ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਨੈਤਿਕ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ ਆਖਿਰ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਨੈਤਿਕਤਾ ਰੱਬ ਤੋਂ ਬੇਮੁਖ ਹੋਣਾ ਹੈ।” ਨੈਤਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ। ਹਰ ਇਕ ਸਮਾਜ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਜਸੁਧਾਰਕਾਂ ਨੇ ਅਮਾਨਵੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਜੀਵਨ ਪੱਧਰ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕ ਕੇ ਮਾਨਵਵਾਦੀ ਹੋਣ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਨੈਤਿਕਤਾ ਸ਼ਬਦ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸਦਾਚਾਰ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। “ ਸਦਾਚਾਰ ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਮੇਲ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ: ਸਚ + ਆਚਾਰ ਅਰਥਾਤ ਚੰਗਾ ਆਚਾਰ, ਚੰਗਾ ਚਾਲ ਚਲਣ, ਚੰਗਾ ਵਿਹਾਰ ਆਦਿ।” “ਲਿੱਲੀ ਨੀਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਆਚਾਰ ਦਾ ਮਾਨਕੀ ਅਧਿਐਨ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਆਗਮਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਮੇਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਅਰਾਜਕਤਾ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਮੁਸਲਮਾਨ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਭਟਕ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਪੰਡਿਤ ਵਰਗ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹਿੱਤ ਲਈ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਚਾਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਕੇ ਜਾਤੀ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਕੂੜ ਦੀ ਕੰਧ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਅਨੈਤਿਕਤਾ ਦੇ ਚੌਗਿਰਦੇ ਅੰਦਰ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਬੇਦ ਕਤੇਬ ਭੁਲਾਇ ਕੈ ਮੋਹੇ ਲਾਲਚ ਦੁਨੀ ਸੈਤਾਣੇ ।

ਸਚੁ ਕਿਨਾਰੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਖਹਿ ਮਰਦੇ ਬਾਮਣਿ ਮਉਲਾਣੇ। (ਵਾਰ 1:21)

ਅਖੌਤੀ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਨਾਲ ਬੁਰਾ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ-ਪੱਧਰ ਇੰਨਾ ਨੀਵਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਉੱਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਤੋਂ ਵੀ ਗੁਰੇਜ਼ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਝੂਠ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਸੀ। ਫੋਕਟ ਵਹਿਮ-ਭਰਮ, ਪਖੰਡਵਾਦ ਸਮਾਜ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੰਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਅਧਿਕਾਰ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਅਖੌਤੀ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਦੁਰਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿਚ ਕੀਤੇ ਮਾੜੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਦੁਖ ਉਹ ਭੋਗ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਚੀ ਕੁਲ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਮਾਜ ਪ੍ਰਤੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:

ਕਲਿ ਕਲਵਾਲੀ ਕਾਮੁ ਮਦੁ ਮਨੂਆ ਪੀਵਣਹਾਰੁ॥
ਕ੍ਰੋਧ ਕਟੋਰੀ ਮੋਹਿ ਭਰੀ ਪੀਲਾਵਾ ਅਹੰਕਾਰ॥
ਮਜਲਸ ਕੂੜੇ ਲਬ ਕੀ ਪੀ ਪੀ ਹੋਇ ਖੁਆਰੁ॥
ਕਰਣੀ ਲਾਹਣਿ ਸਤੁ ਗੁੜੁ ਸਚੁ ਸਰਾ ਕਰਿ ਸਾਰੁ॥
ਗੁਣ ਮੰਡੇ ਕਰਿ ਸੀਲੁ ਘਿਉ ਸਰਮੁ ਮਾਸੁ ਆਹਾਰੁ॥
ਗੁਰਮੁਖਿ ਪਾਈਐ ਨਾਨਕਾ ਖਾਧੈ ਜਾਹਿ ਬਿਕਾਰ॥ (ਪੰਨਾ 553)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਬੇਪੱਤੀ ਦੇ ਰਾਹ ’ਤੇ ਚੱਲਦਿਆਂ ਵੇਖ ਇਸ ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਦਾ ਮਿਸ਼ਨ ਅਰੰਭਿਆ। ਸੱਚ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕੋਨੇ-ਕੋਨੇ ਵਿਚ ਭਰਮਣ ਕੀਤੇ। ਪ੍ਰਚਾਰਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਟਕੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਰਾਹ ਪਾ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਜੀਵਨ ਜੀਉਣ ਦੀ ਜਾਚ ਦੱਸੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ‘ਨਾ ਕੋ ਹਿੰਦੂ ਨਾ ਮੁਸਲਮਾਨ' ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਲਾਇਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਵੇਂ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸੁਆਰਥ ਲਈ ਮਾੜੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਸਲ ਮਨੋਰਥ ਤੋਂ ਭਟਕ ਚੁੱਕੇ ਸਨ:

ਕਾਦੀ ਕੂੜੁ ਬੋਲਿ ਮਲੁ ਖਾਇ॥ ਬ੍ਰਾਹਮਣੁ ਨਾਵੈ ਜੀਆ ਘਾਇ॥
ਜੋਗੀ ਜੁਗਤਿ ਨ ਜਾਣੈ ਅੰਧੁ॥ ਤੀਨੇ ਓਜਾੜੇ ਕਾ ਬੰਧੁ॥ (ਪੰਨਾ 662)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਚੰਗੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਤਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਚੰਗੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹੈ ਪ੍ਰਭੁ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਉੱਪਰ ਕਿਰਪਾ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਮਿਲਣ ਦਾ ਭਾਵ ਮਾਨਵ ਦੇ ਕੀਤੇ ਮਾੜੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫ਼ਲ ਹੈ

ਵਿਣੁ ਕਰਮਾ ਕਿਛੁ ਪਾਈਐ ਨਾਹੀ ਜੇ ਬਹੁਤੇਰਾ ਧਾਵੈ॥ (ਪੰਨਾ 722)

ਅਖੌਤੀ ਸ਼ੂਦਰਾਂ 'ਤੇ ਇੰਨੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਸ਼ੂਦਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੀ ਉੱਚ ਜਾਤੀ ਤੋਂ ਸਹਿਮ ਕੇ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਖੌਤੀ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਦੁਆਇਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਨੀਵੇਂ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਜਾਣਿਆ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਨੀਵੇਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਮੈਨੂੰ ਦਾ ਸਾਥ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ। ਨੀਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰ ਸਬਰ, ਸੰਤੋਖ ਦੀ ਬਹੁਤਾਤ ਹੈ, ਮਾਇਆ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿਚ ਫਸੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਾਥ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਉਸ ਜਗ੍ਹਾ ’ਤੇ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਗਰੀਬ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਸਾਰ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨੀਵਿਆਂ ਨਾਲ ਨਿਵ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਨੀਚਾ ਅੰਦਰਿ ਨੀਚ ਜਾਤਿ ਨੀਚੀ ਹੂ ਅਤਿ ਨੀਚੁ॥ ਨਾਨਕ ਤਿਨ ਕੈ ਸੰਗਿ ਸਾਥਿ ਵਡਿਆ ਸਿਉ ਕਿਆ ਰੀਸ॥

ਜਿਥੈ ਨੀਚ ਸਮਾਲੀਅਨਿ ਤਿਥੈ ਨਦਰਿ ਤੇਰੀ ਬਖਸੀਸ॥ (ਪੰਨਾ 15)

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਸਬਰ, ਸੰਤੋਖ, ਦਇਆ, ਸੱਚ, ਪਰਉਪਕਾਰ, ਈਮਾਨਦਾਰੀ, ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਆਦਿ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਦਾਚਾਰਕ ਗੁਣ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਮਾਜ ਵਿਚਲੀਆਂ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ’ਤੇ ਠੱਲ ਪਾ ਕੇ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਦੁਆਉਣਾ, ਜਾਤ ਦਾ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਖਤਮ ਕਰਨਾ, ਮਾੜੇ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਵਰਜਨਾ ਆਦਿ ਸਮਾਜਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਮੰਨੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਦਾਚਾਰ ਦੇ ਪੱਖ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਸਨਮਾਨਯੋਗ ਸਥਾਨ ਹਾਸਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਭੇ ਸਾਝੀਵਾਲ ਸਦਾਇਨਿ ਤੂੰ ਕਿਸੈ ਨ ਦਿਸਹਿ ਬਾਹਰਾ ਜੀਉ: ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਰਬਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਜਾਤੀ, ਰੰਗ, ਨਸਲ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਵਖਰੇਵਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀਆਂ:

ਗਰਭ ਵਾਸ ਮਹਿ ਕੁਲੁ ਨਹੀ ਜਾਤੀ॥
ਬ੍ਰਹਮ ਬਿੰਦੁ ਤੇ ਸਭ ਉਤਪਾਤੀ॥ (ਪੰਨਾ 324)

ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਰੀਰ ਰੂਪੀ ਪੁਤਲਾ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭਨਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਅੰਦਰ ਇੱਕੋ ਜੋਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਤ, ਧਰਮ ਜਾਂ ਨਸਲ ਦਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? “ ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮੰਤਵ ਤਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਜਾਤ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਨਿਬੇੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਅਸਲੀ ਪੰਡਿਤ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਭੇਦ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ ਹੀ ਉੱਚੀ ਅਤੇ ਨੀਵੀਂ ਦੋਵਾਂ ਜਾਤਾਂ ਵਾਲੇ ਸਮਾਨ ਆਦਰ ਦੇ ਪਾਤਰ ਹੋਣੇ ਹਨ।” ਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਥਾਂ-ਥਾਂ ’ਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ ਹੈ। ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਣੀ ਹੈ। ਜਾਤ-ਪਾਤ ਨੂੰ ਮੰਨਣਾ ਵਿਅਰਥ ਹੈ। ਸੱਚਖੰਡ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਉਹੀ ਮਾਨਸ ਹੈ ਜੋ ਊਚ-ਨੀਚ ਦੇ ਰੌਲੇ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਸਭ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦਾ ਭਰਮ ਹਉਮੈਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿਚ ਫਸਣ ਕਰਕੇ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਇਸ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:

ਜਾਤਿ ਬਰਨ ਕੁਲ ਸਹਸਾ ਚੂਕਾ ਗੁਰਮਤਿ ਸਬਦਿ ਬੀਚਾਰੀ॥ (ਪੰਨਾ 1197)

ਸਚਹੁ ਓਰੈ ਸਭੁ ਕੋ ਉਪਰਿ ਸਚੁ ਆਚਾਰੁ: ਸੱਚ ਦੀ ਹਸਤੀ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਪਰਮ ਕਰਤੱਵ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਸੱਚ ਦੇ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲਦਿਆਂ ਭਾਵੇਂ ਕਠਿਨਾਈਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਵਿਅਕਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚੋਂ ਪਤਿ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ ਖੱਟ ਕੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਸੱਚੇ-ਸੁੱਚੇ ਕਿਰਦਾਰ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਜਾਚ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਗੁਰਮੁਖ ਦੀ ਪਦਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਕਿਵ ਸਚਿਆਰਾ ਹੋਈਐ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਰੱਬ ਦੇ ਭਾਣੇ ਵਿਚ ਦਿਨ ਗੁਜ਼ਾਰਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਸੱਚ ਦੇ ਮਾਰਗ ਤਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਿਚ ਕਲਜੁਗ ਦਾ ਬੁਣਿਆ ਮਾਇਆ ਰੂਪੀ ਜਾਲ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਦਾਚਾਰਕ ਕੀਮਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਢਾਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਸੱਚ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਸਿਰਫ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪਦਵੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈ, ਬਾਕੀ ਸਭ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਹੈ। ਸੱਚ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣੀ ਅਤਿਅੰਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਸੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਝੂਠ ਉੱਪਰ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੁਗਾ-ਜੁਗਾਂਤਰਾਂ ਤਕ ਇਸ ਦਾ ਵਾਸਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ:

-ਸਚੁ ਪੁਰਾਣਾ ਹੋਵੈ ਨਾਹੀ ਸੀਤਾ ਕਦੇ ਨ ਪਾਟੈ॥
ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬੁ ਸਚੋ ਸਚਾ ਤਿਚਰੁ ਜਾਪੀ ਜਾਪੈ॥(ਪੰਨਾ 955)
ਏਕੋ ਧਰਮੁ ਦ੍ਰਿੜੈ ਸਚੁ ਕੋਈ॥
ਗੁਰਮਤਿ ਪੂਰਾ ਜੁਗਿ ਜੁਗਿ ਸੋਈ॥ (ਪੰਨਾ 1188)

ਸੱਚ ਦੇ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਮਨੁੱਖ ਭਵ-ਸਾਗਰ ਪਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਸਦਾਚਾਰ ਦੇ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲਣਾ ਭਾਵੇਂ ਇਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਹੀ ਪਰਮ-ਤੱਤ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੱਚੇ-ਸੁੱਚੇ ਆਚਰਨ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨਾ ਸੱਚ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਪਰ ਦੀ ਪਦਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਹੈ:

ਸਚਹੁ ਓਰੈ ਸਭੁ ਕੋ ਉਪਰਿ ਸਚੁ ਆਚਾਰ॥ (ਪੰਨਾ 62)

ਗਿਆਨ ਅੰਜਨੁ ਗੁਰਿ ਦੀਆ ਅਗਿਆਨ ਅੰਧੇਰ ਬਿਨਾਸੁ: ਚੰਗੇ ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ ਜੋ ਅਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿਖਾ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਭਟਕਣਾ ਖਤਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਹੋ ਜਾਵੇ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਟੀਚਾ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਟੀਚੇ ਵਿਚ ਸਫਲ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਸਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਹਉਮੈਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ ਗੁਰਮੁਖ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਵਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:

ਇਸੁ ਜੁਗ ਮਹਿ ਕੋ ਵਿਰਲਾ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਜਿ ਹਉਮੈ ਮੇਟਿ ਸਮਾਏ॥
ਨਾਨਕ ਤਿਸੁ ਨੋ ਮਿਲਿਆ ਸਦਾ ਸੁਖੁ ਪਾਈਐ ਜਿ ਅਨਦਿਨੁ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਧਿਆਏ॥ (ਪੰਨਾ 512)

ਵਿਚਿ ਦੁਨੀਆ ਸੇਵ ਕਮਾਈਐ ਤਾ ਦਰਗਹ ਬੈਸਣੁ ਪਾਈਐ: ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੇ ਦਰਸਾਏ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਚੱਲ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਗਰੀਬਾਂ ਤੇ ਦੀਨ-ਦੁਖੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਪਰਮ-ਤੱਤ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਮਾਰਗ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਹੀ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ। ਅਖੌਤੀ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਸੇਵਾ ਦੇ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਉੱਚ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਭਰਿਆ ਕਾਰਜ ਦੱਸਿਆ ਹੈ:

ਬਿਨੁ ਸੇਵਾ ਫਲੁ ਕਬਹੁ ਨ ਪਾਵਸਿ ਸੇਵਾ ਕਰਣੀ ਸਾਰੀ॥ (ਪੰਨਾ 992)
ਨਿਧਨਿਆ ਧਨੁ ਨਿਗੁਰਿਆ ਗੁਰੁ ਨਿੰਮਾਣਿਆ ਤੂ ਮਾਣੁ॥

ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭਟਕਣਾ ਖਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਵਿਤਕਰੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਖਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਸੇਵਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮਿਸਾਲ ਸਾਬਤ ਹੋਏ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ-ਮੁਗਲ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਹਰ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦਾ ਸਰੂਪ ਵੇਖਿਆ। ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਇਲਾਜ ਕਰ ਕੇ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਨੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਮਿਹਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ:

ਜਿਨਿ ਜਗਤੁ ਉਪਾਇਆ ਧੰਧੈ ਲਾਇਆ ਤਿਸੈ ਵਿਟਹੁ ਕੁਰਬਾਣੁ ਜੀਉ॥
ਤਾ ਕੀ ਸੇਵ ਕਰੀਜੈ ਲਾਹਾ ਲੀਜੈ ਹਰਿ ਦਰਗਹ ਪਾਈਐ ਮਾਣੁ ਜੀਉ॥
ਹਰਿ ਦਰਗਹ ਮਾਨੁ ਸੋਈ ਜਨੁ ਪਾਵੈ ਜੋ ਨਰੁ ਏਕੁ ਪਛਾਣੈ॥ (ਪੰਨਾ 438)

ਸਤਸੰਗਤਿ ਸਤਿਗੁਰ ਚਟਸਾਲ ਹੈ ਜਿਤੁ ਹਰਿ ਗੁਣ ਸਿਖਾ: ਭਲੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰਨ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਗੁਣ ਮੰਨਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਪਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸੰਗਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁਧ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਤਿਸੰਗਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹਉਮੈਂ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਖਤਮ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। “ਦਰਅਸਲ ਸਤਿਸੰਗਤ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖੀ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਚਾਰਿਤ ਹੋਏ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਅਮਲੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਔਗੁਣਾਂ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਹੋ ਸਕੇ। ਸਤਿਸੰਗਤ ਬ੍ਰਹਮ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਗਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਤ, ਨਸਲ, ਰੰਗ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਵਿਅਰਥ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਬਚਨ ਹਨ:

ਕਾਮ ਕ੍ਰੋਧ ਮਾਇਆ ਮਦ ਮਤਸਰ ਏ ਖੇਲਤ ਸਭਿ ਜੂਐ ਹਾਰੇ॥
ਸਤੁ ਸੰਤੋਖੁ ਦਇਆ ਧਰਮੁ ਸਚੁ ਇਹ ਅਪੁਨੈ ਗ੍ਰਿਹ ਭੀਤਰਿ ਵਾਰੇ॥ (ਪੰਨਾ 379)

ਭਾਵ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਭਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸ਼ੁਭ ਬਚਨਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ, ਅਹੰਕਾਰ ਵਰਗੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਸਬਰ, ਸੰਤੋਖ, ਸੱਚ, ਦਇਆ ਵਰਗੇ ਚੰਗੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਵਾਸਾ ਘਰ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਉਪਰੋਕਤ ਚੰਗੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਗੁਰਮੁਖ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਨੈਤਿਕ ਕਾਰਜ ਕਰਦਾ ਮਨੁੱਖ ਮਨਮੁਖ ਦੀ ਪਦਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਫਿਟਕਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਗ੍ਰਸਤ ਹੋਇਆ ਮਾੜੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਗੁਰੇਜ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਅਜੋਕਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਆਖੇ ਲੱਗ ਕੇ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੈ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕਾਰਜਾਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਭਰੂਣ ਹੱਤਿਆ, ਪਰ-ਇਸਤਰੀ/ਮਰਦ ਦੀ ਸੰਗਤ, ਵਧ ਰਹੇ ਨਸ਼ੇ ਦੇ ਰੁਝਾਨ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਹੈ:

—ਜਿਤੁ ਪੀਤੈ ਮਤਿ ਦੂਰਿ ਹੋਇ ਬਰਲੁ ਪਵੈ ਵਿਚਿ ਆਇ॥
ਆਪਣਾ ਪਰਾਇਆ ਨ ਪਛਾਣਈ ਖਸਮਹੁ ਧਕੇ ਖਾਇ॥
-ਪੋਸਤ ਭੰਗ ਸਰਾਬ ਦਾ ਚਲੈ ਪਿਆਲਾ ਭੁਗਤ ਭੁੰਚਾਇਆ॥
ਵਜਨਿ ਬੁਰਗੁ ਸਿੰਙੀਆਂ ਸੰਖ ਨਾਦ ਰਹਰਾਸਿ ਕਰਾਇਆ॥ (ਵਾਰ 39:16)

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਸੁਚੱਜੀ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਸੱਚ ਦੀ ਨੀਂਹ 'ਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਹਰ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਸਚਿਆਰ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਏ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਨਾਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਸਦਾਚਾਰਕ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਜਗਤ ਅੰਦਰ ਸਨਮਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ:

ਸਚਿਆਰੀ ਸਚੁ ਸੰਚਿਆ ਸਾਚਉ ਨਾਮੁ ਅਮੋਲੁ॥
ਹਰਿ ਨਿਰਮਾਇਲੁ ਊਜਲੋ ਪਤਿ ਸਾਚੀ ਸਚੁ ਬੋਲੁ॥ (ਪੰਨਾ 554)