ਗਿਆਨੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਪਿੰਡ ਸਰਲੀ ਖੁਰਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਤਰਨਤਾਰਨ ਦੇ ਸ. ਮਈਆ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ 1910 ਈ: ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿੱਦਿਆ ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕਾਲਜ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵਿਚ ਬਤੌਰ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਏ। ਫਿਰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਬੈਂਕਾਕ ਵਿਖੇ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਗਏ। ਲੇਕਿਨ ਇੱਥੋਂ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੌਮੀ ਲੀਡਰਾਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿਚ ਆ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਬੈਂਕਾਕ ਪੁੱਜ ਕੇ ਉਹ ਬਾਬਾ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੱਕੇ ਸ਼ਾਗਿਰਦ ਬਣ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਸ ਲੀਗ ਨੂੰ ਜਥੇਬੰਦ ਕਰਨ ਦਾ ਮਹਾਨ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਇਹੀ ਆਦਮੀ ਸੀ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਨਰਲ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅਲੋਰ ਵਿਚ ਮਿਲਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਜਨਰਲ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਫੌਜ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਗਿਆਨੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਹੀ ਅਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਫੌਜ ਦਾ ਗਠਨ ਜਪਾਨੀਆਂ ਤੇ ਰਾਸ ਬਿਹਾਰੀ ਬੋਸ ਦੇ ਮੇਲ-ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਸ ਲੀਗ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ:

ਦੂਜੀ ਵੱਡੀ ਜੰਗ ਦੇ ਬੱਦਲ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੂਰ ਪੂਰਬੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਲਈ ਜਥੇਬੰਦੀ ਦਾ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ, ਜੋ ਕਿ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਵਾਸਤੇ ਉਨ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਟਾਪੂਆਂ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵੀ ਬਣਾ ਲਏ ਸਨ। ਅਮਰੀਕਾ, ਕੈਨੇਡਾ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿਚ ਬੜੀ ਰੌਣਕ ਲੱਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ।

ਗਦਰ ਲਹਿਰ ਜੋ ਕਿ 1913-14 ਈ: ਤੋਂ ਕਾਇਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਵਰਕਰਾਂ ਨੂੰ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 1917 ਈ: ਤਕ ਫਾਂਸੀਆਂ, ਉਮਰ ਕੈਦਾਂ ਅਤੇ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਕੇ ਇਹ ਲਹਿਰ ਲੱਗਭਗ ਖਤਮ ਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਲੇਕਿਨ ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜ਼ਿੰਮੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਦਾ ਕੰਮ ਸੀ, ਮੌਕਾ ਮਿਲਣ ’ਤੇ ਦੌੜ ਗਏ। ਉਹ 1915 ਤੋਂ 1939 ਈ: ਤਕ 24 ਸਾਲ ਉਸਮਾਨ ਖ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠ ਦਿਨ ਕੱਟਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜੰਗ ਦੇ ਆਸਾਰ ਵੇਖ ਕੇ ਜਰਮਨ ਸਫੀਰ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਜਪਾਨ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਬਣਾ ਕੇ ਸ਼ਿੰਘਾਈ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਪ੍ਰਚਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਬਾਬੂ ਅਮਰ ਸਿੰਘ 22 ਸਾਲ ਕੈਦ ਕੱਟ ਕੇ ਬਾਬਾ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਬਣ ਕੇ ਮੁੜ ਥਾਈਲੈਂਡ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਸੀ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਤੇ ਜੇਲ ਦੀਆਂ ਤਕਲੀਫਾਂ ਕਰਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਬਲ ਨਾਲ ਭਰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਬਹੁਤ ਹਿੰਮਤ ਵਾਲਾ, ਹੋਣਹਾਰ ਨੌਜਵਾਨ ਗਿਆਨੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਨੇ ਬਾਬਾ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਆਸ਼ੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਸ ਲੀਗ ਨੂੰ ਜਥੇਬੰਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਜੰਗ ਵਿਚ ਨਾਮਣਾ ਖੱਟਿਆ। ਰਾਸ ਬਿਹਾਰੀ ਬੋਸ ਵੀ ਜਲਾਵਤਨ ਹੋ ਕੇ ਟੋਕੀਓ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਮਲਾਇਆ ਵਿਚ ਨੀਲ ਕੰਡਾ ਆਇਰ ਅਤੇ ਰਾਘਵਨ ਇੰਡੀਅਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਨਾਮ ਦੀ ਜਥੇਬੰਦੀ ਵੀ ਚਲਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਜੀ ਵੱਡੀ ਜੰਗ ਨੇ ਕੌਮੀ ਪਰਵਾਨਿਆਂ ਨੂੰ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਵਾਮੀ ਸਤਿਆਨੰਦ, ਮੁਹੰਮਦ ਅਕਰਮ, ਬਾਬਾ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਉਰਫ ਉਸਮਾਨ ਖ਼ਾਂ, ਸ੍ਰੀ ਰਾਘਵਨ, ਰਾਸ ਬਿਹਾਰੀ ਬੋਸ, ਗਿਆਨੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਤੇ ਹੋਰ ਸੈਂਕੜੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਪਰਵਾਨਿਆਂ ਦੀ ਜਥੇਬੰਦੀ ‘ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਸ ਲੀਗ’ ਬਣੀ।

ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿਚ ਜੰਗ:

1939 ਈ: ਨੂੰ ਵਿਚ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਤੇ ਜਰਮਨੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਨਾਲ ਜਰਮਨੀ ਤੇ ਜਪਾਨ ਆਪੋ ਵਿਚ ਹੋਰ ਨੇੜੇ ਹੋ ਗਏ। ਜਪਾਨ ਨੂੰ ਚਿਰਾਂ ਤੋਂ ਉਡੀਕ ਸੀ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਕਿਤੇ ਫਸਿਆ ਹੋਵੇ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਏਸ਼ੀਆ ਉੱਤੇ ਗਲਬਾ ਪਾਉਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲੇ। ਜਪਾਨ ਨੇ 8 ਦਸੰਬਰ 1941 ਨੂੰ ਅਮਰੀਕਾ ਤੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਨਾਲ ਜੰਗ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 7 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਦੋ ਵੱਡੇ ਲੜਾਕੂ ਜਹਾਜ਼ ਡੋਬ ਕੇ 11 ਦਸੰਬਰ 1941 ਨੂੰ ‘ਪ੍ਰਿੰਸ ਆਫ ਵੇਲਜ਼’ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰੀ ਬੇੜਾ ਡੋਬ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਨਿਕਾਰਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ਾਂਤ ਸਾਗਰ ਜਪਾਨੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਬੇੜੇ ਦੇ ਕੰਟ੍ਰੋਲ ਹੇਠ ਆ ਗਿਆ।

ਵਤਨ ਪ੍ਰਸਤ ਇਨਕਲਾਬੀ ਇਸ ਮੌਕੇ ਦੀ ਤਾੜ ਵਿਚ ਸਨ। ਜਿਸ ਦਿਨ ਜਪਾਨ ਨੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਰੁੱਧ ਜੰਗ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ, ਉਸੇ ਦਿਨ ਰਾਸ ਬਿਹਾਰੀ ਬੋਸ ਨੇ ਬਾਬਾ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਹੇਠ ਪੀ.ਡੀ. ਨਰੂਲਾ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਮਹਿਕਮੇ ਦਾ ਇੰਚਾਰਜ ਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਜਥੇਬੰਦੀ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਿੰਮਤੀ ਤੇ ਦਲੇਰ ਵਰਕਰ ਗਿਆਨੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜਪਾਨ ਦੇ ਉੱਚ ਅਫਸਰਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਕਰ ਕੇ ਲੀਗ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਸੌਂਪਿਆ।

ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਵਤਨ ਪ੍ਰਸਤਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੰਮ ਜਪਾਨੀਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਾਉਣਾ ਸੀ ਪਰ ਉਹ ਜਪਾਨੀਆਂ ਬਾਬਤ ਵੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਬੁਰਾ ਵਰਤਾਉ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਲੇਕਿਨ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਹਿਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਕੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਲੀਡਰ ਇਸ ਕਾਬਲ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ਕਿ ਦੂਰ ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਤੇ ਜਾਨਾਂ ਬਚਾਉਣੀਆਂ ਹਨ।

9 ਦਸੰਬਰ 1941 ਨੂੰ ਬੈਂਕਾਕ ਵਿਚ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਸ ਲੀਗ ਦੇ ਬਣਨ ਵਕਤ ਗਿਆਨੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਲੀਗ ਦਾ ਮੰਤਵ ਦੱਸ ਕੇ ਇਹ ਕਿਹਾ, “ਸਾਰੀ ਜਪਾਨੀ ਕੌਮ ਨੇ ਏਸ਼ੀਆ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਜੂਲੇ ਹੇਠੋਂ ਕੱਢਣ ਦੀ ਸੌਂਹ ਖਾਧੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਮੌਕੇ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਆਸਰੇ ’ਤੇ ਅਸੀਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਬੇਰੋਕ ਸਫ਼ਰ ’ਤੇ ਚੱਲ ਪਏ ਹਾਂ। ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਸ ਲੀਗ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰ ਪੱਕਾ ਯਕੀਨ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਰੀਆਂ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਜੋ ਦੇਸ਼ ਭਗਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾਂ ਬਾਹਰ ਚਲਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਉਦੋਂ ਹੀ ਵਧ-ਫੁਲ ਸਕਣਗੀਆਂ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਆਪਣੀਆਂ ਬਹਾਦਰਾਨਾ ਲੜਾਈਆਂ ਨਾਲ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਦੀ ਹਮਦਰਦੀ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਣਗੀਆਂ... ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੀ ਭਾਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਉਖੇੜ ਸੁੱਟਣ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਣ ਕਰ ਲਈਏ, ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਾਨੂੰ ਕਿੰਨੀਆਂ ਤਕਲੀਫਾਂ ਪੈਣ।”

ਲੀਗ ਦੀ ਬੈਂਕਾਕ ਸ਼ਾਖ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਜਪਾਨੀ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿਣ। ਗਿਆਨੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਸ ਕੰਮ ਦਾ ਇੰਚਾਰਜ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਕੀਤੀ। ਸਾਰੀ-ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਲਿਖਦੇ, ਛਾਪਦੇ ਤੇ ਵੰਡਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਰ ਵੱਡੇ ਕਸਬੇ ਵਿਚ ਜਲਸੇ ਤੇ ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਅਮਨ ਕਮੇਟੀਆਂ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀਆਂ। ਵਲੰਟੀਅਰ ਭਰਤੀ ਕੀਤੇ। ਵਲੰਟੀਅਰਾਂ ਨੂੰ ਜਪਾਨੀ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨਾਲ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਭੇਜਿਆ ਤਾਂ ਕਿ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹਿੰਦੀ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਆਉਣ। ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤਾ ਫੰਡ ਵਰਤਿਆ।

ਗਿਆਨੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਡਾਇਰੀ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦੇਣੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ ਤਾਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਚਾਨਣਾ ਪੈ ਸਕੇ।

10 ਦਸੰਬਰ 1941

9.05 ਸਵੇਰੇ ਬੈਂਕਾਕ ਤੋਂ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ 12.05 ’ਤੇ ਸੰਘੋਰ ਪਹੁੰਚੇ। ਹਿੰਦੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦਾ ਕੌਮੀ ਤਿਰੰਗਾ ਲਹਿਰਾਇਆ। ਲੀਗ ਦੀ ਸ਼ਾਖ ਬਣਾਈ। ਹਦਈ (ਥਾਈਲੈਂਡ) ਕਾਰ ਵਿਚ ਗਏ। ਲੀਗ ਦੀ ਸ਼ਾਖ ਬਣਾਈ। ਬੈਂਕਾਕ ਦੀ ਲੀਗ ਦਾ ਐਲਾਨ ਦੋਵਾਂ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਵੰਡਿਆ। ਸ. ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ, ਅਨਰੋਧ, ਉਝਾ ਜੀ ਅਤੇ ਰਘੁਨੰਦਨ ਪਾਸੀ ਜੀ ਨਾਲ ਸਨ।

10 ਦਸੰਬਰ 1941

ਸਵੇਰੇ 6.30 ਸਾਦਾ (ਥਾਈਲੈਂਡ ਮਲਾਇਆ ਬਾਰਡਰ ਉੱਤੇ) ਮੇਜਰ ਫੂਜੀਵਾੜਾ ਦੋਭਾਸ਼ੀਆ ਊਟਾ, ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਕਾਕਾ ਮੀਆਂ ਨਾਲ ਗਿਆ... ਮੈਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਮੇਅਰ ਤੇ ਪੁਲਸ ਅਫਸਰਾਂ ਨੂੰ ਨਸੀਹਤ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ਹਿਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ।

10 ਦਸੰਬਰ 1941

ਸ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਕੋਟਾਹ ਬਹਾਰੂ ਫਰੰਟ ’ਤੇ ਗਿਆ। ਸ. ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ, ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਓਝਾ ਜੀ, ਸ. ਹਜਾਰਾ ਸਿੰਘ ਬੀਟੋਂਗ ਨੂੰ ਗਏ। ਮੈਂ 11.30 ਵਜੇ ਹਦਈ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ।

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ 13 ਦਸੰਬਰ, 14 ਦਸੰਬਰ, 15 ਦਸੰਬਰ ਦੀ ਡਾਇਰੀ ਹੈ। 15 ਦਸੰਬਰ 1941 ਦੀ ਲਿਖੀ ਡਾਇਰੀ ਅਨੁਸਾਰ, “ਜਿਤਰਾ ਛਾਉਣੀ ਨੇੜੇ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਸ. ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਜਨਰਲ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ। ਉਹ ਉਸ ਵੇਲੇ ਜਿਤਰਾ ਅਤੇ ਟਿਕੀ, 14 ਪੰਜਾਬ ਰੈਜਮੈਂਟ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਫਸਰ ਸੀ। ਕੈਪਟਨ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਅਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਫੌਜ ਬਣਾਉਣ ਬਾਬਤ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢਿਆ ਜਾ ਸਕੇ।

ਜਪਾਨੀ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਕ ਕਾਰ ਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਕਾਰ ਉੱਤੇ ਕੌਮੀ ਤਿਰੰਗਾ ਵੇਖ ਕੇ ਜਨਰਲ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨ ਹੋਏ। ਜਨਰਲ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਗਿਆਨੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਕਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਉਤਰ ਕੇ ਮਿਲੇ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਜਨਰਲ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਸ ਲੀਗ ਦਾ ਕੰਮ ਅਤੇ ਮੰਤਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਿਆ। ਜਨਰਲ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਅਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਫੌਜ ਬਣਾਵੇ। ਲੰਮੀ ਬਹਿਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਜਿਸ ਵਿਚ ਮੇਜਰ ਫੂਜੀਵਾੜਾ ਨੇ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਜਨਰਲ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਲੜਨਾ ਮੰਨ ਲਿਆ। ਇਹ ਹੀ ਥਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਜਨਰਲ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ 54 ਹੋਰ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਸਹੁੰਆਂ ਖਾਧੀਆਂ ਸਨ। ਜਿਤਰਾ ਵਿਚ ਜਨਰਲ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਫੌਜ ਦਾ ਜਨਰਲ ਆਫੀਸਰ ਕਮਾਡਿੰਗ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਤਵਾਰੀਖ਼ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਗਿਆਨੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬੜੇ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਅਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਫੌਜ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ ਅਤੇ ਅਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ ਦੇ ਨਾਹਰੇ ਲਾਏ। ਕਪਤਾਨ ਮੁਹੰਮਦ ਅਕਰਮ ਖ਼ਾਂ ਅਤੇ ਜਮਾਂਦਾਰ ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਭਾਰਤੀ ਸਨ ਜਿਹੜੇ ਅਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਫੌਜ ਵਿਚ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਗਿਆਨੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਪੂਰਨ ਇੰਚਾਰਜ ਬਣਾਏ ਗਏ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਫੌਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 15 ਦਸੰਬਰ 1941 ਨੂੰ ਹੋਈ। ਜਿਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸੰਸਥਾਪਕ ਗਿਆਨੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਜਨਰਲ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਸਨ। ਡਾਇਰੀ ਦੇ ਹੋਰ ਪੰਨਿਆਂ ’ਤੇ ਝਾਤੀ ਮਾਰਿਆਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਲਈ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਸ ਲੀਗ ਨੇ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।

1 ਜਨਵਰੀ 1942

ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਡਾਇਪਿੰਗ ਤੋਂ ਈਪੋਹ ਪਹੁੰਚਿਆ... ਈਪੋਹ ਵਿਚ ਸ. ਸੁੱਚਾ ਸਿੰਘ, ਸ. ਸੌਦਾਗਰ ਸਿੰਘ, ਸ. ਉੱਤਮ ਸਿੰਘ ਬਹੁਤ ਚੰਗਾ ਕੰਮ ਚਲਾ ਰਹੇ ਹਨ।

1 ਜਨਵਰੀ 1942

ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਪ੍ਰਾਪੇਗੰਡੇ ਵਾਲੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਛਾਪਦਾ ਰਿਹਾ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਰਾਸ਼ਨ ਤੇ ਦੂਜੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਵਾਈਟ ਵੇਜ਼ ਵਰਗੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ... ਲੋਕ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਦੌੜ ਗਏ... ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਲੁੱਟ ਮਾਰ, ਕਤਲ ਹੋਏ। ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਹੋਈ।

1 ਜਨਵਰੀ 1942

ਕੁਝ ਖਾਧੇ ਪੀਤੇ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਛਾਪਣ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਰਿਹਾ। 20000 ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਚਾਰ ਕਾਲਮਾਂ ਦੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ। ਸ਼ਾਮ ਵੇਲੇ ਸ. ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ, ਸ. ਜਗਤ ਸਿੰਘ, ਐਚ.ਏ.ਕੋਨਾਰਡ, ਬਲੀਚੰਦ, ਸ. ਹਨੂੰਮਾਨ ਸਿੰਘ, ਸ. ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ, ਸਭ 4/19 ਹਜ਼ਾਰੀ, 2/19 ਤੇ 2/31 ਮਿਲ ਫਰੰਟ ’ਤੇ ਅਸੀਂ ਪੁੱਜ ਗਏ।

5 ਜਨਵਰੀ 1942

ਜਪਾਨੀਆਂ ਦੇ ਖੋਜ ਮਹਿਕਮੇ ਨਾਲ ਅਮਨ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਕਰਵਾਈ... ਸਿਪਾਹੀ ਸ. ਧਨ ਸਿੰਘ ਨੰਬਰ 16047 ਆਫ 5/14 ਜੋ ਬਹੁਤ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ।

5. ਜਨਵਰੀ 1942

ਜਨਰਲ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ, ਕਪਤਾਨ ਮੁਹੰਮਦ ਅਕਰਮ ਅਤੇ 25 ਸਿਪਾਹੀ ਫਰੰਟ ’ਤੇ ਗਏ.... ਉਹ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਕੁਨੀਸ਼ਕਾ ਨੂੰ ਮਿਲੇ।

ਗਿਆਨੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਲਾਇਆ ਅਤੇ ਕੁਆਲਲੰਪੁਰ ਵਿਚ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਸ ਲੀਗ ਦੇ ਕਈ ਸੈਂਟਰ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੇ। 15 ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਮੈਂਬਰ ਭਰਤੀ ਕਰ ਲਏ। ਇਸ ਵਕਤ ਕੁਆਲੰਲਪੁਰ ਦੇ ਕੈਂਪ ਵਿਚ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਜੰਗੀ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਫੌਜੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਜਨਰਲ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ, ਕੈਪਟਨ ਮੁਹੰਮਦ ਅਕਰਮ, ਫੂਜੀਵਾੜਾ ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਾਤੂ ਰੋਡ ਦੀ ਇਕ ਇਮਾਰਤ ਵਿਚ ਕੈਂਪ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤਾ। ਸੂਬੇਦਾਰ ਸ. ਉਂਕਾਰ ਸਿੰਘ 5/14 ਪੰਜਾਬ ਰੈਜਮੈਂਟ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਆਰਜੀ ਇੰਚਾਰਜ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।

ਜਨਵਰੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤਕ ਸਾਰੇ ਮਲਾਇਆ ਵਿਚ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਸ ਲੀਗ ਦਾ ਜਾਲ ਵਿਛ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।

15 ਫਰਵਰੀ 1942 ਨੂੰ ਸਿੰਘਾਪੁਰ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਾਰ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ। 7 ਰਿਆਸਤਾਂ ਵਿਚ 13 ਲੀਗ ਕਮੇਟੀਆਂ ਦੇ 13 ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੇ 86500 ਮੈਂਬਰ ਸਨ। ਇਸ ਵੱਡੇ ਕਾਰਜ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਗਿਆਨੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਿਰ ਸੀ। ਇਹ ਲੀਗ ਹਿੰਦੀਆਂ ਦਾ ਖਾਸ ਧਿਆਨ ਰੱਖ ਰਹੀ ਸੀ। ਜ਼ਰੂਰਤ ਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਹੁਣ ਅਗਲਾ ਕਦਮ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਚੰਗਾ ਮੌਕਾ ਸੀ। 9 ਮਾਰਚ 1942 ਸ਼ਾਮ 3.30 ਵਜੇ ਸਿੰਘਾਪੁਰ ਵਿਚ ਮੇਜਰ ਐਸ.ਸੀ. ਗੋਹੇ ਦੇ ਘਰ 15 ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੇ ਲੀਡਰ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਜਨਰਲ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਕਪਤਾਨ ਮੁਹੰਮਦ ਅਕਰਮ ਵੀ ਸਨ। ਇਸ ਮੀਟਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਸ੍ਰੀ ਐਨ ਰਾਘਵਨ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਨੇ ਮਲਾਇਆ ਦੀ ਹਿੰਦੀ ਕੌਮੀਅਤ ਵੱਲੋਂ ਗਿਆਨੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਲੀਗ ਅਤੇ ਅਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਫੌਜ ਦੇ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਹਿੰਮਤ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਆਪਾਵਾਰੂ ਘੋਲ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਦਾ ਰੈਜ਼ੂਲੇਸ਼ਨ ਰੱਖਿਆ। ਜਿਹੜਾ ਸਰਬ ਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਪਾਸ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿਚ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਹਿੰਦੀਆਂ ਦਾ ਇਕ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ’ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਦਾ ਵੇਲਾ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਫੌਜੀਆਂ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀਆਂ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਪ੍ਰਾਪੇਗੰਡਾ ਕੀਤਾ ਜਾਏ। ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਏ ਕਿ ਉਹ ਟੋਕੀਓ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਹਿੰਦੀਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰੇ। ਇਹ ਮੀਟਿੰਗ ਦੋ ਦਿਨ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ। ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਟੋਕੀਓ ਕਾਨਫਰੰਸ ਲਈ 4 ਡੈਲੀਗੇਟ ਮਲਾਇਆ ਤੋਂ, 2 ਥਾਈਲੈਂਡ ਤੋਂ ਅਤੇ 3 ਅਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਫੌਜ ਵਿੱਚੋਂ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤੇ। ਮਲਾਇਆ ਦੇ ਚਾਰ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਸ੍ਰੀ ਐਨ ਰਾਘਵਨ, ਸ੍ਰੀ ਕੇ.ਏ.ਐਨ ਆਇਰ, ਸ੍ਰੀ ਐਸ. ਸੀ. ਗੋਹੇ, ਸ੍ਰੀ ਪੀ.ਕੇ. ਮੈਨਨ ਤੇ ਥਾਈਲੈਂਡ ਤੋਂ ਗਿਆਨੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਸਤਿਆਨੰਦ ਪੁਰੀ ਚੁਣੇ ਗਏ।

ਇਹ ਨੌ ਡੈਲੀਗੇਟ ਦੋ ਗਰੁੱਪਾਂ ਵਿਚ ਟੋਕੀਓ ਪੁੱਜਣੇ ਸਨ। ਪਹਿਲੇ ਗਰੁੱਪ ਵਿਚ ਚਾਰ ਡੈਲੀਗੇਟ ਸ੍ਰੀ ਨੀਲ ਕੰਠ ਆਇਰ, ਗਿਆਨੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ, ਸਵਾਮੀ ਸਤਿਆਨੰਦ ਪੁਰੀ, ਕਪਤਾਨ ਮੁਹੰਮਦ ਅਕਰਮ, ਦੋਭਾਸ਼ੀਆ ਊਟਾਗੁਰੂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਛੇ ਹੋਰ ਜਪਾਨੀ ਸਨ। ਇਹ 13 ਮਾਰਚ 1942 ਨੂੰ ਚੱਲ ਪਏ ਸਨ। ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਕੁਝ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਾ।

ਦੂਜੇ ਗਰੁੱਪ ਵਿਚ ਜਨਰਲ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੁਖੀ ਅਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਫੌਜ, ਕਰਨਲ ਸ. ਨਰਿੰਜਨ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ, ਸ੍ਰੀ ਰਾਘਵਨ, ਸ੍ਰੀ ਐਸ.ਸੀ.ਗੋਹੇ 18 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਟੋਕੀਓ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਪਰ ਵਿਅਰਥ...। ਮਗਰੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ 14 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਟੋਕੀਓ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੀ ਪਰ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ... ਕਈ ਮਹੀਨਿਆਂ ਮਗਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਇਕ ਪਹਾੜੀ ਤੋਂ ਮਿਲੀਆਂ ਦੱਸੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਲਾਇਆ ਅਤੇ ਥਾਈਲੈਂਡ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਸਮਾਗਮ ਹੋਏ। ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਹੇਠ ਹੋਏ ਸਮਾਗਮ ਵਿਚ ਟੋਕੀਓ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਜਨਰਲ ਟੋਜੋ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਫਸੋਸ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਘੋਲ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗਿਆਨੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਸਰਲੀ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਦਾ ਏਅਰ ਕਰੈਸ਼ ਉਸੇ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਤਹਿਤ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਤਹਿਤ ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਦਾ ਕਤਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਗੁੱਥੀ ਹੁਣ ਤਕ ਨਹੀਂ ਸੁਲਝੀ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਲਝਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਅਪਣੀ ਜਵਾਨੀ, ਬੱਲ-ਬੁੱਧ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਗਿਆਨੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਸਰਲੀ ਖੁਰਦ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਟੋਕੀਓ ਦੀ ਕਿਸੇ ਅਣਦੱਸੀ ਪਹਾੜੀ ’ਤੇ ਨੇਸਤੋ-ਨਾਬੂਦ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਕੇਵਲ ਤ੍ਰੇਲ ਹੀ ਹੰਝੂ ਕੇਰਦੀ ਹੋਵੇਗੀ।