ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਮੂਲ ਆਧਾਰ ਰਚਨਾ ‘ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ’ ਵਿਚ ਹੁਕਮ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾਈ ਪੱਖੋਂ ‘ਹੁਕਮ’ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦੀ ਅਰਥ ਕਿਸੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਵੱਲੋਂ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਆਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਨਿਰਣਾ ਹੈ। ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥੀ ਸ਼ਬਦ ‘ਫੁਰਮਾਨ’ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਅਰਥ ਅਜਿਹਾ ਹੁਕਮ ਹੈ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਉਚੇਰੀ ਪਦਵੀ ਵਾਲੇ ਹਾਕਮ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਨੀਵੇਂ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਅਰਬੀ-ਫ਼ਾਰਸੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਅਰਥ ਵੀ ਭਾਵੇਂ ਆਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਫੁਰਮਾਨ' ਦੀ ਰੰਗਤ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਅਤੇ ਆਭਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ, ਸਗੋਂ ਹਰ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਰੋਕਾਰ ਨੂੰ ਨਵੇਂ-ਨਵੇਲੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਅਤੇ ਰੂਪ ਵਿ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਨ ਦੀ ਪਹਿਲ ਕਰ ਕੇ ਧਰਮ ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਖੜੋਤ ਨੂੰ ਤੋੜਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਰੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਕ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਲੋਕਧਾਰਾ ਵਿੱਚੋਂ ਲਈ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਅਰਥ ਨਵੇਂ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ‘ਹੁਕਮ’ ਦਾ ਜੋ ਸਿੱਖ ਸੰਦਰਭ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰਾ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਹਟ ਕੇ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਹੁਕਮ ਸ਼ਬਦ ਕੋਈ ਸਧਾਰਨ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਕ ਸੰਕਲਪ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਸਰੋਕਾਰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਵਰਤਿਆ ਹੁਕਮ ਸ਼ਬਦ ਸੀਮਤ ਅਰਥ ਰੱਖਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇਕ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਵਿਸਥਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਭਾਵ ਪ੍ਰਸੰਗ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਮੂਲ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਅਟੁੱਟ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜੁੜਿਆ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਅਰਬੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਆਇਆ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸਿੱਖ ਚਿੰਤਨ ਵਿਚ ਆਦੇਸ਼ (Order) ਜਾਂ ਫੁਰਮਾਨ (Command) ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਵਲਗਣ ਵਿਚ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਚਿੰਤਨ ਇਸ ਖਿਆਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ। ਨਿਰਗੁਣ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ, ਸਰਗੁਣ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਏਕ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਵੀ ਹੈ:

ਨਿਰੰਕਾਰ ਆਕਾਰ ਆਪਿ ਨਿਰਗੁਨ ਸਰਗੁਨ ਏਕ॥
ਏਕਹਿ ਏਕ ਬਖਾਨਨੋ ਨਾਨਕ ਏਕ ਅਨੇਕ॥ (ਪੰਨਾ 250)

ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੇ ਚਾਹਿਆ ਕਿ ਪ੍ਰਗਟ (Manifest) ਹੋਣਾ ਤਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚੀ ਗਈ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਵਜੂਦ ਵਿੱਚੋਂ ਉਸ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੈ। ਇਹ ਚਾਹੁਣਾ ਜਾਂ ਫੁਰਨਾ ‘ਹੁਕਮ’ ਹੈ। ਇਵੇਂ ਹੁਕਮ ਦੇ ਅਰਥ ਆਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ‘ਦੈਵੀ-ਇੱਛਾ’ (Divinewill) ਹਨ। ਹੁਕਮ ਵਿਚ ਹੀ ਉਹ ਮਾਲਕ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੁਕਮ ਵਿਚ ਹੀ ਵਿਨਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ:

ਹੁਕਮੇ ਧਾਰਿ ਅਧਰ ਰਹਾਵੈ॥ ਹੁਕਮੇ ਉਪਜੈ ਹੁਕਮਿ ਸਮਾਵੈ॥
ਹੁਕਮੇ ਊਚ ਨੀਚ ਬਿਉਹਾਰ॥ ਹੁਕਮੇ ਅਨਿਕ ਰੰਗ ਪਰਕਾਰ॥ (ਪੰਨਾ 276)

ਅਜਿਹੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਸੰਜੋਗ ਵਸ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਆਤਮ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ:

ਹੁਕਮਿ ਸੰਜੋਗੀ ਨਿਜ ਘਰਿ ਜਾਉ॥ (ਪੰਨਾ 221)

ਪਰ ਜੇ ਹੁਕਮ ਨਾ ਜਾਣਨ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਸ ਰੋਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ:

ਹੁਕਮੁ ਨ ਜਾਣੈ ਬਹੁਤਾ ਰੋਵੈ॥ ਅੰਦਰਿ ਧੋਖਾ ਨੀਦ ਨ ਸੋਵੈ॥ (ਪੰਨਾ 85)

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਉਸ ਅਪਾਰ ਹੁਕਮ ਦਾ ਬਿਆਨ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਨੇ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ‘ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ’ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਉੜੀ ਵਿਚ ਇਹ ਸੰਵਾਦ ਰਚਾਇਆ ਹੈ ਕਿਵ ਸਚਿਆਰਾ ਹੋਈਐ ਜੋ ਕਿ ਇਸ ਬਾਣੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਾ ਵੀ ਹੈ।ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਾ ਉੱਤਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਗਲੀ ਤੁਕ ਵਿਚ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਹੁਕਮਿ ਰਜਾਈ ਚਲਣਾ ਨਾਨਕ ਲਿਖਿਆ ਨਾਲਿ ਸਚਿਆਰੇ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਮਕਾਂਡੀ ਵਿਧੀਆਂ (ਸੁੱਚਤਾ, ਮੋਨ ਤੇ ਬ੍ਰਤ ਧਾਰਨ) ਅਤੇ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਨਕਾਰਨ ਬਾਅਦ ਹੀ ਆਪ ਨੇ ਹੁਕਮ ਤੇ ਰਜ਼ਾ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਦੇ ਹੱਲ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਹੁਕਮ ਅਤੇ ਰਜ਼ਾ ਮੁੱਢ ਤੋਂ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਤਨ, ਮਨ ਤੇ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉਕਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਕੇਵਲ ਇਹੀ ਨਹੀਂ ਦੀਪਾਂ, ਲੋਆਂ, ਮੰਡਲਾਂ, ਜਿਨਸਾਂ, ਜਾਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਜੋ ਵੀ ਅਕਾਰ ਹਨ। ਉਹ ਵੀ ਹੁਕਮ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਭਾਣੇ ਵਿੱਚੋਂ ਹੁਕਮ ਉਪਜਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਇੰਝ ਕਹੋ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਮੌਜ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਦਾ ਨਾਮ ਹੁਕਮ ਹੈ, ਜੋ ਭਾਣੇ ਦੀ ਸੂਰਤ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਚਨਾ ਰਚ ਕੇ ਇਸ ਵਿਚ ਵਰਤਦਾ ਹੈ:

ਵਿਰਲੇ ਕਉ ਗੁਰਿ ਸਬਦੁ ਸੁਣਾਇਆ॥
ਕਰਿ ਕਰਿ ਦੇਖੈ ਹੁਕਮੁ ਸਬਾਇਆ॥ (ਪੰਨਾ 1036)

ਹੁਕਮ ਵਿਚ ਹੀ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਅਤੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵਡਿਆਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਹੁਕਮ ਵਿਚ ਹੀ ਉਹ ਉੱਤਮ ਤੇ ਨੀਚ ਸਮਝੀਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਬਿਰਤੀਆਂ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਬਣਦੇ ਅਤੇ ਹੁਕਮ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਗਏ ਲੇਖਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਦੁਖ ਤੇ ਸੁਖ ਪਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਕਮ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦਾ ਚੱਕਰ ਕੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਉਹ ਇਸ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਭੌਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਟਾ ਇਹ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹੁਕਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ ਅਤੇ ਹੁਕਮ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜੇ ਕੋਈ ਹੁਕਮ ਦੇ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲਵੇ ਉਹ ਇਸ ਹਉਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਚਿਆਰਾ ਬਣਨ ਵਿਚ ਵਿਘਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਅਜਿਹੀ ਤਾਕਤ ਘੱਟ ਹੀ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਹੋਵੇਗੀ ਜੋ ਮਹਾਨ ਹੁਕਮੀ ਦੇ ਵਰਤਾਰੇ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਸਮਝ ਸਕੇ। ਕੁਝ ਮਨੁੱਖ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾਤੇ ਦੀਆਂ ਦਾਤਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਜਾਣ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਜਸ-ਮਾਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਇਸ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਵਡਿਆਈਆਂ ਤੇ ਸੱਚ-ਅਚਾਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਗੁੜ ਵਿੱਦਿਆ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਗੁਣਗਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਇਹ ਦੇਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜੀਵ ਨੰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮਿੱਟੀ ਵਿਚ ਮਿਲਾਉਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਉਸ ਨੂੰ ਦੂਰ ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੋਈ ਉਸ ਨੂੰ ਸਭਨੀਂ ਥਾਈਂ ਹਾਜ਼ਰ-ਨਾਜ਼ਰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਜੀਵ ਉਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਵਿਚ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਜਨਮ ਧਾਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਦਾਤਾਂ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਦਾਤਾਂ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਥੱਕਦਾ, ਪਰ ਦਾਤਾਂ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਥੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੁਗਾਂ-ਜੁਗਾਂ ਤੋਂ ਉਹ ਏਸੇ ਕਸਬ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ ‘ਬਾਕੀ ਜੀਵਾਂ ਵਾਂਗ ਮਨੁੱਖ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਾਕਿਰਤਕ ਵਿਧਾਨ ਅਧੀਨ ਹੀਂ ਨਹੀਂ ਜਿਊਂਦਾ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਅੰਦਰ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਮਾਦਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸੁਤੰਤਰ ਜੀਵਨ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਅੰਸ਼ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਅੰਦਰ ਪਾਰਗਾਮੀ ਹੋਣ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਥੂਲ (ਭੌਤਿਕ) ਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੂਖਮ (ਪਰਾਭੌਤਿਕ) ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਵੀ ਹੰਢਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਚਿੰਤਨ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁਕਮ ਦਾ ਦੈਵੀ ਵਿਧਾਨ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਨੈਤਿਕ ਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਸਿਰਜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਹੁਕਮ ਦਾ ਰਹੱਸਾਤਮਕ ਧਰਾਤਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਉਪਰੋਕਤ ਵਰਣਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਉਹ ਹੁਕਮੀ ਆਪਣੇ ਹੁਕਮ ਰਾਹੀਂ ਚਲਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਕੰਮ ਦੀ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਸਦਾ ਨਿਰਲੇਪ ਅਤੇ ਨਿਆਰਾ ਹੋ ਕੇ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ। ਸਹੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਸਚਿਆਰਾ ਆਪ ਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਪਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵ ਨੂੰ ਇਹ ਸਰੀਰ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਕਾਰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਰੀਰਕ ਜਾਮੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਉਸ ਦਾਤੇ ਦੀ ਮਿਹਰ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਮਿਹਰ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਉਹ ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਤੀਰਥ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਜਾਂ ਹਠਯੋਗ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਯੁੱਗਾਂ ਤਕ ਲੰਬੀ ਕਰ ਲਏ, ਨੌ ਖੰਡਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਦਾ ਡੰਕਾ ਵਜਾ ਲਏ, ਦੁਨਿਆਵੀ ਜਸ ਕੀਰਤੀ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣ ਜਾਵੇ, ਹੁਕਮੀ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਬਾਤ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਣੀ। ਅਸਲ ਵਡਿਆਈ ਉਸ ਹੁਕਮੀ ਦੀ ਹੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਨਿਰਗੁਣ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਚ ਗੁਣ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਗੁਣੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਗੁਣਵਾਨ ਬਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਹੁਕਮ ਕਰਤਾ ਅਤੇ ਕਿਰਤ ਵਿਚਲਾ ਨਾ ਨਿਖੇੜਿਆ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਪਰਮਗਤਿ ਨੂੰ ਸ੍ਰਿਸਟੀ ਦੀ ਨਿੱਜਤਾ ਅਤੇ ਨੇੜਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।“ ਉਸ ਦੀ ਹੁਕਮ ਰੂਪੀ ਕਲਮ ਨੇ ਅਸੰਖ ਨਾਵਾਂ, ਰੰਗਾਂ, ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਜੀਆਂ ਦੇ ਭਾਗਾਂ ਦਾ ਲੇਖਾਂ ਤੇ ਨਿਰਣਾ ਵੀ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਲੇਖਾ-ਜੋਖਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਤਾਂ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਹੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋਣਾ ਪਵੇਗਾ ਕਿ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਉਸ ਕਰਤੇ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿਚ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਉਹ ਠੀਕ ਹੈ:

ਜੀਅ ਜਾਤਿ ਰੰਗਾ ਕੇ ਨਾਵ॥ ਸਭਨਾ ਲਿਖਿਆ ਵੁੜੀ ਕਲਾਮ॥
ਏਹੁ ਲੇਖਾ ਲਿਖਿ ਜਾਣੈ ਕੋਇ॥ ਲੇਖਾ ਲਿਖਿਆ ਕੇਤਾ ਹੋਇ॥
ਕੇਤਾ ਤਾਣੁ ਸੁਆਲਿਹੁ ਰੂਪੁ॥ ਕੇਤੀ ਦਾਤਿ ਜਾਣੈ ਕੌਣੁ ਕੂਤੁ॥
ਕੀਤਾ ਪਸਾਉ ਏਕੋ ਕਵਾਉ॥ ਤਿਸ ਤੇ ਹੋਏ ਲਖ ਦਰੀਆਉ॥
ਕੁਦਰਤਿ ਕਵਣ ਕਹਾ ਵੀਚਾਰੁ॥ ਵਾਰਿਆ ਨ ਜਾਵਾ ਏਕ ਵਾਰ॥
ਜੋ ਤੁਧੁ ਭਾਵੈ ਸਾਈ ਭਲੀ ਕਾਰ॥ ਤੂ ਸਦਾ ਸਲਾਮਤਿ ਨਿਰੰਕਾਰ॥ (ਪੰਨਾ 3)

ਹੁਕਮ ਪਛਾਣਨਾ ਅੰਤਰਿ ਵੱਸੇ ‘ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਜੀਵ ਦਾ ਇਕ ਸੁਰ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਸਰਬ ਸਮਰੱਥਤਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਇਕ ਸਮਾਨ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰੋ. ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਤਾਲਿਬ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਹੁਕਮ ਉਸ ਰਹੱਸ ਦੀ ਸੋਝੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਮੁੱਚੀ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਵਿਆਪਤ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕੇਵਲ ਸਿਰ ਝੁਕਾਉਣਾ ਅਤੇ ਰਜ਼ਾ ਵਿਚ ਰਾਜ਼ੀ ਰਹਿਣ ਦੇ ਕਰਮ ਦੁਆਰਾ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਰਮੁਖ ਦੀ ਉਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਸਤਿ-ਸਤਿ ਕਰ ਕੇ ਜਾਣਦੀ ਹੋਈ, ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਦੈਵੀ ਮਨੋਰਥ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਤਰ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਇਸ ਰਹੱਸ ਦੀ ਸੋਝੀ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮੱਰਥਾ ਤੋਂ ਉਚੇਰੀ ਦੇਖਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਚੰਭੇ ਅਤੇ ਸਵੀਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਰਵੱਈਏ ਵਿਚ ਢਾਲ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟ ਮਾਇਆ ਹੈ। ਮਾਇਆ ਵੀ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੁਕਮ ਵਿਚ ਹੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਮਾਇਆ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦਿਆਂ ਮਨੁੱਖ ਕਰਮ ਕਮਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਕਰਮ ਚੰਗੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਮੰਦੇ। ਚੰਗੇ ਕਰਮ ਦੈਵੀ ਗੁਣ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਮਾਨਸ ਤੋਂ ਦੇਵਤਾ ਹੋ ਨਿੱਬੜਦਾ ਹੈ। ਮੰਦੇ ਕਰਮਾਂ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਦੈਂਤ ਹੈ, ਹੁਕਮ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦੇਵ ਅਤੇ ਦੈਂਤ ਦੋਵੇ ਉਦਕਰਖਣ ਦਾ ਭਾਗ ਹਨ।

ਨਾਮ ਦੀ ਕਮਾਈ ਨਾਲ ਗੁਣ ਧਾਰਨ ਕਰ ਕੇ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਪ ਜਾਂ ਪੁੰਨ ਕਹਿਣ ਮਾਤਰ ਹੀ ਸੰਕਲਪ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਜੀਵ ਜੋ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਇਹ ਕਰਮ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚਿਤ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਸੰਸਕਾਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਰਮਰੂਪੀ ਜੋ ਬੀਜ ਉਸ ਨੇ ਬੀਜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਸ ਦਾ ਹੀ ਫ਼ਲ ਉਹ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁਕਮ ਅਧੀਨ ਉਹ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਅਤੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤਕ ਜਨਮਮਰਨ ਦੇ ਗੇੜ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਇਸ ਜੀਵਨ ਦੀ ਕੈਦ ਵਿਚ ਬੱਝਣਾ ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣਾ ਕਰਤੇ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਤੇ ਭਾਣੇ ਤਹਿਤ ਹੈ:

ਬੰਦਿ ਖਲਾਸੀ ਭਾਣੈ ਹੋਇ॥ ਹੋਰੁ ਆਖਿ ਨ ਸਕੈ ਕੋਇ॥
ਜੇ ਕੋ ਖਾਇਕੁ ਆਖਣਿ ਪਾਇ॥ ਓਹੁ ਜਾਣੈ ਜੇਤੀਆ ਮੁਹਿ ਖਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 5)

ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਆਪਣੇ ਹੁਕਮ ਅਤੇ ਵਡਿਆਈ ਅਨੁਸਾਰ ਖੰਡਾਂ, ਮੰਡਲਾਂ ਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲੀ ਬੈਠਾ ਹੈ। ਉਸ ਉੱਪਰ ਹੁਕਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਵੀ ਉਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ਰੰਗ ਵਿਚ ਰੰਗੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਕਰਤੇ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸ਼ੋਭਦਾ ਹੈ। ਹੁਕਮ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਵਰਤਾਰਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਸਿਰਫ ਤੇ ਸਿਰਫ ਗੁਰਮੁਖੀ ਜੀਵਨ ਜੁਗਤ ਵਿਚ ਹੈ।