ਹਰੇਕ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਦਿਲੋਂ ਜਾਨ ਨਾਲ ਅਥਾਹ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਸਾਹਿਬਾਨ ਸਿੱਖ ਦੀ ਜਿੰਦ ਤੇ ਜਾਨ ਹਨ। ਸਿੱਖ, ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੀ ਨਿਰਦਾਰੀ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਕਰਦੇ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਇਕ ਸੰਘਰਸ਼ਵਾਦੀ ਤੇ ਅਣਖ ਨਾਲ ਜੀਊਣ ਵਾਲੀ ਬਹਾਦਰ ਕੌਮ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਇਸ ਕੌਮ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਬਿਖੜੇ ਪੈਂਡੇ ਤੈਅ ਕਰਨੇ ਪਏ ਹਨ। ਇਸ ਕੌਮ ਦਾ ਵਾਹ ਕਦੇ ਜ਼ਾਲਮ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨਾਲ, ਕਦੇ ਅਫਗਾਨੀਆਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕਦੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਨਸਾਫ਼ ਪਸੰਦ ਸਮਝਣ ਵਾਲੀ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪੈਂਦਾ ਆਇਆ ਹੈ। ਸਭ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਢੰਗ ਤਰੀਕੇ ਅਪਣਾਏ ਪਰ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਪਿਆਰ ਭਰੇ ਥਾਪੜੇ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਕੌਮ ਨੇ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਖਿੜੇ ਮੱਥੇ ਹੱਸ-ਹੱਸ ਕੇ ਸਹਾਰੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਸਿਰਤਾਜ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਇਸ ਫੁਰਮਾਨ ’ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਪਹਿਰਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ :

ਓਲਾਹਨੋ ਮੈ ਕਾਹੂ ਨ ਦੀਓ ਮਨ ਮੀਠ ਤੁਹਾਰੋ ਕੀਓ॥ (ਪੰਨਾ 978)

ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਬੇਅੰਤ ਕਸ਼ਟ ਝੱਲ ਕੇ ਵੀ ਕਦੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਉੱਪਰ ਗਿਲਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਾਂ ਸਗੋਂ ਹਰ ਔਖੀ ਘੜੀ ਨੂੰ ਵੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਭਾਣਾ ਸਮਝ ਕੇ ਖਿੜੇ ਮੱਥੇ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਨ ਵਿਚ ਮਾਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਬੂਤ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅੰਦਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੀ ਮਿਸਾਲਾਂ ਹਨ।

ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਪਤਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਧੋਖੇ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ‘ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਚਲਣ ਵਾਸਤੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ਚੱਲੀਆਂ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੰਮ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੂੰ ਅਸਿੱਧੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਇਸ ਕੰਮ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ‘ਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਮਹੰਤਾਂ ਦੀ ਪਿੱਠ ਥਾਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਮਹੰਤਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਲਾਲਚ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਲਿਆ। ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਇਕ ਕਨੂੰਨ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਪਰ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦੇ ਮਹੰਤਾਂ ਨੂੰ ਮਾਲਕ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਨਹਿਰਾਂ ਨਿਕਲਣ ਕਾਰਨ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨੀ ਬਹੁਤ ਵਧ ਗਈ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਮਹੰਤਾਂ ਨੂੰ ਅਯਾਸ਼ ਤੇ ਵਿਭਚਾਰੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੇ ਕਹਿਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਉਦਾਸੀ ਮਹੰਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਕਰਦੇ ਆ ਰਹੇ ਸਨ ਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਸਮੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹੰਤਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕੀਤਾ। ਕਈ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵਿਚ ਤਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਰਾਜ ਦੀ ਸਲਾਮਤੀ ਦੀਆਂ ਅਰਦਾਸਾਂ ਵੀ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ ਸਨ। ਜਿਸ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਜ਼ਲਿਆਂਵਾਲੇ ਬਾਗ ਦੇ ਖ਼ੂਨੀ ਸਾਕੇ ਦੇ ਦੋਸ਼ੀ ਜਨਰਲ ਓਡਵਾਇਰ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ’ਤੇ ਸਰਬਰਾਹ ਅਰੂੜ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਘਟਨਾ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਬੁਰਾਈਆਂ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਕਾਰਨ ਪੰਥ ਵਿਚ ਰੋਹ ਜਾਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਹਰੇਕ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਆਪਣੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਕਾਹਲੇ ਪੈਣ ਲੱਗੇ ਪਰ ਇਕੱਲੇ-ਇਕੱਲੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਨਹੀ ਬਣ ਰਹੀ ਸੀ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਹੋਂਦ ਕਾਰਨ ਇਹੀ ਖਿੰਡੀ ਹੋਈ ਸ਼ਕਤੀ ਇਕ ਵੱਡੇ ਕਾਫਲੇ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਗਈ। ਬਸ ਫਿਰ ਕੀ ਸੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਏਕਤਾ ਕਾਰਨ ਹਰ ਜਿੱਤ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਕਦਮ ਚੁੰਮਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਖੜੀ ਸੀ। ਹੌਲੀ –ਹੌਲੀ ਕਈ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਮਹੰਤਾਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚੋਂ ਅਕਾਲੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾ ਲਏ। ਹੁਣ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਹਿਬ ਤੋਂ ਮਹੰਤ ਨਰੈਣੂ ਦੇ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਹੋਣ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਦਾ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਕੇ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਤੁਰੰਤ 23 ਜਨਵਰੀ ਅਤੇ 6 ਫਰਵਰੀ 1921 ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਇਹ ਵੀ ਸੂਚਨਾ ਮਿਲੀ ਕਿ ਨਰੈਣੂ ਮਹੰਤ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗੁਰਧਾਮ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਅਯਾਸ਼ੀ ਦਾ ਅੱਡਾ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮਹੰਤ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਪੁੱਜ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ। ਪੰਥ ਦੇ ਮੋਹਤਬਰ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਇਹ ਸਲਾਹ ਕੀਤੀ ਕਿ ਮਹੰਤ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਘੜਾ ਹੁਣ ਨੱਕੋ-ਨੱਕ ਭਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਸੁਧਾਰ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਮਹੰਤ ਨੂੰ ਇਕ ਮੌਕਾ ਦੇਣ ਲਈ ਇਕ ਖੁੱਲੀ ਚਿੱਠੀ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਰਵੱਈਆ ਬਦਲਣ ਵਾਸਤੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਮਹੰਤ ਨੇ ਇਸ ਚਿੱਠੀ ਦਾ ਬੁਰਾ ਮਨਾਇਆ ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਅੰਦਰ ਹਥਿਆਰ ਗੋਲੀ-ਸਿੱਕਾ ਆਦਿ ਜਮਾ ਕਰ ਕੇ ਬਦਨਾਮ ਬਦਮਾਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਭਾੜੇ ’ਤੇ ਲਿਆ ਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤਾ। ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ’ਤੇ ਜਥੇਦਾਰ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਧਾਰੋਵਾਲੀ, ਜਥੇਦਾਰ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ, ਜਥੇਦਾਰ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ, ਜਥੇਦਾਰ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਝੱਬਰ, ਜਥੇਦਾਰ ਬਖਸ਼ੀਸ਼ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਕਮੇਟੀ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਿ ਉਹ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਦੀਵਾਨ ਅਤੇ ਲੰਗਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ। ਮਹੰਤ ਨੂੰ ਵੀ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਮਹੰਤ ਨੇ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਵੇਂ ਦੁਖਦਾਈ ਭਾਣਾ ਵਰਤਾਉਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਅਰੰਭ ਦਿੱਤੀ। ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ 19 ਫਰਵਰੀ 1921 ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਉਲੀਕਿਆ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਪੰਥ ਦੇ ਮੋਹਤਬਰ ਲੀਡਰਾਂ ਨੂੰ ਮਹੰਤ ਦੀਆਂ ਭੈੜੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਮੀਟਿੰਗ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਬਦਲਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਕੀਤੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤਕ ਕੋਈ ਅਗਲੀ ਰਣਨੀਤੀ ਨਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਉਦੋਂ ਤਕ ਕੋਈ ਵੀ ਜਥਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਨਾ ਭੇਜਿਆ ਜਾਵੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਜਥਿਆਂ ਨੂੰ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਨਾ ਆਉਣ ਦੇ ਸੁਨੇਹੇ ਭੇਜਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ।

ਜਥੇਦਾਰ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਝੱਬਰ ਨੂੰ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਜਥੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁਨੇਹੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਪਰ ਜਥੇਦਾਰ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਜੀ ਧਾਰੋਵਾਲੀ ਦਾ ਜਥਾ ਅਰਦਾਸ ਕਰ ਕੇ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਚਾਲੇ ਪਾ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਭਾਈ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਹੰਤ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਤਿਆਰੀ ਦਾ ਪੂਰਾ ਹਾਲ ਬਿਆਨ ਕਰ ਕੇ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਜਥੇ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਪਰ ਜਥੇਦਾਰ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਹੁਣ ਦੇਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਅਰਦਾਸ ਕਰ ਕੇ ਕਦੇ ਵੀ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਹੱਟਦਾ ਹੁਣ ਤਾਂ ਚਾਹੇ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਦੇਣੀਆਂ ਪੈਣ ਅਸੀਂ ਆਪਣਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਪੁਹੰਚਣ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਜ਼ਰੂਰ ਪੂਰਾ ਕਰਾਂਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਬਦ ਪੜਿਆ:

ਬਚਨੁ ਕਰੇ ਤੈ ਖਿਸਕਿ ਜਾਇ ਬੋਲੇ ਸਭੁ ਕਚਾ॥ (ਪੰਨਾ 1099)

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੱਖ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜਥੇਦਾਰ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਧਾਰੋਵਾਲੀ ਦੇ ਜਥੇ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਨਾ ਜਾ ਸਕਿਆ। ਇਹ ਜਥਾ 20 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਾਰੇ ਸਿੰਘ ਮੱਥਾ ਟੇਕ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿਚ ਬੈਠ ਗਏ ਜਥੇਦਾਰ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਤਾਬਿਆ ਬੈਠ ਗਏ ਮਹੰਤ ਦੇ ਬੰਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਖਿਸਕ ਗਏ। ਮਹੰਤ ਨੇ ਸਾਰੇ ਦਰਵਾਜੇ ਬੰਦ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਉੱਤੇ ਗੋਲੀਆਂ,ਗੰਡਾਸਿਆਂ ਕਿਰਪਾਨਾਂ ਨਾਲ ਕਹਿਰੀ ਹੱਲਾ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਰੇ ਸਿੰਘ ਅਡੋਲ ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਮਹੰਤ ਨਰੈਣੂ ਆਪਣੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਧੂਹ-ਧੂਹ ਕੇ ਅੱਗ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਜਥੇਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਾ ਜਾਮ ਪੀ ਗਏ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੋਈ ਬੀੜ ਵਿਚ ਕਈ ਗੋਲੀਆਂ ਲੱਗੀਆਂ (ਇਹ ਬੀੜ ਅੱਜਕਲ ਸ੍ਰੀ ਕੋਠਾ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸੁਭਾਇਮਾਨ ਹੈ) ਅਤੇ ਨਾਲ ਗਏ ਸਾਰੇ ਸਿੰਘਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਹੰਤ ਨੇ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਣ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਿੰਘ ਜੰਡ ਨਾਲ ਬੰਨ ਕੇ ਕਈ ਅੱਗ ਵਿਚ ਸਾੜ ਕੇ ਕਈ ਗੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਮਹੰਤ ਘੋੜੇ ’ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਗੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਹੱਲਾਸ਼ੇਰੀ ਦਿੰਦਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਕੋਈ ਬਚ ਕੇ ਨਾ ਜਾਵੇ। ਗੋਲੀਆਂ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਬਾਹਰ ਭਾਈ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਾਥੀ ਭਾਈ ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਵੀ ਬਾਹਰ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਮਹੰਤ ਨੇ ਦਰਵਾਜਾ ਖੋਲ ਕੇ ਆਪ ਭਾਈ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੇ ਗੋਲੀ ਮਾਰੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਗੁੰਡਿਆਂ ਨੇ ਭਾਈ ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਇਸ ਸਾਕੇ ਨੂੰ ਸ. ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੰਝ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ:

ਸਾਕਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਵਿਚ ਵਰਤਿਆ ਜੋ ਕੀਨੂੰ ਦੱਸ ਕੇ ਕਰਾਂ ਬਿਆਨ ਵੀਰੋ।
ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ ਜੋ ਲੇਖਣੀ ਲਿਖ ਸਕੇ, ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਜੋ ਕਹੇ ਜਬਾਨ ਵੀਰੋ।
ਸੀਨਾ ਚਾਕ ਹੁੰਦਾ ਮੂੰਹੋਂ ਆਖਦਿਆਂ ਥੀਂ, ਫਟੇ ਜ਼ਿਮੀਂ ਤੇ ਡਿੱਗੇ ਅਸਮਾਨ ਵੀਰੋ।
ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਇਹ ਜ਼ੁਲਮ ਦੀ ਅੱਤ ਹੋਈ, ਮਚੀ ਧੂਮ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵੀਰੋ।

ਇਸ ਖ਼ੂਨੀ ਸਾਕੇ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਗਈਆਂ। ਸਾਰੇ ਪੰਥ ਨੇ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਵਹੀਰਾਂ ਘੱਤ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਜਥੇਦਾਰ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਝੱਬਰ 2200 ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਜਥਾ ਲੈ ਕੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਪੰਥ ਦੇ ਸਾਰੇ ਆਗੂ ਵੀ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਫਿਰ ਵੀ ਮਹੰਤ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਕਰਵਾਈ ਕਰਨ ਵਿਚ ਢਿੱਲ ਵਿਖਾ ਰਹੀ ਪਰ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਰੋਹ ਅੱਗੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਝੁੱਕਣਾ ਪਿਆ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਹੰਤ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਕਿੰਗ ਨੇ ਆਪ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਪੰਥ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਪੰਥ ਹਵਾਲੇ ਕਰਨ ਵਿਚ ਹੀ ਆਪਣੀ ਭਲਾਈ ਸਮਝੀ। ਉਸ ਨੇ ਪੰਥ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਚਾਬੀਆਂ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨਾਲ ਹੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਪੰਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮਹੰਤ ਉੱਪਰ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚੱਲਿਆ ਉਸ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਹੋਈ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਮਰ ਕੈਦ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਮਹੰਤ ਦੇ ਕੇਵਲ 3 ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਹੋਈ। ਫਰਵਰੀ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਇਸ ਖ਼ੂਨੀ ਸਾਕੇ ਦੀ ਯਾਦ ਤਾਜ਼ਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।