ਵਿਸ਼ਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ : ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਰਚਿਤ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਅਹਿਮ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸ੍ਰੋਤ ਹੈ। ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਲੰਮੇ ਕਾਲ-ਖੰਡ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਤਕ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲੇਖ ਵਿਚ ਮੈਂ ਇਸ ਵਡਮੁੱਲੇ ਸ੍ਰੋਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਦਾ ਵਿਵਰਨਾਤਮਿਕ ਅਧਿਐਨ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਜੋ ਕਿ ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ। ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ ਭਾਵ-ਜਗਤ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਾਰੇ ਵੀ ਦੋ ਸ਼ਬਦ ਲਿਖੇ ਜਾਣ। ਇਸ ਲਈ ਪਹਿਲੇ (ੳ) ਭਾਗ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ਹਥਲੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨੁੰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

(ੳ)

ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅਤੇ ਕਵੀ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਅਹਿਮ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 1822 ਈ. ਨੂੰ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਮਾਤਾ ਦੇਸ ਕੌਰ (ਮਾਤਾ ਦੇਸਾਂ) ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਪਿੰਡ ਲੌਂਗੋਂਵਾਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸੰਗਰੂਰ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਜੀ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ। ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ, ਵਾਰਾਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ, ਕਬਿੱਤ, ਸਵਈਏ ਆਦਿ ਦਾ ਅਰਥਾਂ ਸਾਹਿਤ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਪਾਸ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਆਪ ਜੀ ਤੋਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਇਕ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਸੁਣਦੇ ਸੀ। ਫਿਰ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਪਾਸ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਇਕ ਲੱਤ ਨਿਕਾਰੀ ਗਈ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਪ੍ਰਯੋਗਰਾਜ, ਨਾਗਪੁਰ, ਅਕੋਲਾ, ਬਨਾਰਸ, ਪਟਨਾ, ਮੁੰਗੇਰ, ਹੁਗਲੀ, ਢਾਕਾ, ਕਲਕੱਤਾ, ਬਰਦਮਾਨ, ਜਗਨਨਾਥ ਪੁਰੀ, ਨੇਪਾਲ, ਕੋਇਟਾ, ਕਰਾਚੀ, ਦੁਆਰਕਾ, ਜੂਨਾਗੜ੍ਹ ਆਦਿ ਥਾਵਾਂ ਤਕ ਲੰਮੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਅਖੀਰ ਆਪ ਜੀ 1921 ਈ. ਵਿਚ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ।

ਆਪ ਜੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਤਵਾਰੀਖ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ, ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ ਪ੍ਰਦੀਪਕਾ, ਰਿਪੁਦਮਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (ਵਾਰਤਕ), ਖਾਲਸਾ ਧਰਮ ਪਤਿਤ ਪਾਵਨ, ਤਵਾਰੀਖ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਤਵਾਰੀਖ ਲਾਹੌਰ, ਇਤਿਹਾਸ ਰਿਆਸਤ ਬਾਗੜੀਆਂ, ਗੁਰਪੁਰਬ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਗੁਰਧਾਮ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਆਦਿ ਹਨ।

(ਅ)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੁ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਾਵਿ ਰੂਪ, ਛੰਦ ਬੱਧ, ਪੰਜਾਬੀ ਰਲੀ ਬ੍ਰਜ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਕੁੱਲ 131 ਅਧਿਆਇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੂਰਬਾਰਧ ਵਿਚ 71 ਅਧਿਆਇ ਅਤੇ ਉਤਰਾਰਧ ਵਿਚ 60 ਅਧਿਆਇ ਹਨ। ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ 1878 ਈ. ਵਿਚ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋਇਆ। ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਕੁੱਲ 1298 ਪ੍ਰਸੰਗ ਆਏ ਹਨ। ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੰਜ ਭਾਗ ਹਨ। ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਵਿਚ 1-28 ਤਕ ਬ੍ਰਿਸਾਮ, ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਵਿਚ 29-50ਤਕ ਬ੍ਰਿਸਾਮ, ਤੀਜੇ ਭਾਗ ਵਿਚ 51-71 ਤਕ ਬ੍ਰਿਸਾਮ, ਚੌਥੇ ਭਾਗ ਵਿਚ 1-36 ਤਕ ਬ੍ਰਿਸਾਮ, ਪੰਜਵੇਂ ਭਾਗ ਵਿਚ 37-60 ਤਕ ਬ੍ਰਿਸਾਮ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਅਸੀਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸੰਪਾਦਕ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਗਿਆਨੀ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੈੱਡ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਆਧਾਰਿਤ ਅਧਿਐਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ।

1. ਮੰਗਲਾਚਰਨ, ਗ੍ਰੰਥ ਰਚਣ ਦਾ ਕਾਰਨ : ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਕੁੱਲ ਪੰਜ ਭਾਗ ਹਨ, ਇਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮੁੱਖ ਬੰਧ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ੴ ਸਤਿਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ॥ ‘ਅਥ” ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਮੰਗਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਰ ਕਵੀ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਨਾਮ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਹਿਲਾ ਬਿਸ੍ਰਾਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਪਹਿਲਾ ਅਧਿਆਇ। ਪਹਿਲੇ ਬਿਸ੍ਰਾਮ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਮੰਗਲ ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥ ਰਚਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਮੰਗਲਾਚਰਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਇਸ ਵਿਚ ਕੁੱਲ 18 ਮੰਗਲ ਹਨ ਤਿੰਨ ਤੇ ਚਾਰ ਨੰਬਰ ਛੰਦ ਇਸ਼ਟ ਮੰਗਲ ਨਹੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਕਾਵਿ-ਸੰਕੇਤਕ ਮਰਯਾਦਾ ਦੇ ਮੰਗਲ ਹੀ ਸਮਝਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਮੰਗਲਾਚਰਨ ਇਸ਼ਟ-ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਮੰਗਲ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਕ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ, ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਦੂਜਾ ਗੁਰਮੰਤ੍ਰ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਨਾਮ ਦਾ ਮੰਗਲ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ, ਸਭ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਭਾਵ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਮੰਤ੍ਰ, ਜਨਮ-ਮਰਨ ਕੱਟਣ ਵਾਲਾ, ਸਾਰੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਅਨੰਦ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਵੀ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਈ ਹੈ।

ਤੀਜਾ ਕਾਵਿ-ਸੰਕੇਤ ਮਰਯਾਦਾ ਦਾ ਮੰਗਲ, (ਅ) ਕਾਵਿ-ਸੰਕੇਤ ਮਰਯਾਦਾ ਦਾ ਦੂਜਾ ਮੰਗਲ। ਕਵੀ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਮੰਗਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਕਾਵਿ ਸੰਕੇਤਕ ਮਰਯਾਦਾ ਜਾਣ ਕੇ ਹੀ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਮੰਗਲ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਸ਼ਟਾਪਤੀ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀ ਹੈ।

ਚੌਥਾ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਜੀ ਦਾ ਮੰਗਲ ਵਿਚ ਕਵੀ ਜੀ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਸਤਿ ਚਿੱਤ ਤੇ ਅਨੰਦ ਸਰੂਪ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਜ਼ਾਲਮ ਹੁਕਮਰਾਨ ਗ਼ਰੀਬ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਰਹੇ ਸਨ। “ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਗੁਰੂ ਅਵਤਾਰ” ਇਸ ਵਿਚ ਕਵੀ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਧਰਤੀ ਦੀ ਪੁਕਾਰ ਸੁਣ ਕੇ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਤੁਰਕ ਰਾਜ ਦੇ ਤੇਜ ਦਾ ਹਨ੍ਹੇਰਾ ਮਿਟ ਗਿਆ। ਵਾਹਿਗੁਰੂ-ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਨਾਨਕ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਆਉਣ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਦਸ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਤਾਰਨ ਲਈ ਦਸ ਸਰੂਪ ਧਾਰੇ ਸਨ।

ਪੰਜਵਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਮੰਗਲ। ਇਸ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਰੂਪ ਦੱਸ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਛੇਵਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਮੰਗਲ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦੀ ਮਹਾਨ ਦੇਣ ਕਰਕੇ ਕਵੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸੱਤਵਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਮੰਗਲ। ਕਵੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਈਸ਼ਰ ਰੂਪ ਤੇ ਰਾਜਾ ਜੋਗੀ, ਭਾਰੀ ਖਿਮਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਨਿਰਖੋਭ, ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਬਾਉਲੀ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਅੱਠਵਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਮੰਗਲ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੈਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਨੋ-ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਰੋਵਰ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਨੌਵਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਮੰਗਲ। ਕਵੀ ਜੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਮਹਾਨ ਦੇਣ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਦਸਵਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਮੰਗਲ। ਕਵੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾਨ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰੰਥ ਰਚਣ ਵਿਚ ਪੈਣ ਵਾਲੇ ਵਿਘਨਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪ ਅੱਗੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਰ੍ਹਵਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਮੰਗਲ। ਕਵੀ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਮਿੱਠੇ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ, ਗ਼ਰੀਬਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਕਵੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰੰਥ ਰਚਣ ਵਿਚ ਪੈਣ ਵਾਲੇ ਬਿਘਨਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਬੰਦਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਬਾਰ੍ਹਵਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਮੰਗਲ। ਕਵੀ ਜੀ ਉਪਮਾ ਰਹਿਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤ੍ਰ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਅੰਦਰ ਧਿਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਤੇਰ੍ਹਵਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦਾ ਮੰਗਲ। ਕਵੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸੀਸ ਨਾ ਦਿੰਦੇ ਤਾਂ ਭਾਰਤ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਅੱਜ ਜਿਹਾ ਨਾ ਹੁੰਦਾ ਸਗੋਂ ਅਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਜੋ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਉਲੀਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਚੌਦਵਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਮੰਗਲ। ਕਵੀ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੈਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨ ਕੰਵਲਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਧਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਵਿਆਪਕ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹਨ ਕੇਵਲ ਜੋ ਜਗਤ ਤਾਰਨ ਲਈ ਜਗਤ ਵਿਚ ਆਏ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਸਾਜਿਆ।

ਪੰਦਰ੍ਹਵਾਂ ਗੁਰਮੁਖਿ, ਸਿੱਖਿਆ-ਦਾਤੇ ਦਾ ਮੰਗਲ। ਇਸ ਛੰਦ ਵਿਚ ਕਵੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਮ-ਅਭਿਆਸ ਦਾਤੇ ਸੰਤ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਮੰਗਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ ਹੈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਜੀਵਨ ਤੇ ਉੱਚ-ਆਚਰਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਿੱਖਿਆ। ਸੋਲਵਾਂ ਗੁਰਪੁਰੀ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਮੰਗਲ। ਇਸ ਮੰਗਲਾਚਰਨ ਵਿਚ ਕਵੀ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ, ਸੁਖ, ਸੰਪਤੀ, ਆਬਾਦੀ, ਵਪਾਰ ਆਦਿ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਕੇ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸਤਾਰ੍ਹਵਾਂ ਗੁਰ ਸਰਵਰ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਮੰਗਲ। ਇਸ ਵਿਚ ਕਵੀ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਜਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਮਾਨ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਕੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਛਕਣ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤ੍ਰ ਹੋ ਜਾਈਦਾ ਹੈ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਨਾਲ ਆਤਮ ਗਿਆਨ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਆ ਵਸਦਾ ਹੈ। ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਪਰਕਰਮਾ ਦਾ ਸੰਗਿ ਮਰਮਰੀ ਫਰਸ਼। ਇਸ ਅੰਕ ਵਿਚ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਪਰਕਰਮਾ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦੀ ਉਸਤਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

ਅਠਾਰ੍ਹਵਾਂ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਮੰਗਲ ਚਿੱਤ੍ਰ-ਕਲਾ, ਇਸ ਵਿਚ ਕਵੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸੰਗਮਰਮਰ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜੜਤਕਾਰੀ, ਚਿੱਤਕਾਰੀ ਕਲਾ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸੁਨਹਿਰੀ ਸੁੰਦਰਤਾ, ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਉਪਰ ਤੇ ਬਾਹਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਹੋਏ ਸੋਨੇ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਕੀਮਤੀ ਕਲਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਅੰਦਰ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ, ਇਸ ਅੰਕ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਸੁੰਦਰਤਾ, ਬੇਸ਼ਕੀਮਤੀ ਸੋਨੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਹੁਨਰ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਉੱਚ-ਕੋਟੀ ਦੇ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਕੰਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਇਸ ਅੰਕ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਕਵੀ ਜੀ ਦੀ ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ, ਇਸ ਅੰਕ ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਨਿਰਮਲ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਦਾ ਸਾਧੂ ਹਾਂ। ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਹੈ, ਮੇਰੀ ਉਪਾਧੀ ਗਿਆਨੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਰਹਿ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਕਥਾ ਲਿਖੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਅਗਾਂਹ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਗ੍ਰੰਥ ਰਚਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਲਿਖਣ ਲਈ ਪੰਡਿਤ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨਰੋਤਮ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ।

2. ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਤੇ ਚੰਡੀ ਮੰਗਲ, ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ, ਨਵੇਂ ਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਰਚਣ ਦੇ ਕਾਰਨ : ਇਸ ਬਿਸ੍ਰਾਮ ਵਿਚ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਤੇ ਚੰਡੀ ਦਾ ਮੰਗਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਅਵਤਾਰ, ਫਿਰ ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਕਥਾ, ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਬਾਰੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੰਥਾਂ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਵੇਂ ਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਰਚਨ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।

3. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਅਵਤਾਰ (ਪ੍ਰਕਾਸ਼) ਧਾਰਨ ਦਾ ਕਾਰਨ : ਇਸ ਵਿਚ ਕਵੀ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ-ਜਦੋਂ ਧਰਮ ਦੀ ਹਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਈਸ਼ਵਰ ਆਪ ਸਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰੀਤ ਆਦਿ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਕਦੇ ਉਹ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਿਰਪਾਨ ਪਕੜ ਕੇ ਕਦੇ ਧਰਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਬਣ ਕੇ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਿਸ੍ਰਾਮ ਵਿਚ ਕਵੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਏ ਪੀਰਾਂ, ਸਿੱਧਾਂ, ਜੋਗੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਏ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਕ ਇਕ ਈਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਕੇ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਮੂਰਤੀ ਪੂਜਾ ਆਦਿ ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ ਵਿਚ ਉਲਝੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਸਭ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਮਤਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਤੇ ਦੂਸਰਿਆਂ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਕਰਤੇ ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਕਰਤੇ ਨੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।

4. ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਦਸ਼ਾ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਅਵਤਾਰ (ਪ੍ਰਕਾਸ਼) ਧਾਰਨਾ : ਕਵੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਬੰਦਨਾ ਕਰ ਕੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਸੰਮਤ ਇਕ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੁਰਕ ਇੱਥੇ ਆਏ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਲੁੱਟਿਆ, ਫਿਰ ਸੱਯਦ, ਲੋਧੀਆਂ ਨੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਕੀਤਾ, ਬਹਿਲੋਲ ਲੋਧੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਿਕੰਦਰ ਲੋਧੀ ਦੇ ਰਾਜ ਸਮੇਂ ਹੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਹੁਤ ਖਰਾਬ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਰਾਜੇ ਪਰਜਾ ਨੂੰ ਲੁੱਟ ਰਹੇ ਸਨ, ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ ਵਧ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਪੁਕਾਰ ਸੁਣ ਕੇ ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਆਪ ਸੰਮਤ 1526 ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲਾਹੌਰ ਨਗਰ ਤਲਵੰਡੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਧਾਰਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਦਸ ਜਾਮੇ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਤੇ ਦਸਵੇਂ ਜਾਮੇ ਸਮੇਂ ਤੁਰਕਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕੀਤਾ।

5. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਬਾਲ-ਲੀਲ੍ਹਾ, ਸੱਪ ਨੇ ਛਾਂ ਕਰਨੀ, ਖੇਤ ਹਰਾ ਕੀਤਾ, ਪਾਂਧੇ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼, ਵੈਦ ਦਾ ਉੱਧਾਰ, ਖਰਾ ਸੌਦਾ, ਮੋਦੀਖਾਨਾ, ਸ਼ਾਦੀ, ਸੱਚਖੰਡ, ਜੰਗਲ 'ਚ ਮੰਗਲ, ਮਸੀਤ 'ਚ ਨਮਾਜ਼ ਪੜ੍ਹਨ ਗਏ : ਇਸ ਵਿਚ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਬੰਦਨਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਬਿਸ੍ਰਾਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪਿਤਾ ਕਾਲੂ (ਕਲਿਆਣ ਦਾਸ) ਦੇ ਘਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਪਨ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ-ਮੱਝਾਂ ਚਾਰਨਾ, ਸੱਪ ਦਾ ਛਾਂ ਕਰਨਾ, ਪਾਂਧੇ ਕੋਲ ਪੜ੍ਹਨ ਜਾਣਾ, ਛਾਂ ਦਾ ਨਾ ਫਿਰਨਾ, ਵੈਦ ਬੁਲਾਉਣਾ, ਸੱਚਾ ਸੌਦਾ, ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਨੌਕਰੀ ਕਰਨਾ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਜਨਮ, ਵੇਈਂ ਨਦੀ ਪ੍ਰਵੇਸ਼, ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਨਾ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਿਆ, ਕਾਜੀ ਨਾਲ ਨਿਮਾਜ ਪੜ੍ਹਨਾ ਆਦਿ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।

6. ਪਹਿਲੀ ਉਦਾਸੀ (ਪੂਰਬ ਦੀ), ਏਮਨਾਬਾਦ ਮਲਕ ਭਾਗੋ, ਕੁਰੁਖੇਤ੍ਰ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਣ, ਨਾਨੂ ਪੰਡਿਤ ਨਾਲ ਚਰਚਾ ਪਾਨੀਪਤ ਸ਼ੇਖ਼ ਸ਼ਰਫ਼ ਮਿਲਿਆ, ਦਿੱਲੀ ਮਜਨੂੰ ਦੇ ਟਿੱਲੇ, ਇਬਰਾਹੀਮ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਕੈਦ 'ਚੋਂ ਸਾਧੂ ਛੁਡਾਏ, ਕਾਂਸ਼ੀ ’ਚੋਂ ਪੰਡਿਤਾਂ ਨਾਲ ਚਰਚਾ : ਇਸ ਵਿਚ ਕਵੀ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਬੰਦਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਗਏ ਉੱਥੋਂ ਹੀ ਏਮਨਾਬਾਦ ਗਏ। ਜਿੱਥੇ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਨੇ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਬਾਬਰ ਦੇ ਹਮਲੇ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਤਲਵੰਡੀ ਆ ਗਏ। ਫਿਰ ਕੁਰਕਸ਼ੇਤਰ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿਣ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਗਏ, ਪੰਡਤ ਨਾਨੂ ਨਾਲ ਚਰਚਾ ਹੋਈ। ਅੱਗੇ ਪਾਨੀਪਤ ਵਿਚ ਸ਼ੇਖ ਸ਼ਰਫ਼ ਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਦਿੱਲੀ ਮਜਨੂੰ ਦੇ ਟਿੱਲੇ, ਇਬਰਾਹੀਮ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਕੈਦ 'ਚੋਂ ਸਾਧੂ ਛੁਡਾਏ। ਫਿਰ ਆਪ ਜੀ ਆਗਰੇ, ਕਾਂਸ਼ੀ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਪੰਡਿਤ ਨਾਲ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ, ਭਗਤ ਨੂੰ ਮਿਲੇ।

7. ਪਹਿਲੀ ਉਦਾਸੀ ਬਿਹਾਰ, ਬੰਗਾਲ, ਕਾਮਰੂਪ, ਉੜੀਸਾ ਤੇ ਬੰਧਯਾਚਲ ਦੀ, ਪਖੰਡੀ ਮੱਤਾਂ ਦਾ ਖੰਡਨ, ਸਾਲਸ ਰਾਇ ਜੌਹਰੀ, ਨੂਰ ਸ਼ਾਹ, ਦੇਵ ਲੂਤ ਤੇ ਕੌਡੇ ਆਦਿਕਾਂ ਦਾ ਉੱਧਾਰ : ਕਵੀ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਬੰਦਨਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਗਏ, ਕਈ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕੀਤਾ।

8. ਦੂਜੀ ਉਦਾਸੀ ਸ਼ੁਰੂ, ਦੱਖਣ ਦੇਸ਼ ਦੀ, ਪਖੰਡੀ ਮਤਾਂ ਦਾ ਖੰਡਨ : ਇਸ ਵਿਚ ਕਵੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਦੂਜੀ ਉਦਾਸੀ ਜੋ ਪੰਤ੍ਰਾਂ ਸੈ ਉਨਸਠ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਉਸ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਇਸ ਸਮੇਂ ਬੀਕਾਨੇਰ, ਹਿਸਾਰ ਆਦਿ ਸਥਾਨਾਂ 'ਤੇ ਗਏ।

9. ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਤੇ ਲੰਕਾ ਦੀ, ਪਖੰਡੀ ਮਤਾਂ ਦਾ ਖੰਡਨ, ਦੂਜੀ ਉਦਾਸੀ ਸਮਾਪਤਿ : ਕਵੀ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਕੁੰਭ ਦੇ ਮੇਲੇ ’ਤੇ ਗਏ, ਫਿਰ ਸੰਗਲਾਦੀਪ ਰਾਜਾ ਸ਼ਿਵਨਾਭ ਪਾਸ ਗਏ। ਲੰਕਾ ਦੀ ਫੇਰੀ ਕੀਤੀ।

10. ਤੀਜੀ ਉਦਾਸੀ-ਉੱਤ੍ਰ ਦਿਸ਼ਾ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ : ਕਵੀ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀਰਤਪੁਰ ਆਏ ਪੀਰ ਬੁੱਢਣ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਫਿਰ ਹਰਿਦੁਆਰ, ਨੈਨੀਤਾਲ, ਗੋਰਖਮੱਤੇ, ਲਖਨਊ, ਤਾਮਲੁੰਗ, ਖਟਮੰਡੂ (ਕਾਠਮੰਡੂ), ਬੱਦਰੀਨਾਥ, ਕੈਲਾਸ, ਸੁਮੇਰ ਪਰਬਤ ਆਦਿ ਸਥਾਨਾਂ ’ਤੇ ਗਏ।

11. ਤੀਜੀ ਉਦਾਸੀ-ਸੁਮੇਰ ਪਰਬਤ : ਕਵੀ ਜੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਧਰਦੇ ਹਨ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਸੁਮੇਰ ਪਰਬਤ ਆਦਿ ਸਥਾਨਾਂ ’ਤੇ ਗਏ।

12. ਚੌਥੀ ਉਦਾਸੀ-ਤੁਰਕ ਦੇਸਾਂ ਦੀ ਫੇਰੀ, ਜੋਤੀ ਜੋਤਿ ਸਮਾਉਣਾ : ਕਵੀ ਜੀ ਇਸ ਬਿਸ੍ਰਾਮ ਵਿਚ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਉਦਾਸੀ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਗਏ। ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਆਪ ਜੀ ਏਮਨਾਬਾਦ, ਮੱਕਾ, ਵਜੀਰਾਬਾਦ, ਕਰਾਚੀ, ਕੰਧਾਰ, ਗਜ਼ਨੀ, ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ, ਪਿਸ਼ਾਵਰ, ਹਸਨ ਅਬਦਾਲ, ਰੁਹਤਾਸ ਆਦਿ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਗਏ। ਫਿਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਥਾਪਿਆ ’ਤੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤ ਸਮਾ ਗਏ।

ਸਤਿਗੁਰੁ ਨਾਨਕੁ ਪ੍ਰਗਟਿਆ ਮਿਟੀ ਧੁੰਧੁ ਜਗਿ ਚਾਨਣੁ ਹੋਆ।
ਜਿਉ ਕਰਿ ਸੂਰਜੁ ਨਿਕਲਿਆ ਤਾਰੇ ਛਪਿ ਅੰਧੇਰੁ ਪਲੋਆ। (ਵਾਰ 1:27)

13. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਕਥਾ ਅਰੰਭ : (ਕਵੀ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ ਹੈ।) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸੰਮਤ ਪੰਰ੍ਹਾਂ ਸੌ ਏਕ ਸਾਠ ਵਿਚ ਮੱਤੇ ਕੀ ਸਰਾਂਇ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਪਿਤਾ ਫੇਰੂ ਚੰਦ ਤੇਹਣ ਮਾਤਾ ਸਭਰਾਈ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਲਹਿਣਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਸੰਮਤ 1578 ਬਾਬਰ ਦੇ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਪਰਵਾਰ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਵੱਸ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਕੁੜਮਾਈ ਹੋ ਗਈ। 1583 ਵਿਚ ਆਪ ਜੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਪਾਸ ਆਏ ਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਗਏ। ਫਿਰ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਆਪ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਲਈਆਂ, ਜਦੋਂ ਆਪ ਸਭ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਸ ਹੋ ਗਏ ਤਾਂ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਮਿਲੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਇਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾ ਗਏ।

14. ਗੁਰਿਆਈ ਤੋਂ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤਕ ਦੀ ਕਥਾ : (ਕਵੀ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।) ਆਪ ਜੀ ਗੁਰਿਆਈ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਦਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਭਗਤੀ ਵਿਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਦਾਸੂ ਤੇ ਦਾਤੂ ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ ਜੀ ਤੋਂ ਹੋਏ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਕਾਰਜ ਕੀਤੇ ਜਿਵੇਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ, ਲੰਗਰ ਆਦਿ। ਫਿਰ ਆਪ ਜੀ ਪਾਸ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਆਏ ਤੇ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਨਿਮਾਣਿਆਂ ਦੇ ਮਾਣ, ਨਿਤਾਣਿਆਂ ਦੇ ਤਾਣ ਆਦਿ ਵਰ ਦਿੱਤੇ। ,

15. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਕਥਾ : (ਕਵੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।) ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ 1536 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਨੂੰ ਬਾਸਰਕੇ ਤੇਜ ਭਾਨ ਭੱਲਾ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਮਾਤਾ ਲੱਖੋ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਸੰਮਤ 1571 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਵਿਚ ਮਨਸਾ ਦੇਈ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਮੋਹਨ ਜੀ, ਮੋਹਰੀ ਜੀ ਅਤੇ ਦੋ ਸਪੁੱਤਰੀਆਂ ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਜੀ ਅਤੇ ਬੀਬੀ ਦਾਨੀ ਜੀ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਆਪ ਜੀ ਬੀਬੀ ਅਮਰੋ ਜੀ ਤੋਂ ਬਾਣੀ ਸੁਣ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਪਾਸ ਆਏ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਆਪ ਦੀ ਉਮਰ 62 ਸਾਲ ਸੀ। ਆਪ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਰੋਜ਼ ਪਾਣੀ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ 22 ਮੰਜੀਆਂ 52 ਪੀੜ੍ਹੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਕਾਰਜ ਕੀਤੇ।

16. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਕਥਾ : (ਕਵੀ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਧਰਦੇ ਹਨ।) ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ 1591 ਵਿਚ ਪਿਤਾ ਸੋਢੀ ਹਰਿਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਮਾਤਾ ਦਯਾ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਨਾਨੀ ਨੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਾਲਿਆ। ਆਪ ਜੀ ਘੁੰਗਣੀਆਂ ਵੇਚ ਕੇ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ, ਮਹਾਂਦੇਵ ਤੇ ਅਰਜਨ ਮੱਲ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ) ਹੋਏ। ਆਪ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਕਈ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਲਈਆਂ ਜਿਵੇਂ ਥੜ੍ਹਾ ਬਣਾਉਣਾ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ ਨਗਰ ਸੰਮਤ 1627 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਵਿਚ ਵਸਾਇਆ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਸੰਮਤ 1637 ਵਿਚ ਗੁਰਿਆਈ ਦਿੱਤੀ। ਆਪ ਜੀ ਸੰਮਤ 1638 ਨੂੰ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾ ਗਏ।

17. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਕਥਾ ਅਰੰਭ : (ਕਵੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦੀ ਉਪਮਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।) ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਤੀਜੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਸੰਬੰਧੀ ਬਚਨ ਕੀਤੇ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਰੋਵਰ ਬਣਾਇਆ। ਫਿਰ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨੀਂਹ ਸਾਈਂ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਜੀ ਤੋਂ ਰਖਵਾਈ। ਕਵੀ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਿੱਖਾਂ ਜਿਵੇਂ-ਭਾਈ ਭਗਤੂ, ਭਾਈ ਮੰਝ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।

18. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਕਥਾ-ਜਾਰੀ : ਇਸ ਵਿਚ ਕਵੀ ਨੇ ਭਾਈ ਬਹਿਲੋ ਜੀ ਦੀ ਕਥਾ, ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਭਾਈ ਬੁੱਧੂ ਦਾ ਆਵਾ ਕੱਚਾ ਰਹਿਣਾ, ਭਾਈ ਲੱਖੂ ਦਾ ਮਿਠਾਈ ਛਕਣਾ ਤੇ ਆਵੇ ਦਾ ਸਹੀ ਹੋਣਾ ਆਦਿ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ। ਭਾਈ ਬਹੋੜੂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਵਜੀਰ ਖਾਨ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨਾ, ਵਿਚ ਅਕਬਰ ਦਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮਿਲਣਾ, ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਵਸਾਉਣਾ, ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਸਾਉਣਾ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਜੀ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ) ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਕਰਨੀ ਆਦਿ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।

19. ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਅਤੇ ਚੰਦੂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦਾ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਵਣਾ : ਕਵੀ ਨੇ ਇਸ ਬਿਸ੍ਰਾਮ ਵਿਚ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ, ਬਾਲ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼, ਚੰਦੂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਰੋਧ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰਨਾ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਿੰਘ ਭਾਈ ਪਿਰਾਣਾ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨਾ, ਚੰਦੂ ਦੀ ਨੂੰਹ ਦਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਲਈ ਦੁੱਧ ਲੈ ਕੇ ਆਉਣਾ ਆਦਿ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ। ਸੰਮਤ 1663 ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾ ਗਏ।

20. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਬਾਲ ਲੀਲਾ, ਗੁਰਿਆਈ, ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਮਿਲਣਾ ਤੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਗੁਆਲੀਅਰ ਜਾਣਾ : (ਕਵੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਹੈ) ਫਿਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੀ ਕਥਾ ਅਰੰਭ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸੰਮਤ 1652 ਵਿਚ ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ।

ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਦੇਣ ਸਮੇਂ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਨੇ ਰਸਮ ਅਦਾ ਕੀਤੀ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦੀਆਂ ਤਲਵਾਰਾਂ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀਆਂ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਅਕਾਲ ਬੁੰਗਾ ਬਣਵਾਇਆ। ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਆਲੀਅਰ ਵਿਚ ਕੈਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

21. ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਬਵੰਜਾ ਕੈਦੀ ਰਾਜੇ ਛੁਡਾਉਣੇ ਤੇ ਚੰਦੂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣੀ: ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬਵਿੰਜਾ ਕੈਦੀ ਹਿੰਦੂ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਇਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਚੰਦੂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ।

22. ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਸੈਰ, ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਪੁਰ ਵਸਾਉਣਾ, ਕੌਲਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ : ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਪੁਰ ਵਸਾਇਆ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਸੈਰ ਕੀਤੀ। ਆਪ ਜੀ ਬਾਰਮੂਲਾ, ਹਾਫ਼ਜ਼ਾਬਾਦ ਆਦਿ ਸਥਾਨਾਂ ’ਤੇ ਗਏ। ਬੀਬੀ ਕੌਲਾਂ ਕਾਜੀ ਦੀ ਧੀ ਸੀ। ਬੀਬੀ ਕੌਲਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਭਗਤ ਸੀ ਪਰ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਵਿਰੋਧੀ ਸਨ, ਉਹ ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ ਆ ਗਈ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਬਿਬੇਕਸਰ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ।

23. ਕਿਲ੍ਹਾ ਲੋਹਗੜ੍ਹ (ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦਪੁਰ ਦੇ ਜੰਗ : ਕਵੀ ਉਸ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਧਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਦੀ ਜੰਗ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਾਜ਼ ਸੀ। ਇਸ ਜੰਗ ਵਿਚ ਮੁਗ਼ਲ ਹਾਰ ਗਏ।

24. ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਰਾਇ ਅਤੇ ਮਾਲਵੇ ਦਾ ਜੰਗ : ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਰਾਇ ਜੀ ਨੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਜਿੰਦਾ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਅੱਟਲ ਰਾਇ ਜੀ ਨੂੰ ਕਰਾਮਾਤ ਦਿਖਾਉਣ ’ਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ ਜੋ ਕੁਝ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਰਾਇ ਜੀ ਸੰਮਤ 1687 ਨੂੰ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਮਾਲਵੇ ਦੇਸ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਡਰੋਲੀ ਗਏ ਤੇ ਰੂਪਾ ਸੁੱਧੂ ਤੋਂ ਜਲ ਛਕਿਆ। ਮਾਲਵੇ ਦੀ ਜੰਗ ਦੋ ਘੋੜਿਆਂ ਕਰਕੇ ਹੋਈ ਜੋ ਪੈਂਦੇ ਖਾਨ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਜਿੱਤ ਹੋਈ।

25. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣਾ : ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਸੌਂਪ ਦੇ ਕੇ ਆਪ ਸੰਮਤ 1695 ਨੂੰ ਕੀਰਤਪੁਰ ਵਿਖੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾ ਗਏ।

26. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਕਥਾ ਆਰੰਭ : (ਕਵੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ) ਕਿ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਭੌਰਾ ਬਣਿਆ ਰਹਾਂ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸੰਮਤ 1687 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਮਾਘ ਸੁਦੀ 13 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ, ਫਿਰ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹੇ ਆਪ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨ ਜਾਂਦੇ। ਆਪ ਪੰਛੀਆਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੇ ਤੇ ਕੁਝ ਦਿਨ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਰੱਖਦੇ ਤੇ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮਾਰਦੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।

27. ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਤੇ ਰਾਮ ਰਾਇ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ : (ਆਪ ਜੀ ਸੱਤਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੁੰ ਬੰਦਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।) ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਥਾਨਾਂ 'ਤੇ ਜਾਣ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਆਪ ਜੀ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ, ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ, ਖਡੂਰ (ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ) ਅਤੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਆਦਿ ਸਥਾਨਾਂ 'ਤੇ ਗਏ। ਆਪ ਜੀ ਪਾਸ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਆਇਆ ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਬੰਦਨਾ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। ਦਾਰਾ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਤਰਫ ਗਿਆ ਫਿਰ ਉਹ ਫਕੀਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਨੂੰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੁਆਰਾ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਰਾਮਰਾਇ ਨੇ ਬਾਣੀ ਦੀ ਤੁਕ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਹੁਤ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋਏ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਮਰਾਇ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮੁਖ ਨਾ ਦਿਖਾਈਂ।

28. ਸ੍ਰੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜਾਣਾ, ਮਾਲਵੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ ਤੇ ਫਿਰ ਕੀਰਤਪੁਰ ਪਹੁੰਚਣਾ : ਗੁਰੂ ਜੀ ਜਦੋਂ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਧੀਰਮੱਲ ਆ ਕੇ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ। ਉੱਥੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਮਾਲਵੇ ਦੇਸ ਆਏ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸੰਦਲੀ, ਫੂਲ ਤੇ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕੀਤੀਆਂ।

29. ਸ੍ਰੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਜਾਣਾ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣਾ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਕਥਾ : ਗੁਰੂ ਜੀ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਬਿਤਾ ਕੇ ਉੱਥੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਰੋਪੜ, ਕੋਟਲੀ, ਬਸੀ, ਆਏ ਤੇ ਉੱਥੇ ਡੇਰਾ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਆ ਗਏ। ਆਪ ਜੀ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਸੌਂਪ ਕੇ ਆਪ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾ ਗਏ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ’ਤੇ ਦਿੱਲੀ ਜਾਣ ਸਮੇਂ ਪੰਜੋਖਰੇ ਗਏ, ਗੁੰਗੇ ਤੋਂ ਗੀਤਾ ਦੇ ਅਰਥ ਕਰਵਾਏ, ਰਾਣੀ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲੱਭਿਆ ਤੇ ਨਿਹਾਲ ਕੀਤਾ। ਆਪ ਜੀ “ਬਾਬਾ ਬਕਾਲੇ” ਕਹਿ ਕੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤ ਸਮਾ ਗਏ।

30. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਕਥਾ ਅਰੰਭ : (ਕਵੀ ਜੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਬੰਦਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।) ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸੰਮਤ 1678 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਮਾਤਾ ਨਾਨਕੀ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣੇ ਦੁਆਰਾ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਲੱਭਿਆ, ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਮਿਲੀ। ਆਪ ਜੀ ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਗਏ ਤਾਂ ਧੀਰ ਮੱਲੀਆਂ ਨੇ ਦਰਵਾਜੇ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।

31. ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਸਾਉਣਾ, ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਜਾਣਾ, ਸ੍ਰੀ ਪਟਣੇ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚਣਾ : ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਸੰਮਤ 1721ਮਾਘ ਸੁਦੀ ਪੰਚਮੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਸਾਇਆ। ਆਪ ਜੀ ਸੰਮਤ 1722 ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਾਰ ਯਾਤਰਾ ’ਤੇ ਗਏ। ਆਪ ਜੀ ਗੁਰ ਅਸਥਾਨਾਂ ’ਤੇ ਗਏ। ਆਪ ਜੀ ਰੋਪੜ, ਸੰਘੋਲ, ਲੋਪੋ, ਖੇੜੀ, ਅਨੰਦਪੁਰ ਕਲੌੜ, ਦਾਦੂਮਾਜਰਾ, ਉਗਾਣਾ, ਨੌਲੱਖਾ, ਸੁਹਾਣਾ, ਆਕੜ, ਰੋਹਟਾ, ਮੂਲੋਵਾਲ, ਫਰਵਾਹੀ, ਕੱਟੂ, ਧੌਲੇ, ਢਿਲਮਾਂ, ਭੰਦੇਰ, ਅਲੀਸ਼ੇਰ, ਜੋਗੇ, ਭੂਪਾਲ, ਖੀਵਾ, ਭਿਖੀ, ਖਿਆਲੇ, ਮੌੜ, ਦਮਦਮੇ, ਸੂਲੀਸਰ, ਧਮਧਾਨ, ਕੈਂਬਲਪੁਰ, ਕੜੇ, ਪ੍ਰਯਾਗ, ਪਟਨੇ ਆਦਿ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਗਏ।

32. ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਢਾਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਪਹੁੰਚਣਾ : ਗੁਰੂ ਜੀ ਪਟਨਾ ਤੋਂ ਢਾਕੇ ਗਏ, ਉੱਥੋਂ ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਕਾਮਰੂਪ ਦੇਸ਼ ਗਏ।

33. ਕਾਮਰੂਪ ਤੇ ਆਸਾਮ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕੀਤਾ : (ਕਵੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਧਰਦਾ ਹੈ।) ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸਾਂ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਖੁਸ਼ਖਬਰੀ ਇਕ ਸਿੱਖ ਨੇ ਦਿੱਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਰਾਜਾਰਾਮ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਵਰ ਦਿੱਤਾ।

34. ਬੰਗਾਲ ਤੇ ਉੜੀਸਾ ਦੀਆਂ ਸੰਗਤ ਦਾ ਉਧਾਰ, ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਵਾਪਸ ਆਉਣਾ, ਫਿਰ ਵਾਪਸ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚਣਾ : ਗੁਰੂ ਜੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤਾਰਦੇ ਹੋਏ ਬੰਗਾਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਪਟਨਾ ਆਏ। ਆਪ ਜੀ ਪਟਨੇ ਆ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਮਨਾਈਆਂ। ਆਪ ਜੀ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਛੇ ਦਿਨ ਪਟਨੇ ਰਹੇ, ਫਿਰ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਆ ਗਏ।

35. ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਜਾਂਦਿਆਂ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਆਗਰੇ ਪਹੁੰਚਣਾ : (ਕਵੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਨੂੰ ਸੀਸ ਨਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ।) ਹਿੰਦੂਆਂ ਉੱਪਰ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਬਹੁਤ ਵਧ ਗਏ ਸਨ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਜਬਰਦਸਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣਾਇਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਹਿੰਦੂ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਗੁਰੂ ' ਜੀ ਪਾਸ ਆਏ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿ ਦਿਉ ਜੇਕਰ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ) ਹਿੰਦੂ ਬਣ ਜਾਣ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਵੀ ਹਿੰਦੂ ਬਣ ਜਾਵਾਂਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਸੌਂਪ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲ ਨੂੰ ਤੁਰੇ। ਆਪ ਜੀ ਨਾਲ ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਦੀਵਾਨ, ਭਾਈ ਸਤੀ ਦਾਸ, ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ ਜੀ ਸਿੱਖ ਸਨ। ਆਪ ਜੀ ਦਿੱਲੀ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਸੈਫਾਬਾਦ, ਸਮਾਣੇ, ਜੀਂਦ, ਲਖਣ ਮਜਾਰੇ, ਰੋਹਤਕ, ਆਗਰੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਕੋਤਾਵਾਲ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਆਗਰੇ ਹੋਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤੀ।

36. ਦਿੱਲੀ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨਾਲ ਚਰਚਾ ਤੇ ਤਿੰਨਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣਾ: ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਲਵੋ ਜਾਂ ਕਰਾਮਾਤ ਦਿਖਾਉ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਾਫ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਚਿਰਵਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ ਜੀ ਨੂੰ ਦੇਗ ਵਿਚ ਉਬਾਲ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਭਾਈ ਸਤੀ ਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਰੂੰ ਵਿਚ ਲਪੇਟ ਅੱਗ ਲਗਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

37. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ : (ਕਵੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।) ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ' ਦਾ ਸੀਸ ਧੜ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਵਣਜਾਰੇ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਧੜ ਚੁੱਕਿਆ ਤੇ ਸਸਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਘਰ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸੀਸ ਭਾਈ ਊਦੇ ਜੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਲੈ ਗਏ। ਸੰਮਤ 1732 ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾ ਗਏ।

38. ਸ੍ਰੀ ਕਲਗੀਧਰ ਜੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਜਨਮ ਦੀ ਕਥਾ : ਕਵੀ ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਕਵੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪੂਰਬਲੇ ਜਨਮ ਦੀ ਕਥਾ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੇਮਕੁੰਟ ਪਰਬਤ 'ਤੇ ਭਗਤੀ ਕੀਤੀ।

39. ਕਲਗੀਧਰ ਜੀ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਥਾ : ਕਵੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸੰਮਤ 1723 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਪੋਹ ਸੁਦੀ 7 ਨੂੰ ਹੋਇਆ।

44. ਬਾਲ ਲੀਲ੍ਹਾ, ਪਟਨੇ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ : ਆਪ ਜੀ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਬਣਾ ਕੇ ਕੁਸ਼ਤੀਆਂ ਕਰਦੇ, ਮਸਨੂਈ ਲੜਾਈਆਂ ਕਰਦੇ, ਖੇਡਦੇ ਸਨ ਫਿਰ ਆਪ ਜੀ ਪਟਨੇ ਤੋਂ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਤੁਰੇ।

45. ਕਾਂਸ਼ੀ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚਣਾ : ਆਪ ਉਥੋਂ ਮਿਜ਼ਾਪੁਰਿ (ਮਿਰਜ਼ਾਪੁਰ) ਆਏ। ਆਪ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਆ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲੇ।

46. ਬਾਲ ਲੀਲਾ, ਗੁਰਿਆਈ ਤੇ ਸ਼ਸਤਰ ਅਭਿਆਸ : ਕਵੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਜਦੋਂ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਪਾਸ ਰਹੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਤੋਂ ਦੁਨਿਆਵੀ ਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਅਨੇਕਾਂ ਚੋਜ ਕੀਤੇ, ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤੇ, ਸਸ਼ਤਰ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।

47. ਗੁਲਾਬ ਰਾਇ ਨੂੰ ਵਰ, ਰਿੱਛ ਦਾ ਕਲਿਆਣ, ਕਾਬਲੋਂ ਤੰਬੂ ਆਉਣਾ: ਕਵੀ ਦੂਜੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਹਾਰ ਕੇ ਰਾਇ ਗੁਲਾਬ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਰ ਦਿਤਾ। ਕੀਰਤੀਆ ਨਾਮੀ ਲੜਕੇ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੋ ਰਿੱਛ ਬਣਿਆ ਫਿਰਦਾ ਸੀ ਉਸ ਦਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਲਿਆਣ ਕੀਤਾ। ਪਿਆਰੇ ਸਿੱਖ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਕਾਬਲੋਂ ਤੰਬੂ ਬਣਾ ਕੇ ਭੇਟ ਕੀਤਾ।

48. ਆਸਾਮ ਦੇ ਰਾਜੇ ਰਤਨ ਰਾਇ ਦਾ ਆਉਣਾ ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਰਣਜੀਤ ਨਗਾਰਾ ਬਣਵਾਇਆ : ਕਵੀ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਵਰ ਤੋਂ ਰਤਨ ਰਾਇ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਆਇਆ ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨ ਆਪਣੇ ਨੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਧੋ ਦਿੱਤੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਨਗਾਰਾ ਬਣਵਾਇਆ।

49. ਰਣਜੀਤ ਨਗਾਰਾ ਸੁਣ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਜ਼ੀਰ ਫਿਰ ਭੀਮ ਚੰਦ ਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਚਤੁਰ ਵਕੀਲ ਚੀਜ਼ਾਂ ਮੰਗਣ ਆਇਆ : ਕਵੀ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ’ਤੇ ਜਾਣ ਸਮੇਂ ਨਗਾਰਾ ਵਜਵਾਇਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਵੈਰੀ ਗੁੱਸੇ ਹੋ ਗਏ। ਵਜ਼ੀਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਦੀ ਹਾਥੀ ਦਿਖਾਇਆ। ਰਾਜਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਇਹ ਸਭ ਦੇਖ ਕੇ ਈਰਖਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਕੀਲ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਾਦੀ ਹਾਥੀ ਮੈਨੂੰ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਵੇ ਵੀ ਛਲ, ਬਲ, ਕਪਟ ਕਰਕੇ ਮਨਾਉ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਹਾਥੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਮਨ੍ਹਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

50. ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪਾਂਵਟਾ(ਪਉਂਟਾ) ਨਗਰ ਵਸਾਉਣਾ : ਕਵੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਾਹੁਣ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਸੱਦੇ ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਹਣ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪਾਂਵਟਾ ਨਗਰ ਸੰਮਤ 1742 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਨੂੰ ਵਸਾਇਆ। ਫਤੇ ਚੰਦ ਤੇ ਮੇਦਨੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਮੇਲ ਕਰਵਾਇਆ।

51. ਪਠਾਣ ਨੌਕਰ ਰੱਖਣੇ, ਰਾਮਰਾਇ ਦਾ ਮਿਲਣਾ, ਕਪਾਲ ਮੋਚਨ ਜਾਣਾ: ਕਵੀ ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੂੰ ਬੰਦਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਦੇ 500 ਪਠਾਣ ਸਿਪਾਹੀ ਲੈ ਆਉਣ ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਵਿਚ ਰੱਖ ਲਿਆ। ਰਾਮ ਰਾਇ ਦਾ ਸੱਦਾ ਲੈ ਕੇ ਮਸੰਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪਾਸ ਆਏ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਰਾਮ ਰਾਇ ਸਾਨੂੰ ਐਤਵਾਰ ਦਵਾਦਸੀ ਕੱਤਕ ਸੁਦੀ ਨੂੰ ਜਮਨਾ ਕੰਢੇ ਆ ਕੇ ਮਿਲੇ। ਫਿਰ ਆਪ ਜੀ ਕਪਾਲ ਮੋਚਨ ਗਏ।

52. ਰਾਮ ਰਾਇ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਡੇਹਰਾਦੂਨ ਜਾਣਾ, ਮਸੰਦਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦੇਣਾ : ਕਵੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਬੰਦਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਰਾਮ ਰਾਇ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਡੇਹਰਾ ਦੂਨ ਜਾਣਾ, ਮਸੰਦਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦੇਣਾ ਆਦਿ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।

53. ਰਾਜੇ ਫ਼ਤੇ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਲੜਕੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਸਮੇਂ ਤੰਬੂ ਤੇ ਭੀਮ ਚੰਦ ਨਾਲ ਝਗੜਾ, ਪਠਾਣਾਂ ਦੀ ਨਿਮਕ ਹਰਾਮੀ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਜੰਗ ਦੀ ਤਿਆਰੀ: ਕਵੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਤੇ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪਣੀ ਲੜਕੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬੁਲਾਉਣ ਲਈ ਵਜ਼ੀਰ ਭੇਜੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਪਾਓ ਤੇ ਨਕਦੀ ਦੇ ਕੇ ਵਿਦਾ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਤੰਬੂ ਤੋਂ ਸਭ ਹੈਰਾਨ ਹੋਏ, ਭੀਮ ਚੰਦ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਪਤਾ ਲਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਤੰਬੂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਫ਼ਤੇ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਗੁਰੂ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਦ ਕਿ ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧੀ ਹਾਂ ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧੀ ਹੋਵੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜੰਗ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।

54. ਜੰਗ ਭੰਗਾਣੀ ਸਮੇਂ ਬੇਈਮਾਨ ਪਠਾਣ ਪਹਾੜੀਆਂ ਨਾਲ ਜਾ ਮਿਲੇ : ਕਵੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਆ ਕੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਠਾਣ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਗਏ ਹਨ। ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਜੀ ਦਾ ਜੰਗ ਭੰਗਾਣੀ ਦੇ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਹੋਇਆ। ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।

55. ਸ੍ਰੀ ਪਾਂਵਟੇ (ਪਉਂਟਾ) ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ : ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬੁਧੂ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕੰਘਾ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪਾਂਵਟੇ ਬਤੀਤ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਪਧਾਰੇ। ੫੬. ਭੀਮ ਚੰਦ ਨਾਲ ਮੇਲ, ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ : ਕਵੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਭੌਰਾ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭੀਮ ਚੰਦ ਦੇ ਵਜ਼ੀਰ ਨੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਆ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਪੁਰਾਣੇ ਵੈਰ ਭੁੱਲ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਬਖਸ਼ੋ। ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਸੰਮਤ 1744 ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਕੁੱਖੋਂ ਹੋਇਆ।

57. ਠੱਗਾਂ ਨੂੰ ਪਕੜਨਾ, ਨਦੌਣ ਦਾ ਜੰਗ : ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵੈਸਾਖੀ ਦਾ ਮੇਲਾ ਲੱਗਿਆ ਸੀ ਠੱਗਾਂ ਨੇ ਕਈ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਖੀਸੇ ਕੱਟ ਲਏ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਠੱਗਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਨਦੌਣ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿਚ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਤੁਰਕਾਂ ਨਾਲ ਜੰਗ ਕਰਕੇ ਕੀਤੀ।

58. ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਅਤੇ ਜੰਗ ਗੁਲੇਰ : ਕਵੀ ਸਤਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੰਮਤ 1747 ਵਿਚ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਉਧਰ ਨਾਜ਼ਮ ਦਿਲਾਵਰ ਖਾਨ ਜੋ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਨਦੌਣ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿਚ ਹਾਰ ਕੇ ਆਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਮਾਲ ਖਾਨ ਫੌਜ ਲੈ ਕੇ ਗੁਰ ਜੀ ਵੱਲ ਵਧਿਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੁਸੈਨ ਦੀ ਜੰਗ ਹੋਈ।

59. ਕਪਤਾਨ ਮਰੇ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਉੱਤਰ, ਮਸੰਦਾਂ ਦੀ ਨਕਲ ਵੇਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੰਡ ਦੇਣਾ, ਪੰਥ ਦੀ ਬ੍ਰਿਧੀ : ਕਵੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਨੂੰ ਧਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਕੈਪਟਨ ਮਰੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੇ ਸਿੱਖ ਇਕ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਇਸ਼ਟ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਫਿਰ ਕਿਰਪਾਨ, ਖੰਡੇ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਇਸ਼ਟ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਛੋਟੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਮਿਲਾਈਆਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਣ ਛੱਤ੍ਰੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇ ਆਦਿ ਦੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਮਸੰਦਾਂ ਨੂੰ ਦੰਡ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਪੰਥ ਦੀ ਬਿਧੀ ਦੱਸੀ।

60. ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਪਹਾੜੀਆਂ ਤੇ ਤੁਰਕਾਂ ਨਾਲ ਜੰਗ : ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਪਹਾੜੀਆਂ ਤੇ ਤੁਰਕਾਂ ਨਾਲ ਜੁਧ ਹੋਇਆ ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।

61. ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਔਰੰਗੇ ਪਾਸ ਫਰਿਆਦ, ਜੰਗ ਤੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਛੱਡਣਾ : ਕਵੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਪਾਸ ਜਾਣ ਲਈ ਸਹਿਮਤੀ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਮੁਹਿੰਮ ਉੱਪਰ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਔਰੰਗੇ ਪਾਸ ਫਰਿਆਦ ਕੀਤੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੱਚਾ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਤਾਂ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਔਰੰਗੇ ਦੀ ਸੈਨਾ ਤੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ ਤੇ ਜੰਗ ਹੋਇਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।

62. ਚਮਕੌਰ ਦਾ ਜੰਗ, ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ, ਮਾਛੀਵਾੜੇ ਪਹੁੰਚਣਾ : ਕਵੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਜੰਗ ਹੋਇਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਬਾਬਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਉੱਥੋਂ ਮਾਛੀਵਾੜੇ ਚਲੇ ਗਏ।

63. ਮਾਛੀਵਾੜੇ ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਦੀਨੇ ਨਗਰ ਪਹੁੰਚਣਾ : ਤੁਰਕ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਲੱਭਦੇ ਹੋਏ ਮਾਛੀਵਾੜੇ ਆਏ ਤਾਂ ਗੁਲਾਬੇ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਚਲੇ ਜਾਉ, ਉੱਚ ਦਾ ਪੀਰ ਬਣਨਾ, ਕਨੇਚ ਵਿਚ ਮਸੰਦ ਫੱਤੇ ਦੀ ਘੋੜੀ ਮੰਗੀ ਉਸ ਨੇ ਮਨ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਇ ਕੱਲੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਮੰਗਵਾਈ, ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀਨੇ ਨਗਰ ਪਹੁੰਚੇ।

64. ਔਰੰਗੇ ਪਾਸ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਭੇਜਣਾ ਤੇ ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ ਜੰਗ : ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਦੀਨੇ ਨਗਰ ਤੋਂ ਭਾਈ ਦਯਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਦੇ ਕੇ ਔਰੰਗੇ ਪਾਸ ਭੇਜਿਆ। ਫਿਰ ਮੁਕਤਸਰ ਦਾ ਜੰਗ ਹੋਇਆ ਜਿੱਥੇ ਚਾਲ੍ਹੀ ਮੁਕਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬੇਦਾਵਾ ਪਾੜ੍ਹ ਜੀ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ।

65. ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚਣਾ, ਡੱਲੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ, ਸਿੰਘ ਸਜਾਉਣੇ, ਮਹਿਲਾਂ ਦਾ ਆਉਣਾਂ ਤੇ ਦੱਖਣ ਪ੍ਰਸੰਗ : ਗੁਰੂ ਜੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਾਲਵੇ ਵੱਲ ਆਏ। ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਆਏ ਭਾਈ ਡੱਲੇ ਨੇ ਆਪ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਮਾਲਵੇ ਨੂੰ ਵਰ ਦਿੱਤਾ। ਮਾਤਾਵਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪਾਸ ਆਈਆਂ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਲਈ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਬੀੜ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ) ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਈ। ਗੁਰੂ ਕੀ ਕਾਂਸ਼ੀ ਬਣਾਈ, ਲਿਖਣ-ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਰੀਤ ਚਲਾਈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਨੌ ਮਹੀਨੇ ਨੌ ਦਿਨ ਰਹੇ। ਫਿਰ ਆਪ ਜੀ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਤੁਰੇ।

66. ਔਰੰਗੇ ਦੀ ਮੌਤ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਦਿਵਾਉਣੀ : ਕਵੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਔਰੰਗੇ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਣ ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਦਿਵਾਈ।

67. ਗੋਦਾਵਰੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ’ਤੇ ਨਾਂਦੇੜ ਸ਼ਹਿਰ ਪਾਸ ਉਤਾਰਾ: ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਬਣਾ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਤਰਫ ਭੇਜਣਾ। ਕਵੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਨਾਂਦੇੜ ਵਿਚ ਉਤਾਰਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਉੱਥੇ ਡੇਰਾ ਲਾਇਆ ਨਿੱਤ ਦੀ ਕਾਰ ਕਰਦੇ। ਫਿਰ ਆਪ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਦੇ ਡੇਰੇ ਗਏ। ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਬਣਾ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਭੇਜਿਆ।

68. ਦਸਮ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਾ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣਾ, ਅਬਚਲ ਨਗਰ ਦੀ ਕਥਾ: ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਂਦੇੜ ਵਿਚ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾ ਗਏ।

ਸਾਰ : ਉਪਰੋਕਤ ਲੇਖ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਅਸੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਕਵੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤਕ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਲੜੀਵਾਰ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ ਇਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਦਾ ਵਿਵਰਣਨਾਤਮਿਕ ਅਧਿਐਨ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ।