ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦਾ ਭਗਤੀ ਕਾਵਿ-ਧਾਰਾ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਪੰਦਰਾਂ ਭਗਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਬਾਣੀ ਦਰਜ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 224 ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ 237 ਸਲੋਕ 17 ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿਸ਼ੇ ਅਤੇ ਕਲਾ ਦੋਵੇਂ ਪੱਖੋਂ ਇਕ ਉੱਤਮ ਕ੍ਰਿਤ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੇ ਅਲੰਕਾਰ-ਵਿਧਾਨ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ।

ਅਲੰਕਾਰ ਕੀ ਹੈ?

ਅਲੰਕਾਰ ਦਾ ਅਰਥ ਗਹਿਣਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸਤਰੀ ਆਪਣੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਅਨੇਕਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਵੀ ਵੀ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਅਨੇਕਾਂ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਦਾ ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਆਲੋਚਨਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ‘ਅਲੰਕਾਰ ਸ਼ਾਸਤਰ’ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਚਾਰੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ:-

ਆਚਾਰੀਆ ਭਾਮਹ ਅਨੁਸਾਰ- “ਸਹਿਜ-ਸੁਭਾ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਕੋਈ ਚਮਤਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਭਾਸ਼ਾ (ਵਾਣੀ) ਦੀ ਸਜਾਵਟ (Embellishment) ਲਈ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਅਰਥਾਤ ਵਿੰਗੇ-ਟੇਢੇ (ਵਕ੍ਰ) ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਥਨ ਕਰਨਾ (ਉਕਤੀ) ਆਵੱਸ਼ਕ ਹੈ।”1

ਆਚਾਰੀਆ ਦੰਡੀ ਅਨੁਸਾਰ- “ਕਾਵਿ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ (ਸੁਹੱਪਣ) ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਤੱਤ (ਧਰਮ) ਨੂੰ ਅਲੰਕਾਰ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।”2

ਆਚਾਰੀਆ ਵਾਮਨ ਅਨੁਸਾਰ- “ਕਾਵਿ, ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਕਰਕੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਅਲੰਕਾਰ ਹੀ ਸੌਂਦਰਯ ਹੈ।”3

ਆਚਾਰੀਆ ਮੰਮਟ ਅਨੁਸਾਰ- “ਉਪਮਾ, ਅਨੁਪ੍ਰਾਂਸ ਆਦਿਕ ਅਲੰਕਾਰ ਹਾਰ-ਹਮੇਲਾਂ ਵਾਂਗੂੰ ਗਹਿਣੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ (ਕਾਵਿ ਦੀ ਆਤਮਾ) ਰਸ ਦਾ ਅੰਗ ਬਣ ਕੇ ਕਦੀ-ਕਦੀ ਉਸ ਦਾ ਉਪਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।”4

ਆਚਾਰੀਆ ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਅਨੁਸਾਰ- “ਜਿਹੜੇ ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਅਸਥਿਰ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸੋਭਾ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਸ, ਭਾਵ ਦਾ ਉਪਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅੰਗ ਹਨ, ਉਹ ਬਾਜੂਬੰਦ ਜਾਂ ਹਾਰ-ਹਮੇਲਾਂ ਵਾਂਗੂੰ ਅਲੰਕਾਰ ਹਨ।”5

ਉਪਰੋਕਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਆਚਾਰੀਆ ਭਾਮਹ, ਦੰਡੀ, ਵਾਮਨ ਆਦਿ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਦੀ ਆਤਮਾ (ਕੇਂਦਰ ਬਿੰਦੂ) ਅਤੇ ਆਚਾਰੀਆ ਮੰਮਟ, ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਆਦਿ ਇਸ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਇਕ ਸਹਾਇਕ ਅੰਗ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਦਵਾਨ ਵੀ ਅਲੰਕਾਰ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਦਾ ਇਕ ਤੱਤ (ਸਹਾਇਕ ਤੱਤ) ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਿੰਨੀ ਹੈ, ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਅਚਾਰੀਆ ਇਕ ਮੱਤ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਆਚਾਰੀਆ ਭਰਤਮੁਨੀ ਨੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਚਾਰ (4), ਭਾਮਹ ਨੇ ਅਠੱਤੀ (38) ਅਤੇ ਦੰਡੀ ਨੇ ਪੈਂਤੀ (35) ਮੰਨੀ ਹੈ। ਆਚਾਰੀਆ ਮੰਮਟ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਨੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਵੰਡ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਹਾਸਲ ਹੈ।

1. ਸ਼ਬਦ ਅਲੰਕਾਰ

ਜਦੋਂ ਕਵੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਸੁਚੱਜੀ ਅਤੇ ਢੁਕਵੀਂ ਵਰਤੋਂ ਦੁਆਰਾ ਕਾਵਿ ਚਮਤਕਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਸ਼ਬਦ ਅਲੰਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

2. ਅਰਥ ਅਲੰਕਾਰ

ਜਦੋਂ ਕਵੀ ਅਰਥਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਾਵਿ ਚਮਤਕਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਅਰਥ ਅਲੰਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

3. ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਅਲੰਕਾਰ

ਜਦੋਂ ਕਵੀ ਆਪਣੇ ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਰਾਹੀਂ ਕਾਵਿਕ ਚਮਤਕਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਅਲੰਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਕੀ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ, ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਆਚਾਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਹਨ:

ਪੰਡਤ ਰਾਮਦਹਿਨ ਮਿਸ਼੍ਰ ਅਨੁਸਾਰ- “ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸਹੀ ਵਰਤੋਂ ਕਾਵਿ- ਸੁਹਜ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਹੀ ਹੈ। ਸੁਹਜ-ਸੁਆਦ ਜਾਂ ਰਮਣੀਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਅਲੰਕਾਰ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੂਜਾ ਕੰਮ ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਗਟਾਅ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਚਮਤਕਾਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ।”6

ਆਚਾਰੀਆ ਮਹਿਮਾ ਭੱਟ ਅਨੁਸਾਰ- “ਉਤਾਰ ਚੜ੍ਹਾਉ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਅਰਥ ਕਦੀ ਸੁਆਦ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ ਇਸੇ ਲਈ ਕਵੀ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।”7 ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਅਲੰਕਾਰ ਕਾਵਿ ਦੇ ਸੁਹਜ-ਸੁਆਦ, ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਸਪਸ਼ਟਤਾ, ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਰੌਚਕਤਾ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਜੋ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ।

ਅਨੁਪ੍ਰਾਂਸ ਅਲੰਕਾਰ

ਇਹ ਸ਼ਬਦਾਤਮਕ ਅਲੰਕਾਰ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਅੱਖਰਾਂ/ਵਰਣਾਂ ਦੀ ਇਕਸਾਰਤਾ ਹੋਵੇ, ਸਵਰਾਂ ਦੀ ਇਕਸਾਰਤਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ, ਉੱਥੇ ਅਨੁਪ੍ਰਾਂਸ ਅਲੰਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਅਲੰਕਾਰ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਹੈ:

ਜਨਨੀ ਜਾਨਤ ਸੁਤੁ ਬਡਾ ਹੋਤੁ ਹੈ
ਇਤਨਾ ਕੁ ਨ ਜਾਨੈ ਜਿ ਦਿਨ ਦਿਨ ਅਵਧ ਘਟਤੁ ਹੈ॥ (ਪੰਨਾ 91) (ਸਿਰੀਰਾਗੁ)

ਬੋਲਤ ਬੋਲਤ ਬਢਹਿ ਬਿਕਾਰਾ॥
ਬਿਨੁ ਬੋਲੇ ਕਿਆ ਕਰਹਿ ਬੀਚਾਰਾ॥3॥ (ਪੰਨਾ 870) (ਰਾਗੁ ਗੋਂਡ)

ਅਲਾਹ ਪਾਕੰ ਪਾਕ ਹੈ ਸਕ ਕਰਉ ਜੇ ਦੂਸਰ ਹੋਇ॥
ਕਬੀਰ ਕਰਮੁ ਕਰੀਮ ਕਾ ਉਹੁ ਕਰੈ ਜਾਨੈ ਸੋਇ॥4॥1॥ (ਪੰਨਾ 727) (ਰਾਗੁ ਤਿਲੰਗ)

ਹਰਿ ਕੇ ਸੰਤ ਸਦਾ ਥਿਰੁ ਪੂਜਹੁ ਜੋ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਜਪਾਤ॥
ਜਿਨ ਕਉ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰਤ ਹੈ ਗੋਬਿਦੁ ਤੇ ਸਤਸੰਗਿ ਮਿਲਾਤ॥3॥ (ਪੰਨਾ 1252) (ਰਾਗੁ ਸਾਰੰਗ)

ਵੀਪਸਾ ਅਲੰਕਾਰ

ਇਹ ਵੀ ਸ਼ਬਦਾਤਮਕ ਅਲੰਕਾਰ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਵੀ ਇੱਕੋ ਸ਼ਬਦ ਜਾਂ ਸ਼ਬਦ- ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਵਾਰ ਉਸੇ ਅਰਥ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਲਈ ਵਰਤਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਵੀਪਸਾ ਅਲੰਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਦਰਬੁ ਸੰਚਿ ਸੰਚਿ ਰਾਜੇ ਮੂਏ ਗਡਿ ਲੇ ਕੰਚਨ ਭਾਰੀ॥
ਬੇਦ ਪੜੇ ਪੜਿ ਪੰਡਿਤ ਮੂਏ ਰੂਪੁ ਦੇਖਿ ਦੇਖਿ ਨਾਰੀ॥3॥ (ਪੰਨਾ 654) (ਰਾਗੁ ਸੋਰਠਿ)

ਰਾਮ ਸਿਮਰਿ ਰਾਮ ਸਿਮਰਿ ਰਾਮ ਸਿਮਰਿ ਭਾਈ॥
ਰਾਮ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਬਿਨੁ ਬੂਡਤੇ ਅਧਿਕਾਈ॥1॥ ਰਹਾਉ॥ (ਪੰਨਾ 692) (ਰਾਗੁ ਧਨਾਸਰੀ)

ਬਿਖੈ ਬਿਖੈ ਕੀ ਬਾਸਨਾ ਤਜੀਅ ਨਹ ਜਾਈ॥
ਅਨਿਕ ਜਤਨ ਕਰਿ ਰਾਖੀਐ ਫਿਰਿ ਫਿਰਿ ਲਪਟਾਈ॥2॥ (ਪੰਨਾ 855-56) (ਰਾਗੁ ਬਿਲਾਵਲੁ)

ਸਿਮਰਿ ਸਿਮਰਿ ਹਰਿ ਹਰਿ ਮਨਿ ਗਾਈਐ॥ (ਪੰਨਾ 971) (ਰਾਗੁ ਰਾਮਕਲੀ)

ਯਮਕ ਅਲੰਕਾਰ

ਇਹ ਵੀ ਸ਼ਬਦਾਤਮਕ ਅਲੰਕਾਰ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਵੀ ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਅਨੇਕਾਂ ਵਾਰ ਵਰਤਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਅਰਥ ਵੱਖਰਾ-ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਯਮਕ ਅਲੰਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:

ਸੋ ਨਿਰਮਲੁ ਨਿਰਮਲ ਹਰਿ ਗੁਨ ਗਾਵੈ॥
ਸੋ ਭਾਈ ਮੇਰੈ ਮਨਿ ਭਾਵੈ॥1॥ ਰਹਾਉ॥ (ਪੰਨਾ 328) (ਰਾਗੁ ਗਉੜੀ)

ਘਘਾ ਘਟਿ ਘਟਿ ਨਿਮਸੈ ਸੋਈ॥
ਘਟ ਫੂਟੇ ਘਟਿ ਕਬਹਿ ਨ ਹੋਈ॥ (ਪੰਨਾ 340) (ਰਾਗੁ ਗਉੜੀ ਪੂਰਬੀ ਬਾਵਨ ਆਖਰੀ)

ਰੂਪਕ ਅਲੰਕਾਰ

ਇਹ ਅਰਥ ਅਲੰਕਾਰ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਉਪਮੇਯ (ਜਿਸ ਦੀ ਉਪਮਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ) ਅਤੇ ਉਪਮਾਨ (ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਪਮਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ) ਨੂੰ ਅਭੇਦ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਰੂਪਕ ਅਲੰਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਬਾਖੂਬੀ ਨਿਭਾਇਆ ਹੈ।

ਖਿੰਥਾ ਗਿਆਨ ਧਿਆਨ ਕਰਿ ਸੂਈ ਸਬਦੁ ਤਾਗਾ ਮਥਿ ਘਾਲੈ॥
ਪੰਚ ਤਤੁ ਕੀ ਕਰਿ ਮਿਰਗਾਣੀ ਗੁਰ ਕੈ ਮਾਰਗਿ ਚਾਲੈ॥2॥ (ਪੰਨਾ 477) (ਰਾਗੁ ਆਸਾ)

ਗੁੜੁ ਕਰਿ ਗਿਆਨੁ ਧਿਆਨੁ ਕਰਿ ਮਹੂਆ ਭਉ ਭਾਠੀ ਮਨ ਧਾਰਾ॥
ਸੁਖਮਨ ਨਾਰੀ ਸਹਜ ਸਮਾਨੀ ਪੀਵੈ ਪੀਵਨਹਾਰਾ॥1॥ (ਪੰਨਾ 969) (ਰਾਗੁ ਰਾਮਕਲੀ)

ਮੁੰਦ੍ਰਾ ਮੋਨਿ ਦਇਆ ਕਰਿ ਝੋਲੀ ਪਤ੍ਰ ਕਾ ਕਰਹੁ ਬੀਚਾਰੁ ਰੇ॥
ਖਿੰਥਾ ਇਹੁ ਤਨੁ ਸੀਅਉ ਅਪਨਾ ਨਾਮੁ ਕਰਉ ਆਧਾਰੁ ਰੇ॥1॥ (ਪੰਨਾ 970) (ਰਾਗੁ ਰਾਮਕਲੀ)

ਮਨੁ ਕਰਿ ਬੈਲੁ ਸੁਰਤਿ ਕਰਿ ਪੈਡਾ ਗਿਆਨ ਗੋਨਿ ਭਰਿ ਡਾਰੀ॥
ਕਹਤੁ ਕਬੀਰੁ ਸੁਨਹੁ ਰੇ ਸੰਤਹੁ ਨਿਬਹੀ ਖੇਪ ਹਮਾਰੀ॥4॥2॥ (ਪੰਨਾ 1123) (ਰਾਗੁ ਕੇਦਾਰਾ)

ਭਾਵਿਕ ਅਲੰਕਾਰ

ਜਦੋਂ ਕਵੀ ਭੂਤਕਾਲ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖਤ ਕਾਲ ਦੀ ਗੱਲ ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਕਾਵਿਕ ਅਲੰਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਅਨੁਸਾਰ: “ਬੀਤ ਚੁੱਕੇ ਅਰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਵਿਖੇ ਵਰਣਨ ‘ਭਾਵਿਕ’ ਅਲੰਕਾਰ ਹੈ।”8

ਚਾਰਿ ਪਾਵ ਦੁਇ ਸਿੰਗ ਗੁੰਗ ਮੁਖ ਤਬ ਕੈਸੇ ਗੁਨ ਗਈਹੈ॥
ਊਠਤ ਬੈਠਤ ਠੇਗਾ ਪਰਿਹੈ ਤਬ ਕਤ ਮੂਡ ਲੁਕਈਹੈ॥1॥ (ਪੰਨਾ 524) (ਰਾਗੁ ਗੂਜਰੀ)

ਅਬ ਨ ਭਜਸਿ ਭਜਸਿ ਕਬ ਭਾਈ॥
ਆਵੈ ਅੰਤੁ ਨ ਭਜਿਆ ਜਾਈ॥
ਜੋ ਕਿਛੁ ਕਰਹਿ ਸੋਈ ਅਬ ਸਾਰੁ॥
ਫਿਰਿ ਪਛੁਤਾਹੁ ਨ ਪਾਵਹੁ ਪਾਰੁ॥3॥ (ਪੰਨਾ 1159) (ਰਾਗੁ ਭੈਰਉ)

ਕਬੀਰ ਸੂਤਾ ਕਿਆ ਕਰਹਿ ਉਠਿ ਕਿ ਨ ਜਪਹਿ ਮੁਰਾਰਿ॥
ਇਕ ਦਿਨ ਸੋਵਨੁ ਹੋਇਗੋ ਲਾਂਬੇ ਗੋਡ ਪਸਾਰਿ॥128॥ (ਪੰਨਾ 1371) (ਸਲੋਕ)

ਕਬੀਰ ਕਾਲਿ ਕਰੰਤਾ ਅਬਹਿ ਕਰੁ ਅਬ ਕਰਤਾ ਸੁਇ ਤਾਲ॥
ਪਾਛੈ ਕਛੂ ਨ ਹੋਇਗਾ ਜਉ ਸਿਰ ਪਰਿ ਆਵੈ ਕਾਲੁ॥138॥ (ਪੰਨਾ 1371) (ਸਲੋਕ)

ਮਿਲਿਤ ਅਲੰਕਾਰ

ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਅਨੁਸਾਰ-

“ਤੁਲਯ ਗੁਣ ਵਾਲੀ ਵਸਤੁ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪਦਾਰਥ ਦਾ ਐਸਾ ਅਭੇਦ ਹੋਣਾ ਕਿ ਭਿੰਨ ਪ੍ਰਤੀਤ ਨਾ ਹੋਵੇ ਐਸੀ ਉਕਤਿ “ਮੀਲਿਤ” ਅਲੰਕਾਰ ਹੈ।”9

ਅਬ ਤਉ ਜਾਇ ਚਢੇ ਸਿੰਘਾਸਨਿ ਮਿਲੇ ਹੈ ਸਾਰਿੰਗਪਾਨੀ॥
ਰਾਮ ਕਬੀਰਾ ਏਕ ਭਏ ਹੈ ਕੋਇ ਨ ਸਕੈ ਪਛਾਨੀ॥6॥3॥ (ਪੰਨਾ 969) (ਰਾਗੁ ਰਾਮਕਲੀ)

ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਅਲੰਕਾਰ

ਜਦੋਂ ਕਵੀ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਸਮਾਨ ਗੁਣ ਵਾਲੀ ਵਸਤੂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਅਲੰਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਕਬੀਰ ਮਾਨਸ ਜਨਮੁ ਦੁਲੰਭੁ ਹੈ ਹੋਇ ਨ ਬਾਰੈ ਬਾਰ॥
ਜਿਉ ਬਨ ਫਲ ਪਾਕੇ ਭੁਇ ਗਿਰਹਿ ਬਹੁਰਿ ਨ ਲਾਗਹਿ ਡਾਰ॥30॥ (ਪੰਨਾ 1366) (ਸਲੋਕ)

ਨਗਨ ਫਿਰਤ ਜੌ ਪਾਈਐ ਜੋਗੁ॥
ਬਨ ਕਾ ਮਿਰਗੁ ਮੁਕਤਿ ਸਭੁ ਹੋਗੁ॥1॥ (ਪੰਨਾ 324) (ਰਾਗੁ ਗਉੜੀ)

ਸੰਧਿਆ ਪ੍ਰਾਤ ਇਸਾਂਨੁ ਕਰਾਹੀ॥
ਜਿਉ ਭਏ ਦਾਦੁਰ ਪਾਨੀ ਮਾਹੀ॥1॥(ਪੰਨਾ 324) (ਰਾਗੁ ਗਉੜੀ)

ਹੇਤ ਅਲੰਕਾਰ

ਜਦੋਂ ਕਵੀ ਆਪਣੇ ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਕਾਰਜ ਦਾ ਇੱਕੋ ਥਾਂ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੇਤ ਅਲੰਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਜਿਸ ਕਾ ਭਰਮੁ ਗਇਆ ਤਿਨਿ ਸਾਚੁ ਪਛਾਨਾ॥6॥ (ਪੰਨਾ 330) (ਰਾਗੁ ਗਉੜੀ ਗੁਆਰੇਰੀ)

ਕਾਮੁ ਕ੍ਰੋਧੁ ਦੁਇ ਕੀਏ ਜਲੇਤਾ ਛੂਟਿ ਗਈ ਸੰਸਾਰੀ॥2॥ (ਪੰਨਾ 969) (ਰਾਗੁ ਰਾਮਕਲੀ)

ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਤਰੀ ਅਲੰਕਾਰ

ਜਦੋਂ ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਕਾਵਿਕ ਚਮਤਕਾਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਤਰੀ ਅਲੰਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਕਵਨੁ ਸੁ ਘਰੁ ਜੋ ਨਿਰਭਉ ਕਹੀਐ॥
ਭਉ ਭਜਿ ਜਾਇ ਅਭੈ ਹੋਇ ਰਹੀਐ॥1॥ ਰਹਾਉ॥ (ਪੰਨਾ 325) (ਰਾਗੁ ਗਉੜੀ)

ਕਿਉ ਛੂਟਉ ਕੈਸੇ ਤਰਉ ਭਵਜਲ ਨਿਧਿ ਭਾਰੀ॥
ਰਾਖੁ ਰਾਖੁ ਮੇਰੇ ਬੀਠੁਲਾ ਜਨੁ ਸਰਨਿ ਤੁਮਾ੍ਰੀ॥1॥ ਰਹਾਉ॥ (ਪੰਨਾ 855) (ਰਾਗੁ ਬਿਲਾਵਲੁ)

ਬਾਬਾ ਬੋਲਨਾ ਕਿਆ ਕਹੀਐ॥
ਜੈਸੇ ਰਾਮ ਨਾਮ ਰਵਿ ਰਹੀਐ॥1॥ ਰਹਾਉ॥ (ਪੰਨਾ 870) (ਰਾਗੁ ਗੋਂਡ)

ਕੋਈ ਹੈ ਰੇ ਸੰਤੁ ਸਹਜ ਸੁਖ ਅੰਤਰਿ ਜਾ ਕਉ ਜਪੁ ਤਪੁ ਦੇਉ ਦਲਾਲੀ ਰੇ॥
ਏਕ ਬੂੰਦ ਭਰਿ ਤਨੁ ਮਨੁ ਦੇਵਉ ਜੋ ਮਦੁ ਦੇਇ ਕਲਾਲੀ ਰੇ॥1॥ ਰਹਾਉ॥ (ਪੰਨਾ 969)

ਕਹੁ ਪੰਡਿਤ ਸੂਚਾ ਕਵਨੁ ਠਾਉ॥
ਜਹਾਂ ਬੈਸਿ ਹਉ ਭੋਜਨੁ ਖਾਉ॥1॥ ਰਹਾਉ॥ (ਪੰਨਾ 1195) (ਰਾਗੁ ਬਸੰਤੁ ਹਿੰਡੋਲੁ)

ਕਬੀਰ ਮਾਇਆ ਤਜੀ ਤ ਕਿਆ ਭਇਆ ਜਉ ਮਾਨੁ ਤਜਿਆ ਨਹੀ ਜਾਇ॥
ਮਾਨ ਮੁਨੀ ਮੁਨਿਵਰ ਗਲੇ ਮਾਨੁ ਸਭੈ ਕਉ ਖਾਇ॥156॥ (ਪੰਨਾ 1372) (ਸਲੋਕ)

ਸੁਸਿੱਧ ਅਲੰਕਾਰ

ਜਦੋਂ ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਯਤਨ ਕੋਈ ਕਰੇ ਅਤੇ ਫਲ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋਵੇ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਸੁਸਿੱਧ ਅਲੰਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਹਰਿ ਕਾ ਸੰਤੁ ਮਰੈ ਹਾੜੰਬੈ ਤ ਸਗਲੀ ਸੈਨ ਤਰਾਈ॥3॥ (ਪੰਨਾ 484) (ਰਾਗੁ ਆਸਾ)

ਕਬੀਰ ਸੋੁਈ ਮੁਖੁ ਧੰਨਿ ਹੈ ਜਾ ਮੁਖਿ ਕਹੀਐ ਰਾਮੁ॥
ਦੇਹੀ ਕਿਸ ਕੀ ਬਾਪੁਰੀ ਪਵਿਤ੍ਰੁ ਹੋਇਗੋ ਗ੍ਰਾਮੁ॥110॥ (ਪੰਨਾ 1370) (ਸਲੋਕ)

ਲੋਕੋਕਤੀ ਅਲੰਕਾਰ

ਜਦੋਂ ਕਵੀ ਲੋਕ ਮੁਹਾਵਰੇ, ਅਖਾਣ, ਬਾਤ ਆਦਿ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਥਨ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਲੋਕੋਕਤੀ ਅਲੰਕਾਰ ਹੈ:

ਕਾ ਕੀ ਮਾਤ ਪਿਤਾ ਕਹੁ ਕਾ ਕੋ ਕਵਨ ਪੁਰਖ ਕੀ ਜੋਈ॥
ਘਟ ਫੂਟੇ ਕੋਊ ਬਾਤ ਨ ਪੂਛੈ ਕਾਢਹੁ ਕਾਢਹੁ ਹੋਈ॥2॥ (ਪੰਨਾ 478) (ਰਾਗੁ ਆਸਾ)

ਕਾਚੈ ਕਰਵੈ ਰਹੈ ਨ ਪਾਨੀ॥
ਹੰਸੁ ਚਲਿਆ ਕਾਇਆ ਕੁਮਲਾਨੀ॥2॥ (ਪੰਨਾ 792) (ਰਾਗੁ ਸੂਹੀ)

ਕਹੁ ਕਬੀਰ ਛੂਛਾ ਘਟੁ ਬੋਲੈ॥
ਭਰਿਆ ਹੋਇ ਸੁ ਕਬਹੁ ਨ ਡੋਲੈ॥4॥1॥ (ਪੰਨਾ 870) (ਰਾਗੁ ਗੋਂਡ)

ਨਾਂਗੇ ਆਵਨੁ ਨਾਂਗੇ ਜਾਨਾ॥
ਕੋਇ ਨ ਰਹਿਹੈ ਰਾਜਾ ਰਾਨਾ॥1॥ (ਪੰਨਾ 1157) (ਰਾਗੁ ਭੈਰਉ)

ਉਲਟਬਾਸੀ ਅਲੰਕਾਰ

ਜਦੋਂ ਕਵੀ ਲੋਕ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ/ਸਾਧਾਰਨ ਤੋਂ ਉਲਟ ਕੋਈ ਗੱਲ ਕਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਉਲਟਬਾਸੀ ਅਲੰਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:

ਪਹਿਲਾ ਪੂਤੁ ਪਿਛੈਰੀ ਮਾਈ॥
ਗੁਰੁ ਲਾਗੋ ਚੇਲੇ ਕੀ ਪਾਈ॥1॥
ਏਕੁ ਅਚੰਭਉ ਸੁਨਹੁ ਤੁਮ੍‍ ਭਾਈ॥
ਦੇਖਤ ਸਿੰਘੁ ਚਰਾਵਤ ਗਾਈ॥1॥ ਰਹਾਉ॥ (ਪੰਨਾ 481) (ਰਾਗੁ ਆਸਾ)

ਕਹੁ ਕਬੀਰ ਪਰਗਟੁ ਭਈ ਖੇਡ॥
ਲੇਲੇ ਕਉ ਚੂਘੈ ਨਿਤ ਭੇਡ ॥3॥ (ਪੰਨਾ 326) (ਰਾਗੁ ਗਾਉੜੀ)

ਜੋਇ ਖਸਮੁ ਹੈ ਜਾਇਆ॥
ਪੂਤਿ ਬਾਪੁ ਖੇਲਾਇਆ॥
ਬਿਨੁ ਸ੍ਰਵਣਾ ਖੀਰੁ ਪਿਲਾਇਆ॥1॥
ਦੇਖਹੁ ਲੋਗਾ ਕਲਿ ਕੋ ਭਾਉ॥
ਸੁਤਿ ਮੁਕਲਾਈ ਅਪਨੀ ਮਾਉ॥1॥ ਰਹਾਉ॥ (ਪੰਨਾ 1194) (ਰਾਗੁ ਗਾਉੜੀ)

ਅਤਿਕਥਨੀ ਅਲੰਕਾਰ

ਜਦੋਂ ਕਵੀ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ/ਤੱਥ ਨੂੰ ਵਧਾ-ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਕਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਅਤਿਕਥਨੀ ਅਲੰਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:

ਕਬੀਰ ਸਾਤ ਸਮੁੰਦਹਿ ਮਸੁ ਕਰਉ ਕਲਮ ਕਰਉ ਬਨਰਾਇ॥
ਬਸੁਧਾ ਕਾਗਦੁ ਜਉ ਕਰਉ ਹਰਿ ਜਸੁ ਲਿਖਨੁ ਨ ਜਾਇ॥81॥ (ਪੰਨਾ 1368) (ਸਲੋਕ)

ਕਬੀਰ ਗੂੰਗਾ ਹੂਆ ਬਾਵਰਾ ਬਹਰਾ ਹੂਆ ਕਾਨ॥
ਪਾਵਹੁ ਤੇ ਪਿੰਗੁਲ ਭਇਆ ਮਾਰਿਆ ਸਤਿਗੁਰ ਬਾਨ॥193॥ (ਪੰਨਾ 1374) (ਸਲੋਕ)

ਵਿਭਾਵਨਾ ਅਲੰਕਾਰ

ਜਦੋਂ ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਕਾਰਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਾਰਜ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਵਿਭਾਵਨਾ ਅਲੰਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:

ਪਗਾ ਬਿਨੁ ਹੁਰੀਆ ਮਾਰਤਾ॥
ਬਦਨੈ ਬਿਨੁ ਖਿਰ ਖਿਰ ਹਾਸਤਾ॥
ਨਿਦ੍ਰਾ ਬਿਨੁ ਨਰੁ ਪੈ ਸੋਵੈ॥
ਬਿਨੁ ਬਾਸਨ ਖੀਰੁ ਬਿਲੋਵੈ॥2॥
ਬਿਨੁ ਅਸਥਨ ਗਊ ਲਵੇਰੀ॥
ਪੈਡੇ ਬਿਨੁ ਬਾਟ ਘਨੇਰੀ॥
ਬਿਨੁ ਸਤਿਗੁਰ ਬਾਟ ਨ ਪਾਈ॥
ਕਹੁ ਕਬੀਰ ਸਮਝਾਈ॥3॥3॥ (ਪੰਨਾ 1194) (ਰਾਗੁ ਬਸੰਤ)

ਚਿੱਤਰ ਅਲੰਕਾਰ

ਜਦੋਂ ਕਵੀ ਤੁਕਾਂ ਦੇ ਅਰੰਭ/ਅੰਤ ਵਿਚ ਇਕ ਹੀ ਸ਼ਬਦ/ਵਾਕੰਸ਼ ਲੈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤੁਕਾਂ ਨਾਲ ਇਕ ਚਿੱਤਰ ਜਿਹਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਚਿੱਤਰ ਅਲੰਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:

ਨਾ ਇਹੁ ਗਿਰਹੀ ਨਾ ਓਦਾਸੀ॥
ਨਾ ਇਹੁ ਰਾਜ ਨ ਭੀਖ ਮੰਗਾਸੀ॥
ਨਾ ਇਸੁ ਪਿੰਡੁ ਨ ਰਕਤੂ ਰਾਤੀ॥
ਨਾ ਇਹੁ ਬ੍ਰਹਮਨੁ ਨਾ ਇਹੁ ਖਾਤੀ॥2॥ (ਪੰਨਾ 871) (ਰਾਗੁ ਗੋਂਡ)

ਮੈਲੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡਾਇ ਕੈ ਈਸ॥
ਮੈਲੇ ਨਿਸਿ ਬਾਸੁਰ ਦਿਨ ਤੀਸ॥2॥
ਮੈਲਾ ਮੋਤੀ ਮੈਲਾ ਹੀਰੁ॥
ਮੈਲਾ ਪਉਨੁ ਪਾਵਕੁ ਅਰੁ ਨੀਰੁ॥3॥
ਮੈਲੇ ਸਿਵ ਸੰਕਰਾ ਮਹੇਸ॥
ਮੈਲੇ ਸਿਧ ਸਾਧਿਕ ਅਰੁ ਭੇਖ॥4॥
ਮੈਲੇ ਜੋਗੀ ਜੰਗਮ ਜਟਾ ਸਹੇਤਿ॥
ਮੈਲੀ ਕਾਇਆ ਹੰਸ ਸਮੇਤਿ॥5॥ (ਪੰਨਾ 1158) (ਰਾਗੁ ਭੈਰਉ)

ਕਾਸੀ ਤੇ ਧੁਨਿ ਊਪਜੈ ਧੁਨਿ ਕਾਸੀ ਜਾਈ॥
ਕਾਸੀ ਫੂਟੀ ਪੰਡਿਤਾ ਧੁਨਿ ਕਹਾਂ ਸਮਾਈ॥1॥ (ਰਾਗੁ ਬਿਲਾਵਲੁ) (ਪੰਨਾ 857)

ਅਨਵਸਰ ਅਲੰਕਾਰ

ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਦਾ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਕਰਨਾ ਛੱਡ ਕੇ ਬੇਮੌਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਅਨਵਸਰ ਅਲੰਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:

ਸੂਕੇ ਸਰਵਰਿ ਪਾਲਿ ਬੰਧਾਵੈ ਲੂਣੈ ਖੇਤਿ ਹਥ ਵਾਰਿ ਕਰੈ॥
ਆਇਓ ਚੋਰੁ ਤੁਰੰਤਹ ਲੇ ਗਇਓ ਮੇਰੀ ਰਾਖਤ ਮੁਗਧੁ ਫਿਰੈ॥2॥ (ਰਾਗੁ ਆਸਾ) (ਪੰਨਾ 479)

ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੇ ਅਨੇਕ ਸਾਹਿਤਕ, ਲੋਕ ਪਰੰਪਰਕ ਅਤੇ ਮੌਲਿਕ ਅਲੰਕਾਰ ਆਪਣੇ ਦੁਆਰਾ ਉਚਾਰੀ ਗਈ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਵਰਤ ਕੇ ਆਪਣੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਖੂਬਸੂਰਤ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਲੰਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ, ਬੇਹੱਦ ਰੌਚਕ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਭਗਤ ਜੀ ਦੀ ਕਾਵਿ ਕਲਾ ਪ੍ਰਤੀ ਉਚੇਰੀ ਸੂਝ ਦਾ ਇਕ ਉੱਤਮ ਨਮੂਨਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।