ਬੇਸ਼ੱਕ ਇਨਸਾਨ ਗੁਰੂ ਦੇ ਰੰਗਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਗੁਰੂ ਪਿਆਰਿਆਂ ਅੰਦਰ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਤਾਂਘ ਜਨਮਾਂ- ਜਨਮਾਂਤਰਾਂ ਤਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਇਨਸਾਨੀ ਬੰਦਿਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਆਪਣੀ ਛੋਟੀ ਸੁਰਤ ਵਿੱਚੋਂ ਓਸ ਰੱਬੀ ਜਲੌਅ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਕਹਿਣਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਗੁਸਤਾਖੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਲੇਖ ‘ਦਸਮੇਸ਼ ਜੀ ਦਾ ਜਲਾਲੀ ਰੂਪ’ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ‘ਜੇ ਕੋਈ ਪ੍ਰਤੱਖ ਬਿਜਲੀ ਨੂੰ ਹੱਥ ਨਾਲ ਫੜਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰੇਗਾ, ਉਹ ਭਸਮ ਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਫਲ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂ? ਪੁਰਸ਼ੋਤਮ ਗੁਰੂ ਅਵਤਾਰ ਆਪਣੇ ਦਿੱਬ ਜਲਵੇ ਜਲਾਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਮਿਤ, ਅਗੋਚਰ, ਮਨ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਵਿਮੁਕਤ ਪਰਮ-ਈਸ਼ਵਰ ਸੱਤਾ ਨਾਲ ਅਭੇਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ-ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਸੋਭਾ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਕਈ ਚਿੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦਸਮੇਸ਼ ਜੀ ਦੇ ਸਰੂਪ ਦੇ ਦੀਦਾਰ ਕਰਾਉਣ ਦੀ ਸਲਾਹੁਣਯੋਗ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ ਪਰ ਉਹ ਰੱਬੀ ਨੂਰ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਕਿਸੇ ਕਲਾ ਵਿਚ ਬੰਨ੍ਹਣਾ ਨਾਮੁਮਕਿਨ ਹੈ। ਕਿਉੁਂਕਿ ਇਨਸਾਨ ਵਿਚ ਇੰਨਾ ਤਾਣ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਗੁਰੂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਝ ਦੀ ਪਕੜ ਵਿਚ ਲਿਆ ਸਕੇ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵਰਗੇ ਸੰਤ ਕਵੀ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵੀ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨੇ ਹੀ ਦਸਮੇਸ਼ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਰਾਹੀਂ ਸਾਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਦੇ ਅੰਸ਼ਿਕ ਦੀਦਾਰ ਕਰਵਾਏ ਹਨ। ਇਸ ਲੇਖ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੁਆਰਾ ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ ਵਰਤਾਏ ਚੋਜਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਝਲਕਾਰਾ ਲੈਣਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਚੇਤਨਾ ਅੰਦਰ ਗੁਰੂ ਦੇ ਦੀਦਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਖਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਤਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਦੇ ਰੰਗ ਡਾਹਢੇ ਹਨ, ਮਨੱੁਖ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪਕੜ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦੇ ਪਰ ਇਸ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ ਦੇ ਭਾਵਜੂਦ ਵੀ ਉੱਚੀਆਂ ਸੁਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਕ ਲੇਖ ‘ਕਲਗੀਆਂ ਵਾਲੇ ਦੀ ਛਬੀ’ ਵਿਚ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ‘ਰੱਬ ਵੀ ਦਸ ਜਾਮੇ ਪਲਟ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪੂਰੇ ਦੀਦਾਰ ਕਰਾ ਸਕਿਆ ਹੈ। ਇਕ ਜਾਮੇ ਦੀ ਗੁਪਤ ਪੂਰਣਤਾ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਦਸ ਜਾਮੇ ਬਦਲ-ਬਦਲ ਪੂਰਨ ਕੀਤੀ।

ਇਸ ਲੇਖ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੁਆਰਾ ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ ਵਰਤਾਏ ਚੋਜਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਝਲਕਾਰਾ ਲੈਣਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਚੇਤਨਾ ਅੰਦਰ ਗੁਰੂ ਦੇ ਦੀਦਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਖਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਤਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਦੇ ਰੰਗ ਡਾਹਢੇ ਹਨ, ਮਨੱੁਖ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪਕੜ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦੇ ਪਰ ਇਸ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ ਦੇ ਭਾਵਜੂਦ ਵੀ ਉੱਚੀਆਂ ਸੁਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਕ ਲੇਖ ‘ਕਲਗੀਆਂ ਵਾਲੇ ਦੀ ਛਬੀ’ ਵਿਚ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ‘ਰੱਬ ਵੀ ਦਸ ਜਾਮੇ ਪਲਟ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪੂਰੇ ਦੀਦਾਰ ਕਰਾ ਸਕਿਆ ਹੈ। ਇਕ ਜਾਮੇ ਦੀ ਗੁਪਤ ਪੂਰਣਤਾ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਦਸ ਜਾਮੇ ਬਦਲ-ਬਦਲ ਪੂਰਨ ਕੀਤੀ। ਦਸਮੇਸ਼ ਜੀ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਆਰੀਆਈ ਅਤੇ ਸਾਮੀ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਨੌਂ ਜਾਮੇ ਗੁਰੂ ਰੂਪ ਵਿਚ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਿਚਰਨ ਦੇ ਕੌਤਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਲਾਲਾ ਦੌਲਤ ਰਾਇ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ‘ਸਾਹਿਬੇ ਕਮਾਲ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ’ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿਚ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ, ਸਿਆਣਪਾਂ, ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕ ਜਗ੍ਹਾ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾਂ ਤਾਂ ਇਕ ਦੈਵੀ ਹਸਤੀ ਤਿਆਰ ਹੋਈ ਜੋ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਮਹਾਰਾਜ ਹਨ।

ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਰਮ ਦੀ ਉਚਾਈ ਤੇ ਆਦਰਸ਼ ਉਸ ਦੇ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਪੈਗ਼ੰਬਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਲਕੀਰੀ ਧਾਰਾ ਵੀ ਗੁਰੂ/ਪੈਗ਼ੰਬਰ ਦੇ ਦੈਵੀ ਆਦਰਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਸਾਕਾਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਧੰਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਹਨ। ਭਾਰਤੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਦੋ ਮੁੱਖ ਧਰੁਵਾਂ ਆਸਤਿਕ ਤੇ ਨਾਸਤਿਕ ਅਤੇ ਸਾਮੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਸੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੂਖਮ ਰਮਜ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਮੀ ਧਰਮ-ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚੋਂ ਹਜ਼ਰਤ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਤਮੁਲ ਨਬੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂਕਿ ਧਰਮ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਕਲਗੀਧਰ ਪਿਤਾ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਪੈਗ਼ੰਬਰ ਜਲਾਲੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਮਾਏ ਹੋਏ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਗੁਰੂ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ
ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਅਨੇਕ ਇਸ਼ਾਰੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।

ਜਦੋਂ ਦਸਮੇਸ਼ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਦੇ ਪੀਰ ਭੀਖਣ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਅੱਲਾਹ ਦਾ ਕੋਈ ਰੂਪ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤਾਂ ਪੀਰ ਭੀਖਣ ਸ਼ਾਹ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਖਿੱਚ ਕਾਰਨ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਹੋ ਤੁਰੇ। ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ ਦੇ ਜਲੌਅ ਦਾ ਅਨੰਦ ਮਾਣਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਦੋ ਕੁੱਜੇ ਕੀਤੇ ਜੋ ਕਿ ਆਰੀਆਈ ਅਤੇ ਸਾਮੀ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸਨ। ਪੀਰ ਭੀਖਣ ਸ਼ਾਹ ਇਹ ਜਾਣਨ ਦੇ ਇਛੁੱਕ ਸਨ ਕਿ ਇਹ ਰੱਬੀ ਅਵਤਾਰ ਕਿਹੜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਤਾਰੇਗਾ, ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ ਨੇ ਦੋਵਾਂ ਕੁੱਜਿਆਂ ਉੱਪਰ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਰੱਖ ਦਿੱਤੇ। ਜਿਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸਾਫ ਸੀ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜ ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ ਦੋਵਾਂ ਧਰਮ-ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਨਿਵਾਜਣਗੇ। ਅਜਿਹੀ ਰਮਜ਼ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਵੇਈਂ ਨਦੀ ’ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦਿਆਂ ਕਹੀ ਸੀ ‘ਨਾ ਕੋ ਹਿੰਦੂ ਨਾ ਮੁਸਲਮਾਨ’।

ਦਸਮੇਸ਼ ਜੀ ਦੇ ਬਚਪਨ ਦੀ ਇਹ ਸਾਖੀ ਆਧੁਨਿਕ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਝਗੜੇ ਨਿਬੇੜਨ ਦੀ ਇੱਕੋ-ਇਕ ਔਸ਼ਧੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੋਰ ਵੀ ਅਨੇਕਾਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿੱਚੋਂ ਲਈਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਕੋਈ ਧਰਮ ਦੇ ਇਕੱਠ ਵਿੱਚੋਂ ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਹੈ ਸਗੋਂ ਅੱਲਾਹ ਦੇ ਘਰ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਉਹ ਗਾਡੀਰਾਹ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਕ ਬਣੇਗਾ।

ਦਸਮ ਪਿਤਾ ਦੇ ਜੀਵਨ ਉੱਪਰ ਅਨੇਕਾਂ ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਨੇ ਹੁਣ ਤਕ ਆਪੋ- ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਲਮ ਚਲਾਈ। ਪਰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜ ਦਾ ਦੈਵੀ ਰੂਪ ਵਿਖਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਜੰਗਜੂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਉਤਾਰਿਆ। ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੀਆਂ ਜੰਗਾਂ ਵੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਚੰਡ ਰੂਪ ਹੈ ਪਰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੰਗਾਂ ਨੂੰ ਅਸਤਿਤਵੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਕਠੋਰਤਾ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨਾ ਇਕ ਅਲੌਕਿਕ ਨਜ਼ਾਰਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ ਇਕ ਸੰਪੂਰਨ ਅਤੇ ਆਦਰਸ਼ਕ ਮਨੁੱਖ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਕਿ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਆਦਿ ਤੋਂ ਹੀ ਤਲਾਸ਼ ਸੀ। 1699 ਈ. ਦੀ ਵੈਸਾਖੀ ਨੂੰ ਖਾਲਸਾ ਸਾਜ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਇਆ ਅਤੇ ਆਪ ਵੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਪਾਨ ਕੀਤਾ:

ਵਾਹੁ ਵਾਹੁ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਆਪੇ ਗੁਰ ਚੇਲਾ॥

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਖਾਲਸੇ ਤੋਂ ਆਪਣਾ ਸਭ ਕੁਝ ਕੁਰਬਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ:

-ਖਾਲਸਾ ਮੇਰੋ ਰੂਪ ਹੈ ਖਾਸ॥
-ਖਾਲਸਾ ਮੇਰੋ ਸਤਿਗੁਰ ਪੂਰਾ॥

ਦਸਮੇਸ਼ ਜੀ ਨੇ ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ, ਅਕਾਲ ਉਸਤਤਿ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਮੋਲਕ ਬਾਣੀਆਂ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਹੋਰ ਅਮੀਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਏਕ ਅਛਰੀ ਵਰਗੇ ਛੰਦ ਵਰਤੇ ਜੋ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵਰਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਕ ਅੱਖਰ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਜੋ ਕਿ ਸਾਰੀਆਂ ਵਡਿਆਈਆਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੈ। ਆਪ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ 52 ਕਵੀ ਸਨ ਜੋ ਕਿ ਵੱਖ- ਵੱਖ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਸਾਹਿਤ ਰਚ ਕੇ ਆਪ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਚੱਲ ਰਹੀ ਗਿਆਨ ਪਰੰਪਰਾ ਰਾਹੀਂ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਮੁੱਢ ਤੋਂ ਹੀ ਇਨਸਾਨ ਅੰਦਰ ਪਈ ਹੈ, ਇਕੱਲੇ ਗਿਆਨ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਹੰਕਾਰੀ ਬਿਰਤੀ ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰਮ-ਕਾਂਡੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਕਾਜ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸੀ, ਇਸ ਬਿਰਤੀ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪ ਨੇ ਸੇਵਾ ਦੇ ਗੁਣ ਨੂੰ ਵੀ ਪੰਥ ਵਿਚ ਪ੍ਰਪੱਕ ਕੀਤਾ। ਜੋ ਕਿ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਸੇਵਾ ਪੰਥੀਆਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਚੱਲੀ ਜੋ ਹੁਣ ਤਕ ਕਾਇਮ ਹੈ। ਰੈੱਡ ਕਰਾਸ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਨੇ ਐਸੀ ਮਹਾਨ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਮੁੱਢ ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਬੰਨ੍ਹਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਰਬਾਬ ਰਾਹੀਂ ਕੀਰਤਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਰੰਦੇ ਰਾਹੀਂ, ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਢਾਡੀ ਵਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਤਾਊਸ ਰਾਹੀਂ ਪੂਰਿਆਂ ਕੀਤਾ। ਆਪ ਤਾਊਸ ਰਾਹੀਂ, ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਵਿਚ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਆਪ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।

ਦੱਖਣ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਸੌਂਪਣਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਕੋਈ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਹੀ ਮਿਲੀ ਹੈ।

ਸਾਨੂੰ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਦੈਵੀ ਰੂਪ ਮਨੁੱਖਤਾ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਚਾਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਪੇਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।