ਤੇਰਾ ਮਹਲੁ ਅਗੋਚਰੁ ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ ਬਿਖਮੁ ਤੇਰਾ ਹੈ ਭਾਣਾ॥
ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਢਹਿ ਪਇਆ ਦੁਆਰੈ ਰਖਿ ਲੇਵਹੁ ਮੁਗਧ ਅਜਾਣਾ॥ (ਪੰਨਾ 1186)

ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਫੁਰਮਾਨ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਸਿਰਤਾਜ ਪੰਚਮ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਬਸੰਤ ਰਾਗ ਵਿਚ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦੇ ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਅਨੁਸਾਰ ਅਗੋਚਰ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ, “ਜੋ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਨਾ ਹੋਵੇ।” ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ! ਤੇਰਾ ਮਹਿਲ ਅਗੋਚਰ ਹੈ, ਭਾਵ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਪਕੜ ਤੋਂ ਪਰੇ ਦੀ ਵਸਤੂ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਮਨੁੱਖਾ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਉਸ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਹੈ:

ਘਟ ਘਟ ਮੈ ਹਰਿ ਜੂ ਬਸੈ ਸੰਤਨ ਕਹਿਓ ਪੁਕਾਰਿ॥ (ਪੰਨਾ 1427)

ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਸਵਾਲ ਅਕਸਰ ਸਾਡੇ ਦਿਮਾਗ ’ਤੇ ਛਾਇਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਰਬ ਕਲਾ ਸੰਪੂਰਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਉਸ ਦਾ ਘਰ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਵਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੇ ਅਰੰਭ ਤੋਂ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਕਸਾਅ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇ। ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਗਿਆਨ ਇੰਨਾ ਅਲਪ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਰੱਬ ਬੱਦਲਾਂ ਉਹਲੇ ਬੈਠਾ ਹੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਖੋਜੀ ਬਿਰਤੀ ਸਦਕਾ ਉਸ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਆਪਣੀ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣਾ ਲਈ ਜਿਵੇਂ ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਨਰਕ ਦਾ ਸੰਕਲਪ! ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਨੁੱਖ ਰੱਬ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਵਿਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦੇ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਲੇਖਾ-ਜੋਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲੇਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਜਾਂ ਨਰਕ ਵਿਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਵਰਗ ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਰੱਬ ਆਪ ਵਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਹਰ ਖੁਸ਼ੀ ਉੱਥੇ ਉਪਲੱਬਧ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਥਾਂ ਰੱਬ ਦੀ ਆਰਾਮ-ਗਾਹ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਸਥਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਬੈਠ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣਾ ਰਾਜ-ਪਾਟ ਚਲਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਵਿਚ ਅਕਸਰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਸਵਾਲ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਸੋ ਦਰੁ ਕੇਹਾ ਸੋ ਘਰੁ ਕੇਹਾ ਜਿਤੁ ਬਹਿ ਸਰਬ ਸਮਾਲੇ॥ (ਪੰਨਾ 6)

ਇਹ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਸਵਾਲ ਹੈ ਜੋ ਰੱਬੀ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਪਸਾਰੇ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਵਿਸਮਾਦ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਵਿਸਮਾਦ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ। ਇਸਲਾਮ ਵਿਚ ਸੱਤ ਪਾਤਾਲਾਂ ਅਤੇ ਸੱਤ ਅਕਾਸ਼ਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਮਾਨਤਾ ਹੈ ਕਿ ਅੱਲਾਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਸੱਤਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:

ਪਾਤਾਲਾ ਪਾਤਾਲ ਲਖ ਆਗਾਸਾ ਆਗਾਸ॥
ਓੜਕ ਓੜਕ ਭਾਲਿ ਥਕੇ ਵੇਦ ਕਹਨਿ ਇਕ ਵਾਤ॥ (ਪੰਨਾ 5)

ਭਾਵ ਕਿ ਵੇਦ ਵੀ ਥੱਕ ਕੇ ਇਸੇ ਨਤੀਜੇ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਜਾਂ ਉਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਥਾਹ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕੇ। ਨਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਭੇਦ ਮਿਲਿਆ ਹੈ, ਨਾ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ! ਕਿਉਂਕਿ

ਏਵਡੁ ਊਚਾ ਹੋਵੈ ਕੋਇ॥ ਤਿਸੁ ਊਚੇ ਕਉ ਜਾਣੈ ਸੋਇ॥ (ਪੰਨਾ 5)

ਇਸੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਲਪੱਗਤਾ ਅਤੇ ਤੁੱਛਤਾ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਰੱਬੀ ਰਹਿਮਤ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਅਜਿਹਾ ਵਿਸਮਾਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਪੁਕਾਰ ਉਠਦੇ ਹਨ:

ਸੋ ਦਰੁ ਕੇਹਾ ਸੋ ਘਰੁ ਕੇਹਾ ਜਿਤੁ ਬਹਿ ਸਰਬ ਸਮਾਲੇ॥ (ਪੰਨਾ 6)

ਹੇ ਪਰਮਾਤਮਾ! ਹੇ ਗਰੀਬ ਨਿਵਾਜ ਪਿਤਾ!! ਉਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਥਾਂ ਹੈ, ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਘਰ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਬੈਠ ਕੇ ਤੂੰ ਇਸ ਸਾਰੇ ਪਸਾਰੇ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਉਸ ਦਰ ਬਾਰੇ ਜੋ ਬਿਆਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਸਾਡੇ ਵਰਗੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਮੱਤ ਵਾਲੇ ਵੀ ਵਿਸਮਾਦ ਵਿਚ ਆਏ ਬਿਨਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ:

ਵਾਜੇ ਨਾਦ ਅਨੇਕ ਅਸੰਖਾ ਕੇਤੇ ਵਾਵਣਹਾਰੇ॥
ਕੇਤੇ ਰਾਗ ਪਰੀ ਸਿਉ ਕਹੀਅਨਿ ਕੇਤੇ ਗਾਵਣਹਾਰੇ॥ (ਪੰਨਾ 6)

ਤੇ ਫਿਰ ਅੰਤ ਵਿਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ:

ਹੋਰਿ ਕੇਤੇ ਗਾਵਨਿ ਸੇ ਮੈ ਚਿਤਿ ਨ ਆਵਨਿ ਨਾਨਕੁ ਕਿਆ ਵੀਚਾਰੇ॥ (ਪੰਨਾ 6)

ਉਸ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਅਤੇ ਬੇਅੰਤਤਾ ਦੀ ਹੋਰ ਵਿਆਪਕ ਤਸਵੀਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਇੰਝ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਕਈ ਕੋਟਿ ਖਾਣੀ ਅਰੁ ਖੰਡ॥ ਕਈ ਕੋਟਿ ਅਕਾਸ ਬ੍ਰਹਮੰਡ॥
ਕਈ ਕੋਟਿ ਹੋਏ ਅਵਤਾਰ॥ ਕਈ ਜੁਗਤਿ ਕੀਨੋ ਬਿਸਥਾਰ॥
ਕਈ ਬਾਰ ਪਸਰਿਓ ਪਾਸਾਰ॥ ਸਦਾ ਸਦਾ ਇਕੁ ਏਕੰਕਾਰ॥ (ਪੰਨਾ 276)

ਅਜਿਹੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਨੇਤਰਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਚਕਾਚੌਂਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਇਸ ਚਕਾਚੌਂਧਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਹੀ ਅਸਚਰਜਤਾ ਜਾਂ ਵਿਸਮਾਦ ਹੈ। ਦਰਸ਼ਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਤੁੱਛ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਬੇਅੰਤਤਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਉਘੜਵੀਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬੇਅੰਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਬਾਰੇ ਹੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਇਕ ਥਾਂ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਪਾਸੇ ਪਸਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ:

ਜਲਿ ਥਲਿ ਮਹੀਅਲਿ ਪੂਰਿਆ ਸੁਆਮੀ ਸਿਰਜਨਹਾਰੁ॥ (ਪੰਨਾ 296)

ਅਤੇ ਇਸ ਪਸਾਰੇ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਹੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਬਲਿਹਾਰੀ ਕੁਦਰਤਿ ਵਸਿਆ॥ ਤੇਰਾ ਅੰਤੁ ਨ ਜਾਈ ਲਖਿਆ॥ (ਪੰਨਾ 469)

ਉਹ ਕਰਤਾ ਪੁਰਖ ਆਪਣੀ ਕਾਇਨਾਤ ਵਿਚ ਹਰ ਥਾਂ ਆਪ ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ- ਜਲਾਂ ਵਿਚ ਥਲਾਂ ਵਿਚ, ਵਣਾਂ ਵਿਚ ਕੰਦਰਾਂ ਵਿਚ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਅਤੇ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਜੋ ਵੀ ਉਹਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਹੈ ਉਹੀ ਨਾਂ ਉਹਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ- ਕਿਰਤਮ ਨਾਮ ਕਥੇ ਤੇਰੇ ਜਿਹਬਾ॥ ਉਸ ਦੀ ਕ੍ਰਿਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ਤਾਂ ਅਸੰਖਾਂ ਹੋ ਗਏ ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਰੰਗ ਰੂਪ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਨਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ:

ਰੂਪੁ ਨ ਰੇਖ ਨ ਰੰਗੁ ਕਿਛੁ ਤ੍ਰਿਹੁ ਗੁਣ ਤੇ ਪ੍ਰਭ ਭਿੰਨ॥ (ਪੰਨਾ 283)

ਇਸੇ ਪ੍ਰਥਾਇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:

ਚਕ੍ਰ ਚਿਹਨ ਅਰੁ ਬਰਨ ਜਾਤਿ ਅਰੁ ਪਾਤਿ ਨਹਿਨ ਜਿਹ॥
ਰੂਪ ਰੰਗ ਅਰੁ ਰੇਖ ਭੇਖ ਕੋਊ ਕਹਿ ਨ ਸਕਤ ਕਿਹ॥
ਅਚਲ ਮੂਰਤਿ ਅਨ ਭਉ ਪ੍ਰਕਾਸ ਅਮਿਤੋਜ ਕਹਿਜੈ॥
ਕੋਟਿ ਇਦ੍ਰ ਇਦ੍ਰਾਣਿ ਸਾਹਿ ਸਾਹਾਣਿ ਗਣਿਜੈ॥
ਤ੍ਰਿਭਵਣ ਮਹੀਪ ਸੁਰ ਨਰ ਅਸੁਰ ਨੇਤ ਨੇਤ ਬਨ ਤ੍ਰਿਣ ਕਹਤ॥
ਤ੍ਵ ਸਰਬ ਨਾਮ ਕਥੈ ਕਵਨ ਕਰਮ ਨਾਮ ਬਰਣਤ ਸੁਮਤਿ॥1॥
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:
ਸਚ ਖੰਡਿ ਵਸੈ ਨਿਰੰਕਾਰੁ॥ ਕਰਿ ਕਰਿ ਵੇਖੈ ਨਦਰਿ ਨਿਹਾਲ॥
ਤਿਥੈ ਖੰਡ ਮੰਡਲ ਵਰਭੰਡ॥ ਜੇ ਕੋ ਕਥੈ ਤ ਅੰਤ ਨ ਅੰਤ॥ (ਪੰਨਾ 8)

ਅਜਿਹੇ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜਿਸ ਦਾ ਰੰਗ, ਭੇਦ, ਅਕਾਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕੋਈ ਦੇਖ ਵੀਂ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਅਸਥੂਲ਼ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਘਰ ਹੋਵੇਗਾ, ਐਸਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸਤਿਗੁਰੂ ਨੇ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ। ਸਚ ਖੰਡਿ ਵਸੈ ਨਿਰੰਕਾਰੁ ਸਿਰਫ ਉਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਆਭਾਸ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ ਕਿ ਏਨੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਸਤਿਪੁਰਖ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿੱਥੇ ਹੋਵੇਗਾ? ਉਹ ਮਹੱਲ, ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਉਹ ਦੇਸ਼ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ? ਇਕ ਸੰਕਲਪ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਬੇਗਮਪੁਰਾ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਚਿਤਵਦੀ ਹੈ:

ਬੇਗਮ ਪੁਰਾ ਸਹਰ ਕੋ ਨਾਉ॥ ਦੂਖੁ ਅੰਦੋਹੁ ਨਹੀ ਤਿਹਿ ਠਾਉ॥
ਨਾਂ ਤਸਵੀਸ ਖਿਰਾਜੁ ਨ ਮਾਲੁ॥ ਖਉਫੁ ਨ ਖਤਾ ਨ ਤਰਸੁ ਜਵਾਲੁ॥ (ਪੰਨਾ 345)

ਪਰ ਇੱਥੇ ਇਹ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸੱਚਖੰਡ ਜਾਂ ਬੇਗਮਪੁਰਾ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਜਾਂ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਕੋਈ ਪਿੰਡ, ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਇਮਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਅਜਿਹੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਭਉ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਭਉ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਅਜਿਹੇ ਬੇਗਮਪੁਰੇ ਦੀ ਹੋਂਦ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪੂਰੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਚ ਚਿਤਵਦੀ ਹੈ। ਵਡਹੰਸ ਰਾਗ ਵਿਚ ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਅਤਿ ਊਚਾ ਤਾ ਕਾ ਦਰਬਾਰਾ॥ ਅੰਤੁ ਨਾਹੀ ਕਿਛੁ ਪਾਰਾਵਾਰਾ॥ (ਪੰਨਾ 562)

ਜੋ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਮਾਨ ਹੈ ਉਸ ਦਾ ਪਾਰਾਵਾਰ ਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਤਾਂ ਮਾਪਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਲੇਖਾ-ਜੋਖਾ ਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਜੋ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਮਾਪਿਆ ਜਾਵੇ? ਉਸ ਬਾਰੇ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਧੰਨ-ਧੰਨ ਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ:

ਧੰਨੁ ਸੁ ਦੇਸੁ ਜਹਾ ਤੂੰ ਵਸਿਆ ਮੇਰੇ ਸਜਣ ਮੀਤ ਮੁਰਾਰੇ ਜੀਉ॥ (ਪੰਨਾ 96)

ਪਰ ਉਹ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਆਪਣੀ ਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹਰ ਥਾਂ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਹੈ:

-ਬੇਦ ਕਤੇਬ ਸੰਸਾਰ ਹਭਾ ਹੂੰ ਬਾਹਰਾ॥ ਨਾਨਕ ਕਾ ਪਾਤਿਸਾਹੁ ਦਿਸੈ ਜਾਹਰਾ॥(ਪੰਨਾ 397)

-ਸੋ ਅੰਤਰਿ ਸੋ ਬਾਹਰਿ ਅਨੰਤ॥ ਘਟਿ ਘਟਿ ਬਿਆਪਿ ਰਹਿਆ ਭਗਵੰਤ॥
ਧਰਨਿ ਮਾਹਿ ਆਕਾਸ ਪਇਆਲ॥ ਸਰਬ ਲੋਕ ਪੂਰਨ ਪ੍ਰਤਿਪਾਲ॥
ਬਨਿ ਤਿਿਨ ਪਰਬਤਿ ਹੈ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮੁ॥ ਜੈਸੀ ਆਗਿਆ ਤੈਸਾ ਕਰਮੁ॥
ਪਉਣ ਪਾਣੀ ਬੈਸੰਤਰ ਮਾਹਿ॥ ਚਾਰਿ ਕੁੰਟ ਦਹ ਦਿਸੇ ਸਮਾਹਿ॥
ਤਿਸ ਤੇ ਭਿੰਨ ਨਹੀ ਕੋ ਠਾਉ॥ ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ਨਾਨਕ ਸੁਖੁ ਪਾਉ॥ (ਪੰਨਾ 293)

ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ, ਘਟ ਘਟ ਵਿਚ, ਧਰਤੀ ਅਕਾਸ ਪਾਤਾਲ, ਵਣ ਤ੍ਰਿਣ ਪਰਬਤ, ਪਉਣ ਪਾਣੀ ਤੇ ਅੰਗ ਭਾਵ ਚਹੁੰ ਕੁੰਟਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਰਮਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਲੱਭਣ ਜਾਣ ਦਾ ਕੀ ਅਰਥ ਹੈ? ਕਾਹੇ ਰੇ ਬਨਿ ਖੋਜਨ ਜਾਈ ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਉਹ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਅੰਦਰ ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ:

ਹਰਿ ਮੰਦਰੁ ਏਹੁ ਸਰੀਰੁ ਹੈ ਗਿਆਨਿ ਰਤਨਿ ਪਰਗਟੁ ਹੋਇ॥ (ਪੰਨਾ 1346)

ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਯੋਗ ਨਜ਼ਰ ਉਸ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਸ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਮਿਹਰ ਨਾਲ, ਉਸ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ, ਉਸ ਦੀ ਰਹਿਮਤ ਨਾਲ:

ਗੁਰ ਪਰਸਾਦੀ ਵੇਖੁ ਤੂ ਹਰਿ ਮੰਦਰੁ ਤੇਰੈ ਨਾਲਿ॥
ਹਰਿ ਮੰਦਰੁ ਸਬਦੇ ਖੋਜੀਐ ਹਰਿ ਨਾਮੋ ਲੇਹੁ ਸਮ੍ਲਿ॥ (ਪੰਨਾ 1346)

ਭਾਵ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਖੋਜ ਨਾਲ ਹੋਣੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਦੀ ਮਿਹਰ ਸਦਕਾ ਇਹ ਗਿਆਨ ਚਾਨਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਮਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਪੁਕਾਰ ਉਠਦਾ ਹੈ:

ਤੇਰਾ ਮਹਲੁ ਅਗੋਚਰੁ ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ ਬਿਖਮੁ ਤੇਰਾ ਹੈ ਭਾਣਾ॥
ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਢਹਿ ਪਇਆ ਦੁਆਰੈ ਰਖਿ ਲੇਵਹੁ ਮੁਗਧ ਅਜਾਣਾ॥

ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਵੀ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਤਾਂ ਹੈ ਪਰ ਹੈ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾ। ਪਰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਅਸਲੀ ਗੱਲ ਉਸ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਸਮਰਪਣ ਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਉਸ ਦੇ ਦਰ ਉੱਤੇ ਢਹਿ ਪੈਣ ਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸਿਆਣਪਾਂ ਅਤੇ ਚਤੁਰਾਈਆਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਕਿਰਪਾ ਪਾਤਰ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਮਾਣ, ਹੰਕਾਰ ਜਾਂ ਹੈਂਕੜ ਦੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਚਾਉ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ:

ਢਾਢੀ ਦਰਿ ਪ੍ਰਭ ਮੰਗਣਾ ਦਰੁ ਕਦੇ ਨ ਛੋੜੇ॥
ਨਾਨਕ ਮਨਿ ਤਨਿ ਚਾਉ ਏਹੁ ਨਿਤ ਪ੍ਰਭ ਕਉ ਲੋੜੇ॥ (ਪੰਨਾ 323)

ਸਮਰਪਣ ਦੇ ਅਭਾਵ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਯਤਨ ਵਿਅਰਥ ਹਨ:

-ਦਹ ਦਿਸ ਖੋਜਤ ਹਮ ਫਿਰੇ ਮੇਰੇ ਲਾਲ ਜੀਉ ਹਰਿ ਪਾਇਅੜਾ ਘਰਿ ਆਏ ਰਾਮ॥ (ਪੰਨਾ 542)
-ਹਰਿ ਮੰਦਰੁ ਸੋਈ ਆਖੀਐ ਜਿਥਹੁ ਹਰਿ ਜਾਤਾ॥ (ਪੰਨਾ 953)

ਤਾਂ ਤੇ ਆਓ ਅਰਦਾਸ ਕਰੀਏ ਕਿ ਉਹ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਵੀ ਮਿਹਰ ਕਰੇ, ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇ, ਰਹਿਮਤ ਕਰੇ ਤੇ ਅਸੀਂ ਵੀ ਉਹ ਸਮਰਪਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕੀਏ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਸਾਨੂੰ ਸਹੀ ਕਾਇਨਾਤ ਵਿਚ, ਜ਼ੱਰੇ-ਜ਼ੱਰੇ ਵਿਚ ਰਮਿਆ ਹੋਇਆ ਨਜ਼ਰ ਆਵੇ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਆਲੀਸ਼ਾਨ ਮਹਿਲ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦੀ ਆਸ ਤਿਆਗ ਕੇ ਅਸੀਂ ਵੀ ਕਹਿ ਸਕੀਏ ਤੇਰਾ ਮਹਲੁ ਅਗੋਚਰੁ ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ . . . ਅਤੇ ਉਸ ਪਿਆਰੇ ਦਾ ਬਿਖਮ ਭਾਣਾ ਮੰਨਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕੀਏ।