ਢਾਡੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਮੇਰਾ ਵੀ ਮਨ ਬਣਿਆ ਕਿ ਉਸ ਜਗ੍ਹਾ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਜਿੱਥੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਸਿੰਘਾਂ ਸਮੇਤ ਭੁੱਖੇ ਰਹਿ ਕੇ ਜ਼ੁਲਮ ਵਿਰੁੱਧ ਜੰਗ ਲੜਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਮੈਂ 25 ਜੂਨ, 2017 ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਪੋਤਰੀਆਂ ਗੁਰਮਿੰਦਰ ਕੌਰ ਤੇ ਨਰਿੰਦਰ ਕੌਰ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਅਸੀਂ ਧਾਰੀਵਾਲ ਤੋਂ ਟੈਂਪੂ ਲੈ ਕੇ ਜਾਪੂਵਾਲ ਜਾ ਕੇ ਉਤਰੇ, ਉੱਥੋਂ ਅਸੀਂ ਫਿਰ ਰਿਕਸ਼ੇ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਰਿਕਸ਼ੇ ਵਾਲੇ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ, ਉਹ ਹੈ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ। ਅਸੀਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਕੋਈ ਹੋਰ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਬੰਦ ਸੀ। ਸੁੰਨਸਾਨ ਪਈ ਹੋਈ ਸੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਉਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਜਾਪੂਵਾਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਗੁਰਦਾਸ ਨੰਗਲ ਦੀ ਨਹਿਰ ’ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਇਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਅਸੀਂ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਜਾਣਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਥੇਹ ’ਤੇ ਜਾਣਾ ਹੋਣਾ, ਜੋ ਗੁਰਦਾਸ ਨੰਗਲ ਤੋਂ ਦੋ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ ਜੋ ਨਵੇਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਅਸੀਂ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਬਾਣੀ ਸਰਵਣ ਕੀਤੀ ਤੇ ਲੰਗਰ ਛਕਿਆ ਤੇ ਫਿਰ ਸੇਵਾਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਅਸੀਂ ਹੈੱਡ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮਿਲਣਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਸਮਾਗਮ ’ਤੇ ਗਏ ਹੋਏ ਹਨ ਤੇ 2:30 ਕੁ ਵਜੇ ਦੇ ਕਰੀਬ ਆਉਣਗੇ। ਜਦ ਉਹ ਆਏ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਮਿਲ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਫ਼ਤਿਹ ਬੁਲਾਈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਉਣ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਹੁਣ ਮੈਂ ਗੜ੍ਹੀ ਗੁਰਦਾਸ ਨੰਗਲ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਣਾ ਹੈ। ਤਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਥੇਹ ਕਰਕੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ।

ਪ੍ਰੋ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ‘ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ’ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਮੌਕੇ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਗਵਾਹ ‘ਇਬਰਤ ਨਾਮੇ’ ਦਾ ਲੇਖਕ ‘ਮੁਹੰਮਦ ਕਾਸਿਮ’ ਇਸ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਹਾਜ਼ਰ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੱਖੀਂ ਡਿੱਠੇ ਹਾਲ ਵਿਚ ਇੰਞ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਤੇ ਦਲੇਰੀ ਦੇ ਕਾਰਨਾਮੇ ਹੈਰਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਦਿਨ ਵਿਚ ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਚਾਲੀ ਜਾਂ ਪੰਜਾਹ ਸਿੱਖ ਆਪਣੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਲਈ ਘਾਹ-ਪੱਠਾ ਲੈਣ ਵਾਸਤੇ ਗੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਜਦ ਸ਼ਾਹੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਤਾਂ ਉਹ ਤੀਰਾਂ, ਬੰਦੂਕਾਂ ਤੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ ਕਰ ਕੇ ਮੁੜ ਗੜ੍ਹੀ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਲੇਰਾਨਾ ਕਦਮਾਂ ਤੋਂ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਗੂ ‘ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ’ ਦੇ ਬਹਾਦਰੀ ਵਾਲੇ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਤੋਂ ਸ਼ਾਹੀ ਫੌਜਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਭੈਭੀਤ ਤੇ ਖ਼ੌਫਜ਼ਦਾ ਹੋਈਆਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਗੂ ਡਰ ਕੇ ਅੱਲਾਹ ਅੱਗੇ ਦੁਆ ਕਰਨ ਲੱਗ ਗਏ ਕਿ ਅੱਲਾਹ ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਬਿਧ ਬਣਾਵੇ ਕਿ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਚ ਕੇ ਚਲਾ ਜਾਵੇ ਤੇ ਸਾਡੀ ਜਾਨ ਵੀ ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਜਾਵੇ। ਪ੍ਰੋ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ 1961 ਵਿਚ ਲਿਿਖਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਿਖਤ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਥੇਹ ਪੁਰ ਨਹੀਂ ਗਏ। 1964 ਈ. ਨੂੰ ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਛਪੀ (ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦੁਰ) ਲਿਖਤ ਅਨੁਸਾਰ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਜਗ੍ਹਾ ’ਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਦੋਵੇਂ ਇਤਿਹਾਸ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਲੱਗਭਗ 266 ਸਾਲ ਇਹ ਜਗ੍ਹਾ ਵੀਰਾਨ ਰਹੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਹ ਵੀ ਸੁਣਿਆ ਸੀ ਕਿ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਤੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਨ, ਪਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਵੀ ਕੋਈ ਯਾਦਗਾਰ ਨਹੀਂ ਬਣੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਰਾਜ ਲੱਗਭਗ 40 ਸਾਲ ਰਿਹਾ ਜਦਕਿ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ 12 ਕੋਹ ਦਾ ਪੈਂਡਾ ਹੈ ਜਦਕਿ ਹੁਣ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ 80 ਕਿ.ਮੀ. ਹੈ।

ਅਖੀਰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੇ 1982 ਵਿਚ 8 ਕਿਲ੍ਹੇ ਜ਼ਮੀਨ ਚੌਧਰੀ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ, ਸਰਪੰਚ, ਪਿੰਡ ਗੁਰਦਾਸ ਨੰਗਲ ਤੋਂ 8 ਹਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਖਰੀਦੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਦੇ ਡਾਕਟਰ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਕਰਾਈ ਗਈ। ਹੁਣ ਉੱਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਲ ਸਰੋਵਰ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਲੰਗਰ ਵੀ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਬਾਬਾ ਅਜੈ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਹੀ ਇਕ ਛੋਟਾ ਹਸਪਤਾਲ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਅਜੈ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ ਤੇ ਕਾਲਜ ਵੀ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਵਜ਼ੀਫ਼ੇ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਮਾਂ-ਪਿਉ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਨਾ ਹੋਣ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਕੁਝ ਫ਼ੀਸ ਸਕੂਲ ਵੱਲੋਂ ਮੁਆਫ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਸਾਯੋਗ ਕੰਮ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਲੇਖ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਸ. ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਬਾਪੂ ਜੀ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਜੋ ਲਿਖੀਆਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਲਿਖੀਆਂ ਨੇ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਵੱਲ ਜਾਇਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਇਹ ਜਗ੍ਹਾਂ ਕਿਸ ਦੀ ਸੀ ਤੇ ਹੁਣ ਕਿਸ ਦੇ ਕੋਲ ਹੈ? ਸਾਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ 27 ਮਾਰਚ, 2018 ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ 9:00 ਵਜੇ ਆਪਣੀ ਪੋਤਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਕੌਰ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਗੜ੍ਹੀ ਗੁਰਦਾਸ ਨੰਗਲ ਜਾਣ ਲਈ ਤੁਰ ਪਿਆ। 12:00 ਵਜੇ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਰਵਣ ਕੀਤੀ। ਜਦ ਅਸੀਂ ਉੱਠਣ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਇਕ ਛੋਟੇ ਭੁਝੰਗੀ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਭਾਈ ਜਗੀਰ ਸਿੰਘ ਗ੍ਰੰਥੀ ਕਿੱਥੇ ਮਿਲਣਗੇ? ਉਸ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਕੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਬੈਠੇ ਹਨ ਸ. ਜਗੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ। ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਤਿਹ ਬੁਲਾਈ ਤੇ ਆਪਣਾ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਮਕਸਦ ਦੱਸਿਆ, ਫਿਰ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਇੰਚਾਰਜ ਸ. ਰਛਪਾਲ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਲੈ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਭਾਈ ਜਗੀਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਤੁਸੀਂ ਬਾਪੂ ਜੀ ਨੂੰ ਰਣਧੀਰ ਸਿਉਂ (ਧੀਰਾ ਭਲਵਾਨ) ਦੇ ਘਰ ਲੈ ਜਾਓ, ਅਸੀਂ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ’ਤੇ ਗਏ। ਅਸੀਂ ਪੁੱਛਦੇ-ਪੁਛਾਂਦੇ ਸ. ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਲੜਕੇ ਸ. ਮਿੱਤਰਮਾਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਦਾ ਬੂਹਾ ਖੜਕਾਇਆ। ਉਸ ਦੀ ਘਰਵਾਲੀ ਬਾਹਰ ਆਈ। ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਉਣ ਦਾ ਕਰਨ ਦੱਸਿਆ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਸ. ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਤਾਂ ਕਿਡਨੀਆਂ ਦੇ ਪੀੜਤ ਨੇ। ਉਹ ਕੁਝ ਵੀ ਦੱਸਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਆਹ ਨਾਲ ਵਾਲਾ ਘਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਉਧਰ ਚੱਲੇ ਜਾਓ। ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਉਹ ਦੱਸ ਦੇਣਗੇ? ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਾ ਦਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਹਨ, ਦੱਸ ਦੇਣਗੇ। ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬੂਹਾ ਖੜਕਾਇਆ। ਘਰਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਬੂਹਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ। ਭਾਈ ਜਗੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਸਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਥੇਹ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹਾਂ ਤੇ ਬਾਪੂ ਜੀ (ਲੇਖਕ) ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਆਏ ਨੇ। ਇਹ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਥੇਹ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲੈਣੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕਿ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਥੇਹ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਦੋਂ ਮਿਲੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਹ ਸਾਡੀ ਜੱਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਹੈ। ਸਾਡਾ ਧਾਰੀਵਾਲ ਗੋਤ ਦਾ ਪਰਵਾਰ ਇੱਥੋਂ ਦਾ ਵਸਨੀਕ ਹੈ। ਸਾਡੀਆਂ ਤਿੰਨ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੀ ਸਾਨੂੰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਜੀ 80 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਭੋਗ ਕੇ ਗੁਜ਼ਰੇ ਹਨ। ਸ. ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਨੂੰਹ ਬੀਬੀ ਰਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਬੋਲੀ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ ਸਹੁਰਾ ਜੀ ਦੇਖੇ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਕਿ 100 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਭੋਗ ਕੇ ਗੁਜ਼ਰੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਲਿਖਦੇ ਨੇ ਕਿ ਦੁਨੀ ਚੰਦ ਗੁਰਦਾਸ ਨੰਗਲ ਦਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਸਾਨੂੰ ਜਿੰਨੀ ਕੁ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲੈਣੀ ਹੈ ਤਾਂ ਸ. ਸੁਬੇਗ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਿਲੋ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਉੱਚਾ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੂਰੀ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ 100 ਸਾਲ ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੈ। ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੜਕਾਇਆ। ਫਿਰ ਇਕ ਲੜਕੇ ਨੇ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਬਾਬਾ ਜੀ ਘਰੇ ਨੇ, ਅਸੀਂ ਕੁਝ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲੈਣੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ ਜੀ ਘਰੇ ਹੀ ਨੇ। ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਅੰਦਰ ਲੈ ਗਏ। ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਬਾਪੂ ਜੀ ਨੂੰ ਫਤਿਹ ਬੁਲਾਈ ਤੇ ਆਪਣੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਥੇਹ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲੈਣੀ ਹੈ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਕਿ ਸਾਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ‘ਗੁਰਦਾਸ ਨੰਗਲ ਥੇਹ’ ਸੀ ਜਦ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਜੰਗ ਲੜੀ, ਫਿਰ ਇਹ ਬੰਦਾ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਥੇਹ ਹੋ ਗਈ। ਖਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ਦੇਖ ਕੇ ਦੁਨੀ ਚੰਦ ਨੇ ਆਪਣੀ ਹਵੇਲੀ ਬਣਾ ਲਈ, ਇੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਘੋੜੇ ਵਗੈਰਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਸੈਨਿਕ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਬਾਪੂ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਇਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਛੱਪੜੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਉੱਚਾਈ ਤਕਰੀਬਨ 30-40 ਫੁੱਟ ਸੀ। ਮੈਂ ਬਾਪੂ ਜੀ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਇਹ ਦਿਨ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਕਦੋਂ ਕੁ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਹੈ? ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਜਦੋਂ ਸੰਤ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਇੱਥੇ ਆਏ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ੍ਰੀ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾਇਆ, ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਦਿਨ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਬਾਪੂ ਜੀ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਨੇ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਇਕ ਵਾਰੀ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਇੱਥੇ ਆਏ ਸਨ ਕਿ ਇੱਥੇ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣਾਉਣੀ ਹੈ।
ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੁਨੀ ਚੰਦ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਵਸਨੀਕ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੀੜ੍ਹੀ-ਦਰ-ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੁਨੀ ਚੰਦ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹੀ ਵੱਡੇ ਵਡੇਰੇ ਹੋਣ।

ਸ. ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਬੇਟਾ ਸ. ਗੁਰਭਜਨ ਸਿੰਘ, ਸ. ਗੁਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਬੇਟਾ ਸ. ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ, ਸ. ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅੱਗੋਂ ਚਾਰ ਬੇਟਾ ਸ. ਮਿੱਤਰਮਾਨ ਸਿੰਘ, ਸ. ਦਲਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਸ. ਬਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ. ਰਾਜਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ।

ਫਿਰ ਮੈਂ ਭਾਈ ਹਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਲੱਗੇ ਬੋਰਡਾਂ ਉੱਪਰ ਕਈ ਥਾਈਂ ਲਿਖਿਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਨਹਿਰ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਣੀ ਗੜ੍ਹੀ ਵੱਲ ਮੋੜਿਆ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਛੱਡਿਆ। ਭਾਈ ਹਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਇਹ ਨਹਿਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਕੱਢੀ ਹੈ। ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਸਿਆਣੇ ਲੋਕ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ ਇੱਥੋਂ ਨੇੜੇ ਵਹਿੰਦਾ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਹੁਣ 25 ਕਿ. ਮੀ. ਦੂਰ ਹੈ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਕਲਾਨੌਰ ਤੇ ਬਟਾਲੇ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਧਾਰੀਵਾਲ ਦਾ ਨਾਮ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ? ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਧਾਰੀਵਾਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਵਸਾਇਆ ਸੀ। ਗੜ੍ਹੀ ਗੁਰਦਾਸ-ਨੰਗਲ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਤੋਂ 6 ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਕਲਾਨੌਰ ਤੋਂ 18 ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਬੱਸ ਅੱਡਾ ਤੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਸੋਹਲ ਤੋਂ 3 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ। ਭਾਈ ਹਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਇੱਥੇ ਸਾਲਾਨਾ ਜੋੜ-ਮੇਲਾ ਕਦੋਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ 7 ਤੋਂ 9 ਅਪ੍ਰੈਲ ਤੀਕ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਵਾਲੇ ਸੰਤ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਜੋੜ-ਮੇਲਾ ਮਨਾਉਂਦੇ ਸਨ ਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਨਾ ਇਹ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਇਸ ਦਿਨ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਹੋਏ। ਬਸ, ਇਹ ਇਕ ਰਵਾਇਤ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਸੰਗਤਾਂ ਕਾਫੀ ਜੁੜਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਨੇ ਸਿੰਘਾਂ ’ਤੇ ਭਾਰੀ ਤਸ਼ੱਦਦ ਕੀਤਾ। ਮਾਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਹਰ ਇਕ ਬੰਦੇ ਦੇ ਧੜ ਨੂੰ ਪਾੜ ਕੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਕਿਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੋਨਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੀਮਤੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਿਗਲ਼ੀਆਂ ਨਾ ਹੋਣ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘਿਣਾਉਣਾ ਪਾਪ ਕੀਤਾ। ਨਾ ਤਾਂ ਯੁੱਧ ਨੀਤੀ ਅਜਿਹੇ ਦੁਸ਼ਟ ਕਰਮ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਧਰਮ ਇਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੀ ਫ਼ੌਜ ਲੜਾਈ ਲੜ ਰਹੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਰਹਿ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਇਕ ਦੂਸਰੇ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਖੀਰ ’ਤੇ ਅਸੀਂ ਫ਼ਤਿਹ ਬੁਲਾਈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕੀਤਾ। ਅਸੀਂ ਕਿਹਾ ਸਾਨੂੰ ਜੀ. ਟੀ. ਰੋਡ ਤਕ ਕੋਈ ਛੱਡ ਆਵੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਈ ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਵਾਇਆ ਸੋਹਲ ਜੀ. ਟੀ. ਰੋਡ ਛੱਡ ਗਏ।

ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ 25 ਜੂਨ, 2017 ਈ. ਨੂੰ ਗੜ੍ਹੀ ਗੁਰਦਾਸ ਨੰਗਲ ਗਿਆ ਸਾਂ। ਭਾਈ ਹਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛ-ਗਿੱਛ ਕਰਨ ’ਤੇ ਕਾਫੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਉਹ ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ 8 ਸਾਲ ਤੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਥਾਂ ਦੇ ਆਬਾਦ ਹੋਣ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਸ. ਮੁਖਤਿਆਰ ਸਿੰਘ, ਸਾਬਕਾ ਕਿਰਾਇਆ ਕਲਰਕ (ਸ਼ੋ੍ਰਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ) ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਕੌਣ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਭਾਈ ਨਿਰਮਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਗ੍ਰੰਥੀ ਨੂੰ ਮਿਲੋ। ਫਿਰ ਮੈਂ 9 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪੋਤਰੇ ਚਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਗਿਆ।

ਅਸੀਂ ਸੋਹਲ ਅੱਡੇ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਭਾਈ ਹਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਫ਼ੋਨ ਕੀਤਾ ਤੇ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਲੈਣ ਆ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਉੱਥੇ ਗਏ ਤਾਂ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਭਾਈ ਹਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਾਵਾਂਗੇ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ਤਿਹ ਬੁਲਾਈ ਤੇ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਮਸਲੇ ’ਤੇ ਕਾਫੀ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਹੋਇਆ। ਮੀਟਿੰਗ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਸੀਂ ਭਾਈ ਨਿਰਮਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਭਾਈ ਹਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਪਿੰਡ ਪੁਰੇਵਾਲ ਜੱਟਾਂ ਗਏ ਜੋ ਕਿ ਗੁਰਦਾਸ ਨੰਗਲ ਤੋਂ ਲਹਿੰਦੇ ਵੱਲ ਨੂੰ ਡੇਢ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ। ਜਦ ਅਸੀਂ ਉੱਥੇ ਗਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੰਜੇ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਸਾਡਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ। ਚਾਹ- ਪਾਣੀ ਪਿਆਇਆ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉਸ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸਥਾਨ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ ਤਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰਦਾਸ ਨੰਗਲ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇੱਥੇ ਸੰਨ

1974 ਤਕ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸੰਨ 1975 ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਕੱਚਾ ਕੋਠਾ ਪਾ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੀਤਾ। ਮੇਰੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਮਜਬੂਰ ਜੋ ਸ਼ੋ੍ਰਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਰਹੇ ਹਨ, ਸ. ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਈਸਾਪੁਰ, ਸ. ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖਵਾਂ, ਮੈਂਬਰ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਸਿੱਖ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਇੱਥੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। 5 ਸਾਲ ਅਸੀਂ ਕੱਚੇ ਕੋਠੇ ਵਿਚ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। 28 ਅਗਸਤ, 1980 ਈ. ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ ਡਾ. ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾਈ। ਜਥੇਦਾਰ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਟੌਹੜਾ ਜਦ ਵੀ ਕਦੇ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜਾਂ ਪਠਾਨਕੋਟ ਨੂੰ ਜਾਂਦਿਆਂ ਇੱਧਰੋਂ ਲੰਘਦੇ ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਜ਼ਰੂਰ ਹੋ ਕੇ ਜਾਂਦੇ। ਡਾ. ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਕਾਫੀ ਨੇੜਤਾ ਸੀ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੇ ਲੈ ਲਈ ਤੇ ਹਾਲ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸੰਤ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਕਰਵਾਈ ਗਈ। ਉਹ ਜਥੇਦਾਰ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਟੌਹੜਾ ਜੀ ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਜਾਣਦੇ ਸਨ। ਜਿਸ ਦਿਨ ਹਾਲ ਦਾ ਨੀਂਹ-ਪੱਥਰ ਰੱਖਣਾ ਸੀ ਉਦੋਂ ਜਥੇ. ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਟੌਹੜਾ, ਸ. ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ, ਬਾਬਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ, ਸ. ਉਜਾਗਰ ਸਿੰਘ ਸੇਖਵਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਪਤਵੰਤੇ ਆਏ ਸਨ।

ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ:

ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਕਲਾਨੌਰ ਛੱਡ ਕੇ ਇੱਧਰ ਗੜ੍ਹੀ ਗੁਰਦਾਸ ਨੰਗਲ ਵਿਖੇ ਕਰੀਬ ਅਪੈ੍ਰਲ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਧ ’ਚ ਆਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ਸਾਡੇ ਮਗਰ ਫੌਜ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ ਤੇ ਸਾਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਜਗ੍ਹਾ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰ ਸਕੀਏ। ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਦੁਨੀ ਚੰਦ ਦੀ ਹਵੇਲੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਤੁਸੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਲੋਕ ਵੀ ਇਕ ਤੀਰ ਨਾਲ ਦੋ ਸ਼ਿਕਾਰ ਖੇਡਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦੁਨੀ ਚੰਦ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਜਜ਼ੀਆ ਉਗਰਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਮੁਗ਼ਲ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਗੂੜ੍ਹੇ ਸੰਬੰਧ ਸਨ ਤੇ ਲੋਕੀਂ ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਤੰਗ ਸਨ ਤੇ ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਦੁਨੀ ਚੰਦ ਨੇ ਲੱਗਭਗ 100-150 ਗੁੰਡੇ ਵੀ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਦੋ ਹੱਥ ਕੀਤੇ ਤੇ ਗੜ੍ਹੀ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਏ। ਗੜ੍ਹੀ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋਣ ਦੀ ਦੇਰ ਸੀ ਕਿ ਬਸ ਫੇਰ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨਾਲ ਟਾਕਰਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਦੀ ਐਸੀ ਵਾਛੜ ਕੀਤੀ ਕਿ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭਾਜੜਾਂ ਪਾ ਦਿੱਤੀਆਂ।

ਇੱਕ ਗੱਲ ਹੋਰ ਮੈਂ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਕ ‘ਦੁਨੀ ਚੰਦ’ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਜਾ ਕੇ ਮਿਲੇ ਸਨ। ਇਕ ‘ਦੁਨੀ ਚੰਦ’ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਮਜੀਠੇ ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸੀ।

ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜ ਆਇਆ ਸੀ ਤੇ ਮਜੀਠੇ ਆ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਸੱਪ ਲੜ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਹ ‘ਦੁਨੀ ਚੰਦ’ ਗੁਰਦਾਸ ਨੰਗਲ ਦਾ ਹੈ। ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ ਦਾ ਪਾਣੀ ਕਾਫੀ ਨੇੜੇ ਵਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਪਾਣੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਕਿ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜਾਂ ਗੜ੍ਹੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨਾ ਆ ਸਕਣ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਾਫੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਜਦ ਉਹ ਸਫਲ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ ਤਾਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਗੜ੍ਹੀ ਦੁਆਲੇ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ। ਅਪ੍ਰੈਲ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 8 ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਗੜ੍ਹੀ ਅੰਦਰ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦਾ ਰਾਸ਼ਨ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਿੰਘ ਲੱਕੜੀਆਂ ਦੇ ਸੱਕ ਪੀਹ ਕੇ ਖਾਂਦੇ ਰਹੇ। ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਦੇ ਪੱਤੇ ਵੀ ਖਾਂਦੇ ਰਹੇ, ਜਦਕਿ ਬੰਦਿਆਂ ਦੀ ਪਾਚਣ ਸ਼ਕਤੀ ਮੁਤਾਬਿਕ ਇਹ ਖਾਣਾ ਕਠਿਨ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਨਿਰਬਲ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਕੇ ਗੜ੍ਹੀ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹਣਾ ਪਿਆ।

ਬਾਬਾ ਬਿਨੋਦ ਸਿੰਘ ਤੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਵਿਚਕਾਰ ਮੱਤਭੇਦ ਹੋ ਗਏ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਨਾਲ ਲੋਹਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਬਾਬਾ ਬਿਨੋਦ ਸਿੰਘ ਗੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਗਿਆ। ਜਦ ਬਾਬਾ ਬਿਨੋਦ ਸਿੰਘ ਗੜ੍ਹੀ ਛੱਡ ਕੇ ਆਏ ਤਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਰ ਸਿੰਘ ਵੀ ਨਿਕਲੇ ਹੋਣਗੇ। ਇਸ ਦੀ ਤਸੱਲੀ ਕਰਨ ਲਈ ਮੈਂ ਗੁਰਦਾਸ ਨੰਗਲ ਤੋਂ ਭਾਈ ਹਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕਥਾ-ਵਾਚਕ ਤੇ ਹੋਰ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛ- ਗਿੱਛ ਕੀਤੀ। ਉੱਥੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਬਾਬਾ ਬਿਨੋਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ 100-150 ਸਿੰਘ ਬਾਹਰ ਗਏ ਸਨ। ਗੜ੍ਹੀ ਤਾਂ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਨੇ ਢਹਿ-ਢੇਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਪਰ ਗੜ੍ਹੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਦੱਖਣ ਵੱਲ 2 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਪਿੰਡ ਸੋਹਲ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਨਜ਼ਦੀਕ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੇ ਖਸਤਾ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹਾ ਦੇਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਿੱਥੋਂ ਦੀ ਬਾਬਾ ਬਿਨੋਦ ਸਿੰਘ ਤੇ ਹੋਰ ਸਿੰਘ ਗਏ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ‘ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ’ (ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ) ਪੜ੍ਹੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਪੰਨਾ ਨੰ: 100 ਅਤੇ 101 ’ਤੇ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਬਾਬਾ ਬਿਨੋਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਰ ਸਿੰਘ ਨਿਕਲੇ।

ਜੋ ਭਾਣਾ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨਾਲ ਵਰਤਿਆ, ਉਹ ਬਿਆਨ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਅਤੇ ਦੁਖਦਾਈ ਹੈ। 9 ਜੂਨ, ਸੰਨ 1716 (29 ਜਮਾਦੀ-ਊ-ਸਾਨੀ 1128 ਹਿਜਰੀ ਨੂੰ ਜਦ ਕਿ ਸੂਰਜ ਅਸਮਾਨ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਕੁ ਨੇਜ਼ੇ (ਥੋੜ੍ਹਾ ਕੁ) ਚੜ੍ਹਿਆ ਸੀ, ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ, ਉਸ ਦੇ ਬੱਚੇ ਅਜੈ ਸਿੰਘ, ਸਰਦਾਰ ਬਾਜ਼ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ, ਆਲੀ ਸਿੰਘ, ਬਖਸ਼ੀ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਨੂੰ ਜੋ ਦਿੱਲੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਕੈਦ ਸਨ, ਸਰਬਰਾਹ ਖ਼ਾਨ ਕੋਤਵਾਲ ਅਤੇ ਇਬਰਾਹੀਮੁਦੀਨ ਖਾਨ ਮੀਰ-ਏ-ਆਤਿਸ਼ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਜਲੂਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਦਿਨ ਵੀ ਬੇੜੀਆਂ ਨਾਲ ਜਕੜੇ ਹੋਏ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਤਿੱਲੇ ਨਾਲ ਕੱਢੀ ਹੋਈ ਲਾਲ ਪਗੜੀ ਅਤੇ ਤਿੱਲੇਦਾਰ ਪੁਸ਼ਾਕ ਪਹਿਨਾਈ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹਾਥੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ 26 ਸਿੰਘ ਸੰਗਲਾਂ ਨਾਲ ਜਕੜੇ ਹੋਏ ਹਾਥੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿਚ ਦੀ ਕੁਤਬ ਮੀਨਾਰ ਦੇ ਲਾਗੇ ਖੁਆਜਾ ਕੁਤਬ-ਉ- ਦੀਨ ਬਖ਼ਤਿਆਰ ਕਾਕੀ ਦੇ ਅਸਥਾਨ ਪਾਸ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਕਬਰ ਦੀ ਜਬਰਦਸਤੀ ਪਰਕਰਮਾ ਕਰਾਈ ਗਈ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਹਾਥੀ ਤੋਂ ਉਤਾਰ ਕੇ ਥੱਲੇ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਜਾਂ ਤਾਂ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲਵੇ ਜਾਂ ਮੌਤ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਏ ਪਰ ‘ਤਾਰੀਖਿ-ਮੁਜ਼ੱਫਰੀ’ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਿੱਖ ਨੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਤਿਆਗਣ ਦੀ ਥਾਂ ਇਕ ਸਿਦਕੀ ਸਿੱਖ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰਨਾ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲਿਆ।

ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਚਾਰ ਸਾਲਾ ਬੱਚਾ ਅਜੈ ਸਿੰਘ ਉਸ ਦੀ ਗੋਦੀ ਵਿਚ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰੇ। ਪਰ ਕਦੀ ਕੋਈ ਪਿਤਾ ਭੀ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਸੋ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਬਸ ਫੇਰ ਕੀ ਸੀ, ਜੱਲਾਦ ਨੇ ਇਕ ਵੱਡੇ ਲੰਬੇ ਛੁਰੇ ਨਾਲ ਬੱਚੇ ਦੇ ਟੋਟੇ- ਟੋਟੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਤੜਫ਼ਦਾ ਦਿਲ ਕੱਢ ਕੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਸ਼ਾਬਾਸ਼ ਉਸ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੋ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿਚ ਰਾਜ਼ੀ ਅਡੋਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ‘ਅਰੁਲ-ਮੁਤਾਖਿਰੀਨ’ ਦਾ ਕਰਤਾ ਗ਼ੁਲਾਮ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ, ਖਾਫੀਖਾਨ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲਾਗੇ ਜਾਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਪਾ ਕੇ ਇਤਹਮਾਦੁ-ਦੌਲਾ ਮੁਹੰਮਦ ਅਮੀਨ ਖਾਨ ਨੇ ਜਦ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਵੱਲ ਤੱਕਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ: ਇਹ ਬੜੀ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਜਿਸ ਦੇ ਚਿਹਰੇ-ਮੋਹਰੇ ਤੋਂ ਇਤਨਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਜਿਹੇ ਭੈ-ਭੀਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਦੋਸ਼ੀ ਹੋਵੇ ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ ਵਿਰੁੱਧ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਬੜੇ ਹੀ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਅਜਿਹੇ ਪਾਪੀ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਣ ਕਿ ਇਨਸਾਫ਼ ਦਾ ਰਾਹ ਛੱਡ ਬੈਠਣ ਅਤੇ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਣ ਤਾਂ ਚੰਗੇ ਬੰਦੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਕਰੇ ਅਤੇ ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੰਡ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਏ ਤਾਂ ਬੰਦੇ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਦੰਡ ਦੇ ਦੇਵੇ। ਹੁਣ ਕਤਲ ਲਈ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਆਪਣੀ ਵਾਰੀ ਆਈ। ਪਹਿਲਾਂ ਜੱਲਾਦ ਨੇ ਛੁਰੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸੱਜੀ ਅੱਖ ਕੱਢ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਖੱਬੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦਾ ਖੱਬਾ ਪੈਰ ਵੱਢ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੋਂ ਅਰਦਾਸ ਵਿਚ ਜੁੜੇ ਦੋਨੋਂ ਹੱਥ ਵੱਢ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਫੇਰ (ਲੋਹੇ ਦੇ ਭਖਦੇ ਹੋਏ) ਲਾਲ ਦੇ ਗਰਮ ਜੰਬੂਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਪਿੰਡੇ ਦੇ ਮਾਸ ਦੀਆਂ ਬੋਟੀਆਂ ਖਿੱਚ-ਖਿੱਚ ਕੇ ਤੋੜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਅੰਤ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਵੱਢ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਬੰਦ-ਬੰਦ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਭਰਿਆਂ ਤਸੀਹਿਆਂ ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿਚ ਰਾਜ਼ੀ ਬਿਲਕੁਲ ਅਡੋਲ, ਸਥਿਰ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ-ਚਿੱਤ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗੇ। ਬਾਕੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਭੀ ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਭਾਣਾ ਵਰਤਿਆ ਅਤੇ ਸਭ ਦੇ ਸਭ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਬਾਵਾ ਸਰੂਪ ਦਾਸ ਨੇ ਇਸ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ‘ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਵਿਚ ਇਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਫ਼ਰੁੱਖ਼ਸੀਅਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ (ਸ਼ਾਇਦ ਕਤਲ ਕਰਨ ਲਈ ਲਿਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ) ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਾਸ ਬੁਲਾਇਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਸੁਣਿਆਂ ਸੀ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਚ ਬਾਜ਼ ਸਿੰਘ ਨਾਮੀ ਇਕ ਸਿੱਖ ਬੜਾ ਬਹਾਦਰ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਉਸ ਪਰ ਬੜੀ ਕਿਰਪਾ ਹੈ। ਬਾਜ਼ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: ਮੈਂ ਹਾਂ ਬਾਜ਼ ਸਿੰਘ, ਗੁਰੂ ਮਹਾਰਾਜ ਦਾ ਇਕ ਤੁੱਛ ਸੇਵਕ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਓਏ ਤੂੰ ਤਾਂ ਬੜਾ ਬਹਾਦਰ ਆਦਮੀ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਪਾਸੋਂ ਕੁਝ ਭੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਬਾਜ਼ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਕਿਹਾ: ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀਆਂ ਬੇੜੀਆਂ ਖੁਲ੍ਹਵਾ ਦਿਓ ਤਾਂ ਹੁਣ ਵੀ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੁਝ ਤਮਾਸ਼ਾ ਵਿਖਾ ਦਿਆਂਗਾ। ਇਸ ਪਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇਸ ਦੀਆਂ ਬੇੜੀਆਂ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਣ। ਬਾਜ਼ ਸਿੰਘ ਹਿੱਲਣ-ਜੁੱਲਣ ਜੋਗਾ ਹੀ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਬਾਜ਼ ਵਾਂਙੰੂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਬੰਦਿਆਂ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਿਆ ਅਤੇ ਦੋ-ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਪਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਬੇੜੀਆਂ ਨਾਲ ਹੀ ਮਾਰ-ਮੁਕਾਇਆ। ਫੇਰ ਉਹ ਇਕ ਸ਼ਾਹੀ ਅਮੀਰ (ਸਰਦਾਰ) ਵੱਲ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਸਤੇ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ ਅਤੇ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ‘ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ’ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਗਿ. ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ ਵੀ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ- ‘ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ’ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਇਹ ਢਾਡੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੀ। ਮੈਂ ਰੋਜ਼ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਢਾਡੀ ਦਰਬਾਰ ਸੁਣਨ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਭਾਈ ਗੁਰਮੇਜ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੂਰਾ ਤੇ ਹੋਰ ਢਾਡੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵੀ ਵਾਰਾਂ ਸੁਣੀਆਂ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਇਹ ਬੱਚਾ ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਹੈ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਫੜਾਵੋ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਵੀ ਕਤਲ ਨਾ ਕਰਾਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਡੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅੰਦਰ ਇਹ ਹਿਦਾਇਤ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚੇ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ, ਬੁੱਢੇ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ, ਇਸਤਰੀ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਤੇ ਭੱਜੇ ਜਾਂਦੇ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ। ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ।

ਕੁੱਪ-ਰੁਹੀੜਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ (ਸੰਗਰੂਰ) ਦੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਵਿਚ ਲੱਗਭਗ ਤੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ। ਕਾਹਨੂੰਵਾਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਵਿਖੇ ਪੰਝੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ। ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਸਿੱਖ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਡਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ 7 ਦਸੰਬਰ, 1715 ਈ. ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਜਨਵਰੀ 1716 ਈ. ਇਕ ਮਹੀਨਾ ਸਿੱਖ ਕਤਲ-ਏ-ਆਮ ਹੋਇਆ। 8 ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਘੇਰੇ ਦੌਰਾਨ ਦਾਣਾ- ਪੱਠਾ ਆਦਿ ’ਕੱਠਾ ਕਰਨ ਜਾਂਦੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਚੋਂ ਕਈ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਕ ਲੱਖ ਚਾਲੀ ਹਜ਼ਾਰ ਜਮ੍ਹਾਂ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਲੱਗਭਗ 1.50 ਲੱਖ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤੇ ਗਏ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਬੱਚਾ, ਬੁੱਢਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ, ਸਿਰਫ਼ ਇਸਤਰੀਆਂ ਹੀ ਬਚੀਆਂ। 16 ਤੋਂ 18 ਸਾਲ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਵੀ ਸਿਰ ਕਤਲ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਲਾਹੌਰ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਅਸੀਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਫ਼ਰੁਖ਼ਸੀਅਰ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਾਂਗੇ ਕਿ ਇਹ ਵੀ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਹਨ। ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚੋਂ ਬਿੱਲੀ ਮਾਰ ਕੇ ਟੰਗ ਲਈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਤਾਂ ਕੀ ਇਕ ਬਿੱਲੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਕਤਲ-ਓ-ਗਾਰਤ ਆਪਣੀ ਹਉਮੈਂ ਨੂੰ ਪੱਠੇ ਪਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਰਾਜੇ ਸਾਹਮਣੇ ਚੰਗਾ ਬਣਨ ਲਈ, ਇਨਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ। ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਖ਼ੂਨ ਵਹਿਣ ਲੱਗਾ। ਏਡੇ ਵੱਡੇ ਸਿੱਖ ਕਤਲ-ਏ-ਆਮ ਦੀ ਕਿਸੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਨੇ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ। ਪਰ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰ ਲਿਿਖਆ ਹੈ ਕਿ 700 ਗੱਡੇ ਭਰ ਕੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਦਿੱਲੀ ਲੈ ਕੇ ਗਏ। ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਿਸੇ ਨੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਕਿ ਕਿੰਨੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਸਨ। ਇਕ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਮੁਤਾਬਿਕ (1 ਲੱਖ 40 ਹਜ਼ਾਰ) ਬਣਦਾ ਹੈ। ਗੜ੍ਹੀ ਗੁਰਦਾਸ ਨੰਗਲ ਵਿਚ 300 ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਕਤਲ (ਸ਼ਹੀਦ) ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 300 ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਾਪੇ, ਸੋ ਸਿੱਖ ਕਤਲ-ਏ-ਆਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਲੂਸ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਤਾਂ ਵੇਰਵੇ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਹ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਹੋਰ ਕਿੰਨੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰਿਆ ਹੋਵੇਗਾ।