ਨਵੰਬਰ 1984 ਈ. ਦੀ ਸਿੱਖ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਦੌਰਾਨ ਜਿੱਥੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ, ਉੱਥੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਰਾਜਾਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਭਾਰੀ ਜਾਨੀ ਤੇ ਮਾਲੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ। ਇਸੇ ਤਹਿਤ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗਵਾਂਢੀ ਸੂਬੇ ਹਰਿਆਣਾ ਵਿਚ ਵਸਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ। ਮੈਂ ਹਰਿਆਣੇ ਦੇ ਕਸਬੇ ਹੋਂਦ ਚਿੱਲੜ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵਾਪਰੇ ਇਸ ਦੁਖਾਂਤ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪੋਤਰੇ ਸ. ਕਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਹੋਂਦ ਚਿੱਲੜ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਸੀਂ ਗੁੜਗਾਓਂ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਸ. ਗੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਜੋਕਿ ਉੱਥੇ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਨ। ਰਾਤ ਗੁੜਗਾਓਂ ਕੱਟਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਅਸੀਂ ਪਟੌਦੀ ਜੋਕਿ ਉਥੋਂ 20-25 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ, ਵਿਖੇ ਗਏ। ਉੱਥੋਂ ਅਸੀਂ ਸ. ਗੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਾਰ ’ਤੇ 20-25 ਮਿੰਟ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰ ਕੇ ਹੋਂਦ ਚਿੱਲੜ ਪਹੁੰਚੇ।

ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸਾਰੀ ਦੁੱਖ ਭਰੀ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸੀ। ਉਹ ਵੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਚਿਰ ਸੋਚਦੇ ਰਹੇ ਤੇ ਮੈਂ ਵੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਸਾਡੇ ਸਿੱਖ ਪਰਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਕੀ ਵਾਪਰਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦੇ ਹੋਏ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਕ ਬੀਬੀ ਸੁਰਜੀਤ ਕੌਰ ਨਾਂ ਦੀ ਇਸਤਰੀ ਹੈ। ਜਿਹੜੀ ਉਸ ਸਮੇਂ 6 ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ ਤੇ ਉਦੋਂ ਆਪਣੇ ਨਾਨਕੇ ਗਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਂਦ ਚਿੱਲੜ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਦੁਖਭਰੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ। ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਸਿਸਕਦੀ ਰਹੀ। ਕਦੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਿਆਂ-ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ’ਚੋਂ ਹੰਝੂ ਵਹਿਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ। ਉਸ ਦੇ ਦੱਸਣ ਅਨੁਸਾਰ 27-28 ਅਕਤੂਬਰ, 1984 ਈ. ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਮੱਝ ਨੇ ਸੱਟ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸ. ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਨਾਨਕੇ ਪਿੰਡ ਕਿਸ਼ਨਾ ਨਗਰ (ਰਿਵਾੜੀ) ਨਾਨਾ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਲੜਕੀ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਹੋਂਦ ਚਿੱਲੜ ਦੀ ਇਹ ਦੁਖਦਾਇਕ ਘਟਨਾ ਨਵੰਬਰ 1984 ਈ. ਵਿਚ ਵਾਪਰੀ ਉਦੋਂ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਨਾਨਕੇ ਪਰਵਾਰ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੱਸਿਆ। ਕਈ ਦਿਨ ਗ਼ਮ ਕਾਰਨ ਘਰ ਵਿਚ ਰੋਟੀ ਵੀ ਨਾ ਪੱਕੀ। ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਨੇ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਖੁਆ-ਪਿਆ ਦੇਣਾ। ਸਾਰੇ ਪਰਵਾਰਿਕ ਮੈਂਬਰ ਰੋਂਦੇ ਕੁਰਲਾਉਂਦੇ, ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਮੈਨੂੰ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਤਾ। ਸਮਾਂ ਬੀਤਦਾ ਗਿਆ। ਪੂਰੇ ਚਾਰ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਦਸ ਸਾਲ ਦੀ ਹੋਈ ਤਾਂ ਫਿਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਮਝ ਆਈ। ਮੈਂ ਅਕਸਰ ਸੋਚਦੀ ਸੀ ਕਿ ਨਾ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਮਿਲਣ ਆਉਂਦਾ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਕੋਲ ਛੱਡਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਮੇਰੇ ਇੱਥੇ (ਨਾਨਕੇ) ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਗਰੋਂ ਮੇਰਾ ਸਾਰਾ ਪਰਵਾਰ ਜੋਕਿ ਹੋੋਂਦ ਚਿੱਲੜ ਵਿਖੇ ਸੀ, ਨੂੰ 1984 ਈ. ਦੀ ਸਿੱਖ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਦੌਰਾਨ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਚਾਚੇ, ਤਾਏ ਸਭ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਮੇਰੇ ਨਾਨਾ ਜੀ ਕਈ ਸਾਲ ਤਕ ਇਨਸਾਫ ਲਈ ਕੇਸ ਲੜਦੇ ਰਹੇ। ਮੇਰੇ ਮਾਮਿਆਂ ਨੇ ਹੀ ਮੇਰਾ ਅਨੰਦ-ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ। ਸੰਨ 2000 ਈ. ਵਿਚ ਮੇਰਾ ਅਨੰਦ-ਕਾਰਜ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਬੀਬੀ ਸੁਰਜੀਤ ਕੌਰ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਰਵਾਰ ਦੇ 12 ਜੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਦਿੱਤੀ ਜੋਕਿ ਹੋਂਦ ਚਿੱਲੜ ਵਿਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਹ ਸੂਚੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ- ਦਾਦਾ ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ, ਦਾਦੀ ਬੀਬੀ ਜਮਨਾ ਬਾਈ, ਚਾਚੇ: ਸ. ਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ, ਸ. ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸ. ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ, ਭੂਆ ਬੀਬੀ ਜਸਬੀਰ ਕੌਰ, ਬੀਬੀ ਜੋਗਿੰਦਰ ਕੌਰ ਤੇ ਬੀਬੀ ਸੁਨੀਤਾ ਦੇਵੀ, ਪਿਤਾ ਸ. ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ, ਮਾਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਕੌਰ, ਦੋ ਛੋਟੇ ਭਰਾ: ਸ. ਜਸਬੀਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸ. ਸਤਬੀਰ ਸਿੰਘ ਜਿਹੜੇ ਕਰਮਵਾਰ ਦੋ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੇ ਕੰਧਾਂ ਨਾਲ ਪਟਕਾਅ-ਪਟਕਾਅ ਕੇ ਮਾਰਿਆ। ਅਬੋਧ ਬਾਲਕਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਕਿ ਸਿੱਖ ਕੌਣ ਹੁੰਦੇ ਤੇ ਹਿੰਦੂ ਕੌਣ? ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਬੀਬੀ ਸੁਰਜੀਤ ਕੌਰ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰੇ ਗਏ ਇਕ ਹੋਰ ਪਰਵਾਰ ਜੋਕਿ ਹੋਂਦ ਚਿੱਲੜ ਵਿਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਦੀ ਵੀ ਇਕ ਲਿਸਟ ਦਿੱਤੀ ਜਿਸ ਵਿਚ: ਸ. ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਪਿਤਾ ਸ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ, ਮਾਤਾ ਧੰਨੀ ਬਾਈ, ਭਾਈ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ, ਬੀਬੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇਵੀ, ਚਾਰ ਭਤੀਜੇ: ਮਨੋਹਰ ਸਿੰਘ, ਚੰਚਲ ਸਿੰਘ, ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਦੋ ਭੈਣਾਂ: ਬੀਬੀ ਤਾਰਾਵੰਤੀ ਤੇ ਬੀਬੀ ਵੀਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਸ. ਗੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੱਸਣ ਅਨੁਸਾਰ ਇਕ ਫੌਜੀ ਜਵਾਨ ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੋ ਛੁੱਟੀ ਕੱਟ ਕੇ ਡਿਊਟੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਕ ਹੋਰ ਇਸਤਰੀ ਬੀਬੀ ਬੀਸਵਰੀ ਦੇਵੀ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤਖਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਖੁਲਾਸਾ ਕੀਤਾ।

ਤੁਰਨ ਲੱਗਿਆਂ ਸਾਨੂੰ ਇਕ ਹੋਰ ਸ਼ਖ਼ਸ਼ ਸ. ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਸਪੁੱਤਰ ਸ. ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਫ਼ੋਨ ਨੰਬਰ ਮਿਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੋਂਦ ਚਿੱਲੜ ਦਾ ਸਾਰਾ ਦੁਖਾਂਤ ਅੱਖੀਂ ਦੇਖਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਮੌਕੇ ਦਾ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਗਵਾਹ ਹੈ। ਇਕ ਵਾਰ ਜਦ ਮੈਨੂੰ ਲੁਧਿਆਣੇ ਇਕ ਸਮਾਗਮ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦਾ ਸੱਦਾ-ਪੱਤਰ ਮਿਲਿਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਸ. ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਰਾਬਤਾ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ। ਲੁਧਿਆਣੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਵਨ ਵਿਚ ਸਾਡਾ ਮੇਲ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ 2 ਨਵੰਬਰ, 1984 ਈ. ਨੂੰ ਮੈਂ ਦਿੱਲੀ ਜਾਣ ਲਈ ਰੇਲ ਫੜਨ ਲਈ ਪਟੌਦੀ ਸਟੇਸ਼ਨ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਪਟੌਦੀ ਸਟੇਸ਼ਨ ’ਤੇ 5-7 ਬੰਦਿਆਂ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਆਇਆ ਕਿ ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਹੁਣ ਮਾਰ ਦੇਣਗੇ, ਪਰ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਤੁਰ ਪਏ। ਥੋੜੀ ਅੱਗੇ ਦੋ ਜਵਾਨ ਆਏ ਤੇ ਬੋਲਣ ਲੱਗੇ, “ਛੱਡੋ ਓਏ ਇਹਨੂੰ ਨਾ ਮਾਰੋ!” ਮੇਰੇ ਮਨ ’ਚ ਇਹੋ ਸੀ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਛੁਡਾਇਆ ਇਹ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵਗੇ, ਪਰ ਉਹ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ ਕਿ, “ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਸ਼ਹਿਰ ਗਏ ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਫਿਰ ਦੁਬਾਰਾ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਘੇਰ ਲਵੇਗਾ!” ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਲੈ ਤੁਰੇ। ਲੱਗਭਗ ਦੋ ਕੁ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦਾ ਪੈਂਡਾ ਤੈਅ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਜਵਾਨ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਪਿੰਡ ਹੋਂਦ ਚਿੱਲੜ ਘਰ ਤਕ ਛੱਡਣ ਆਏ। ਸ਼ੁਕਰਾਨੇ ਵਜੋਂ ਮੈਂ 100 ਰੁਪਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਧੰਨਵਾਦ ਕੀਤਾ। ਮੈਂ ਸਾਰੀ ਘਟਨਾ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਸ. ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦੱਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰਪੰਚ ਧਨਪਤ ਸਿਹੁੰ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ। ਅਸੀਂ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਦੱਸੀ। ਅੱਜੇ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਹੋ ਹੀ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਉਧਰੋਂ ਹਰਿਆਣਾ ਰੋਡਵੇਜ਼ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਬੱਸ ਤੇ ਇਕ ਟਰੱਕ ਵਿਚ 150 ਦੇ ਕਰੀਬ ਬੰਦੇ ਸਾਡੇ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਆ ਗਏ। ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸ. ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸ. ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਹਵੇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਤਹਿਸ- ਨਹਿਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਸੀਂ ਸਭ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਲੁਕ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਢਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾਈ ਜੋਕਿ ਵਿਚ ਹੀ ਜਿਊਂਦੇ ਸੜ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫਿਰ ਸਾਡੇ ਘਰਾਂ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਸੀਂ ਆਪਣਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬੰਦ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਰੌਲਾ ਪਾਇਆ ਕਿ ਜੇ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਨਾ ਖੋਲਿਆਂ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਤੋੜ ਦੇਵਾਂਗੇ। ਅਸੀਂ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਅੰਦਰ ਆ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਛੱਤਾਂ ਤੋੜ ਕੇ ਚਰੀ ਦੀਆਂ ਪੁਲੀਆਂ (ਛੋਟੀਆਂ ਪੰਡਾਂ) ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਸਾੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਮੈਂ ਤੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ। ਅਸੀਂ ਸੋਚਿਆ ਮਰਨਾ ਤਾਂ ਹੁਣ ਹੈ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰ ਕੇ ਮਰੀਏ। ਅਸੀਂ ਗੰਡਾਸੀ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਇਕ ਗੁੰਡੇ ਦੀ ਬਾਂਹ ਵੱਢੀ ਗਈ। ਸ. ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਾਪਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਚਿੱਲੜ, ਦਨੌਰਾ, ਗੁਰਥਲ, ਨੂਰਪੁਰ, ਖਲਿਨਪੁਰ ਆਦਿ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਮੇਨ ਸੜਕ ਤੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਖ ਰਹੇ ਸਨ। ਥੋੜੀ ਦੂਰੀ ਹੀ ਸੀ। ਤਕਰੀਬਨ ਦੋ ਢਾਈ ਹਜ਼ਾਰ ਲੋਕ ਖੜੇ ਸਿਰਫ ਤਮਾਸ਼ਾ ਦੇਖ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਸਰਪੰਚ ਧਨਪਤ ਸਿਹੁੰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਛੱਤ ਉੱਪਰੋਂ ਹੀ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸਾਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿਓ, ਅਸੀਂ ਆਪਣਾ ਸੋਨਾ, ਗਹਿਣੇ ਤੇ ਪੈਸੇ ਸੁੱਟੇ ਕਿ ਜੋ ਕੁਝ ਚਾਹੀਦਾ ਲੈ ਲਓ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਕਤਲ ਕਰਨ ਖੂਨ ਸਵਾਰ ਸੀ। ਉਹ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਮੁੰਦਰੀਆਂ ’ਤੇ ਪੈਰ ਰੱਖ ਕੇ ਪੈਸੇ ਦੀ ਬਿਨਾਂ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤਿਆਂ ਸਾਨੂੰ ਮਾਰਨ ਨੂੰ ਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਹੱਦ ਹੋ ਗਈ ਕਿ ਦੋ ਢਾਈ ਹਜ਼ਾਰ ਲੋਕ 150 ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕੇ। ਕਤਲ- ਓ-ਗਾਰਤ ਹੋਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕਰੀਬ 11:00 ਵਜੇ ਤੋਂ 7:00 ਵਜੇ ਸ਼ਾਮ ਇਹੀ ਹਾਲ ਰਿਹਾ। 31 ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਕਤਲ ਹੋ ਗਏ। ਕੁਝ ਚੰਦ ਕੁ ਸਿੱਖ ਬਚੇ ਉਹ ਵੀ ਫੱਟੜ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਸਨ। ਮਾਹੌਲ ਕੁਝ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ ਲਹੂ-ਲੁਹਾਨ ਹਾਲਤ ਵਿਚ 2 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦਾ ਸਫਰ ਪੈਦਲ ਤੈਅ ਕਰ ਕੇ ਅਸੀਂ ਪਿੰਡ ਦਨੌਰੇ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਮੁਖਤਿਆਰ ਸਿਹੁੰ ਤੇ ਰਸਾਲ ਸਿਹੁੰ ਜੋ ਕਿ ਪਿੰਡ ਦਨੌਰੇ ਦੇ ਹੀ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਆਪਣਾ ਟਰੈਕਟਰ ਕੱਢੋ। ਸਭ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ ਡਰ ਸੀ ਕਿ ਮੁੜ ਹਮਲਾ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਡਾ ਪਿੰਡ ਹੋਂਦ ਚਿੱਲੜ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਟਰੈਕਟਰ ਕੱਢਿਆ ਤੇ ਟਰਾਲੀ ਉੱਪਰ ਕੱਪੜਾ ਪਾ ਕੇ ਢੱਕ ਲਿਆ ਤਾਂ ਜੋ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਾ ਲੱਗੇ ਕਿ ਵਿਚ ਬੰਦੇ ਹਨ। ਟਰੈਕਟਰ ’ਤੇ ਹੀ ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਪਟੌਦੀ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਇਕ ਰਾਜਪੂਤ ਦੇ ਘਰ ਰਾਤ ਰਹੇ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਫਿਰ ਹਜ਼ੂਮ ਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਜਿੱਥੇ ਰੁਕੇ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਕਿ, “ਇਹ ਸਾਡੇ ਘਰ ਰੁਕੇ ਹਨ, ਤੁਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਹਿਣਾ!” ਉਹ ਚਲੇ ਤਾਂ ਗਏ। ਫਿਰ ਉਹ ਘਰ ਵਾਲੇ ਕਹਿੰਦੇ ਕਿ, “ਉਹ ਦੁਬਾਰਾ ਫਿਰ ਹਮਲਾ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੋਂ ਜਾਓ, ਸਾਡੀ ਜਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ!” ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਬਠਿੰਡੇ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਗੋਨਿਆਣਾ ਮੰਡੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਰੁਕੇ। ਉੱਥੇ 5-7 ਦਿਨ ਠਹਿਰੇ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਇਕ ਦੁਕਾਨ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਲਈ ਕਿਰਾਏ ’ਤੇ ਲੈ ਕੇ ਦਿੱਤੀ। ਫਿਰ ਥੋੜਾ ਚਿਰ ਉੱਥੇ ਰਹੇ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਟਿਕਾਣਾ ਮਿਲਿਆ ਉੱਥੇ ਜਾ ਵਸੇ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਬਸ ਦਿਨ ਹੀ ਕੱਟੀ ਜਾ ਰਹੇ ਹਾਂ।