ਜਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੇ ਹੋਏ ਤਾਂ ਰੀਤ ਮੁਤਾਬਿਕ ਜਨੇਊ ਪਾਉਣ ਦਾ ਦਿਨ ਤੈਅ ਹੋਇਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਧਾਗੇ ਦਾ ਜਨੇਊ ਪਾਉਣ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਫੁਰਮਾਇਆ :

ਦਇਆ ਕਪਾਹ ਸੰਤੋਖੁ ਸੂਤੁ ਜਤੁ ਗੰਢੀ ਸਤੁ ਵਟੁ ॥
ਏਹੁ ਜਨੇਊ ਜੀਅ ਕਾ ਹਈ ਤ ਪਾਡੇ ਘਤੁ ॥
ਨਾ ਏਹੁ ਤੁਟੈ ਨ ਮਲੁ ਲਗੈ ਨਾ ਏਹੁ ਜਲੈ ਨ ਜਾਇ ॥
ਧੰਨੁ ਸੁ ਮਾਣਸ ਨਾਨਕਾ ਜੋ ਗਲਿ ਚਲੇ ਪਾਇ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 471)

ਇਹ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਚੱਲਦੀ ਆ ਰਹੀ ਭਾਰਤੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਅਖੌਤੀ ਪੰਡਤਾਂ ਨੂੰ ਰੜਕਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਧੁਰੋਂ ਹੀ ਮਿੱਥ ਕੇ ਆਏ ਸਨ ਕਿ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਨਹੀਂ ਮੰਨਣੇ ਤੇ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਰਾਹ ਤੋਰਨਾ ਹੈ। ਪਰਵਾਰ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਨਾਨਕ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ) ਨੂੰ ਸੰਸਾਰਿਕ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮਦਰੱਸੇ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਲਿਖਣ-ਪੜ੍ਹਨ ਤੇ ਹਿਸਾਬ ਦੀ ਤੇ ਵਿੱਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੌਲਵੀ ਕੋਲੋਂ ਫ਼ਾਰਸੀ-ਅਰਬੀ ਆਦਿ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਪਿਤਾ ਮਹਿਤਾ ਕਾਲੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਵਪਾਰ ਵਿਚ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹਿਆ। ਮਹਿਤਾ ਕਾਲੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਨੂੰ 20 ਰੁਪਏ ਦੇ ਕੇ ਰਸਦ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੀਹ ਰੁਪੱਈਆਂ ਨਾਲ ਲੋੜਵੰਦ ਸਾਧੂਆਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਛਕਾ ਦਿੱਤਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਭੁੱਖੇ ਤੇ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਨੂੰ ਲੰਗਰ ਛਕਾਇਆ ਜਿਸ ਤੋਂ ਲੰਗਰ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਦਾ ਅਰੰਭ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕਿ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮਰਯਾਦਾ ਤਹਿਤ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਇਆ।

ਪਰੰਤੂ ਅਜੋਕੇ ਵਰਤਮਾਨਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਸੜਕਾਂ ’ਤੇ ਅਕਸਰ ਦੇਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਿਹਾੜਿਆਂ 'ਤੇ ਭਾਂਤ-ਭਾਂਤ ਦੇ ਪਕਵਾਨ ਬਣਾ ਕੇ ਆਵਾਜਾਈ ਰੋਕ ਕੇ ਗੱਡੀਆਂ-ਟਰੱਕਾਂ ਆਦਿ ਵਿਚ ਜਬਰਦਸਤੀ ਲੰਗਰ ਛਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਮਰਯਾਦਾ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਅਸੀਂ ਅਕਸਰ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿਚ ਮਰਯਾਦਾ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਸਾਦਾ ਲੰਗਰ ਬਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪੰਗਤ ਵਿਚ ਬਿਠਾ ਕੇ ਲੰਗਰ ਛਕਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੜਕਾਂ ਕਿਨਾਰੇ ਲੰਗਰ ਲਗਾਉਣ ਸਮੇਂ ਸੂਚਨਾ ਬੋਰਡ ਲੱਗਣ, ਸ਼ਬਦ ਕੀਰਤਨ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਆਵੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਲੋੜ ਹੈ ਉਹ ਆ ਕੇ ਲੰਗਰ ਛਕੇ। ਲੰਗਰ ਵਰਤਾਉਣ ਸਮੇਂ ਮਰਯਾਦਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਖ਼ਿਆਲ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਵਰਤਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸੱਜਣ ਵੀ ਮਰਯਾਦਾ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਇਤਿਹਾਸ ਵੱਲ ਝਾਤੀ ਮਾਰੀਏ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਹਿਤਾ ਕਾਲੂ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਭੈਣ ਨਾਨਕੀ ਜੀ ਕੋਲ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਦੌਲਤ ਖਾਂ ਲੋਧੀ, ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਦਾ ਚੌਧਰੀ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਕਿਸਾਨ ਨਹੀਂ, ਸਰਕਾਰਾਂ ਸਨ। ਸਰਕਾਰ ਕਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਿਸਾਨ ਤੋਂ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਪੈਦਾਵਰ ਦੀ ਅੱਧੀ ਜਿਣਸ ਲੈਂਦੀ ਸੀ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਟਾਈ (ਬਟਾਈ) ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਜਿਣਸ ਤੋਲ ਕੇ ਲੈਣੀ ਤੇ ਅਗਾਂਹ ਤੋਲ ਕੇ ਵੇਚਣੀ। ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦਾ ਹੱਕ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਦਿਵਾਇਆ। ਜਿਸ ਦੀ ਨੀਂਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਰਾਹੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।

ਗੁਰੂ ਭਾਈਆ ਜੈ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਦੌਲਤ ਖਾਂ ਦੇ ਮੋਦੀ ਖਾਨੇ ਵਿਚ ਕੰਮ ’ਤੇ ਲਗਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਉੱਥੇ ਕਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਜਦੋਂ ‘ਤੇਰਾ-ਤੇਰਾ’ ਦਾ ਧੜਾ ਆਉਂਦਾ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਲਿਵ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ। ਜੀ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਨੂੰ ਅਨਾਜ ਮੁਫ਼ਤ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਦੌਲਤ ਖਾਂ ਕੋਲ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕੀਤੀ। ਲੋਕਾਂ ’ਤੇ ਯਕੀਨ ਕਰ ਕੇ ਦੌਲਤ ਖਾਂ ਨੇ ਮੋਦੀ ਖਾਨੇ ਦਾ ਹਿਸਾਬਕਿਤਾਬ ਪਰਖਿਆ, ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਠੀਕ ਨਿਕਲਿਆ। ਫਿਰ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਇਕ ਵਾਰ ਜਦ ਵੇਈਂ ਨਦੀ ਵਿਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਗਏ ਤਾਂ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਅਲੋਪ ਰਹੇ ਤੇ ਜਦ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਰੱਬੀ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਰਸਤਾ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਇਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਭਗਤੀ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਆ। ਆਪ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਬਾਬੀ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸਾਥੀ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਲਿਆ। ਇੱਥੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਵਾਰ ਦੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹਨ— “ਚੜ੍ਹਿਆ ਸੋਧਣਿ ਧਰਤਿ ਲੁਕਾਈ॥"

ਕਿੰਨੀ ਅਸਚਰਜਤਾ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਸਾਧਨ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਘਰੋਂ ਦੂਰ ਜਾ ਰਹੇ ਵੀ ਸਨ ਜੋ ਕਿ ਕੋਈ ਸੌਖਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਥਾਂ-ਥਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਵੀ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਿਸਚੇ ’ਤੇ ਅਡੋਲ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਬਸ ਹੱਥ ਵਿਚ ਡੰਡਾ, ਪਾਣੀ ਲਈ ਕਰਮੰਡਲ, ਕੱਛ 'ਚ ਬਗਲੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਵਹੀ, ਕਲਮ ਤੇ ਦਵਾਤ ਤੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਕੋਲ ਰਬਾਬ। ਤੁਰਦੇ-ਤੁਰਦੇ ਜਾਂਦੇ ਜਿੱਥੇ ਰਾਤ ਪੈਂਦੀ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਤੇ ਕਹਿੰਦੇ— “ਮਰਦਾਨਿਆ! ਰਬਾਬ ਛੇੜ ਬਾਣੀ ਆਈ ਹੈ।” ਕਿੰਨਾ ਅਲੌਕਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋਵੇਗਾ ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ ਬਾਣੀ ਗਾਉਂਦੇ ਹੋਣਗੇ ਤੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਰਬਾਬ ਨਾਲ ਸੰਗ ਕਰਦੇ ਹੋਣਗੇ।

ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸੱਚ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਸੈਦਪੁਰ/ ਸੱਯਦਪੁਰ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਐਮਨਾਬਾਦ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ) ਦੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਦਾ ਬੂਹਾ ਖੜਕਾਇਆ। ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸਾਦਾ ਤੇ ਕਿਰਤੀ ਸੀ। ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਆਪ ਜਿਵੇਂ ਦੀ ਕਿਰਤ-ਕਮਾਈ ਦੀ ਸਾਦੀ ਰੋਟੀ ਖਾਂਦੇ ਸੀ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਛਕਾਈ। ਬੜੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਵਾਣ ਦੀ ਮੰਜੀ ’ਤੇ ਚਾਦਰ ਵਿਛਾ ਕੇ ਦਿੱਤੀ। ਜਦੋਂ ਸੈਦਪੁਰ ਦੇ ਚੌਧਰੀ ਮਲਕ ਭਾਗੋ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਠਹਿਰਣ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਮਲਕ ਭਾਗੋ ਨੇ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲੋਂ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮ ਭੋਜ ਵਿਚ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮ ਭੋਜ ਵਿਚ ਜਾਣ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਸਮਝੋ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਹੈਂਕੜ ਖ਼ਿਲਾਫ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਝੰਡਾ ਬੁਲੰਦ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੇਬਾਕ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਭੋਜਨ ਤੂੰ ਛਕਾ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਇਹ ਤੇਰੀ ਆਪਣੀ ਕਮਾਈ ਵਿੱਚੋਂ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਗ਼ਰੀਬ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸੁੱਚੀ ਮਿਹਨਤ ਦੀ ਕਿਰਤ ਵਿੱਚੋਂ ਖੋਹਿਆ ਗਿਆ ਹੱਕ ਹੈ ਜਦ ਕਿ ਕਿਰਤੀ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਦੇ ਸਾਦੇ ਭੋਜਨ ਵਿਚ ਵੱਖਰਾ ਹੀ ਅਨੰਦ/ਸੁਆਦ ਹੈ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਨੂੰ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਥਾਪ ਦਿੱਤਾ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਮੁਲਤਾਨ ਕੋਲ ਤੁਲੰਬਾ ਨਗਰ ਵਿਚ ਵੀ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਇਕ ਸ਼ੇਖ ਸੱਜਣ (ਸੱਜਣ ਠੱਗ) ਨੇ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਰੁਕੇ। ਉਸ ਨੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਲਈ ਮੰਦਰ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਲਈ ਮਸਜਿਦ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹ ਯਾਤਰੂਆਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਲਾਸ਼ਾਂ ਖੂਹ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀ ਨਾਲ ਵੀ ਸੱਜਣ ਠੱਗ ਇਹੋ ਫ਼ਰੇਬ ਖੇਡਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਰਾਹ ਪਾਉਣ ਲਈ ਆਏ ਸਨ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੇ ਰਬਾਬ ਛੇੜੀ ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਮੁੱਖੋਂ ਬਾਣੀ ਸੁਣ ਕੇ ਸੱਜਣ ਠੱਗ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ ਤੇ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨੀਂ ਢਹਿ ਪਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਜੇ ਨਾਮ ਸੱਜਣ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿਚ ਸੱਜਣਾਂ ਵਾਲੇ ਕੰਮ ਕਰ ! ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸੇਵਕ ਬਣ ਗਿਆ। ਆਉਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ, ਲੰਗਰ ਛਕਾਉਂਦਾ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਹਾਲੇ ਵੀ ਸੱਜਣ ‘ਠੱਗ’ ਕਹਿ ਕੇ ਹੀ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਉਸ ਦਾ ਤਾਂ ਜੀਵਨ ਸਫ਼ਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਦੂਜੀ ਗੱਲ, ਉਦੋਂ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਠੱਗ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰ ਕੇ ਸਿੱਧੇ ਰਾਹ ’ਤੇ ਤੋਰ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਅੱਜ ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਤਾਂ ਅਜਿਹੇ ਸੱਜਣ ਬਣ ਕੇ ਬੈਠੇ ਠੱਗਾਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਧੰਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅੱਗੇ ਮੱਥਾ ਨਹੀਂ ਟੇਕਣ ਦਿੰਦੇ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਖੌਤੀ ‘ਗੁਰੂ’ ਅਖਵਾ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੱਗੇ ਸੀਸ ਝੁਕਾਉਣ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਖੌਤੀ ਦੇਹਧਾਰੀ ਸਾਧਾਂ ਦੇ ਸੇਵਾਦਾਰ ਭੋਲੇ-ਭਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨੇ ਹਨ ਤਾਂ ਇੱਧਰ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਅਕਸਰ ਹੀ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਅਨਾਊਂਸਮੈਂਟ ਹੁੰਦੀ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਅੱਜ ਫਲਾਣੇ (ਅਖੌਤੀ) ਸਾਧ ਦੀ ਬਰਸੀ ਹੈ। ਸੰਗਤ ਹੁੰਮ-ਹੁੰਮਾ ਕੇ ਪੁੱਜੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਖੌਤੀ ਡੇਰਿਆਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਦਾ ਕੋਈ ਨਾਮ-ਓ-ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਉਦਾਸੀਆਂ (ਚਾਰ ਯਾਤਰਾਵਾਂ) ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ। ਪੈਦਲ ਤੁਰ ਕੇ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤਕ ਜਾ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚ ਦਾ ਮਾਰਗ ਜਾ ਵਿਖਾਇਆ। ਪ੍ਰਚਾਰ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਜਦੋਂ ਕੁਰਕਸ਼ੇਤਰ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਕਤ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿਣ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਲੋਕ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿਣ ਮੌਕੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਤੇ ਦਾਨ-ਪੁੰਨ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਚੰਗਾ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਗ੍ਰਹਿਣ ਮੌਕੇ ਅੱਗ ਬਾਲਣੀ ਇਕ ਅਪਰਾਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਵਿਚਰਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੀ ਭੇਸ ਬਣਾ ਕੇ ਗਏ। ਗ੍ਰਹਿਣ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਜਵੂਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਅੱਗ ਬਾਲੀ। ਪੰਡਤਾਂ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਗੂ ਨਾਨੂੰ ਪੰਡਤ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਵਹਿਮਭਰਮ ਕੇਵਲ ਸਾਨੂੰ ਮੂਰਖ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵਾਸਤਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖੋ ਤੇ ਦਸਾਂ ਨਹੁੰਆਂ ਦੀ ਕਿਰਤ ਕਮਾਈ ਕਰੋ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਇਹ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਚੇਲੇ ਬਣੋ ਜਾਂ ਸੇਵਕ ਬਣੋ। ਉਹ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਸਨ ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਸੱਚੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੋ ਤਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਾਲੇ ਕੰਮ ਕਰੋ ਜੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੋ ਤਾਂ ਸੱਚੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣੋ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੂਰਖ ਬਣਾ ਕੇ ਠੱਗੀਆਂ ਨਾ ਮਾਰੋ, ਕਿਰਤ ਕਰੋ, ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਸਾਦਾ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰੋ।

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਕੱਢਿਆ, ਅਸੀਂ ਉਧਰ ਹੀ ਫਿਰ ਜਾ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਕਈ ਪ੍ਰਕਿਰਤਿਕ ਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦਿਨੋਂ ਦਿਨ ਵੱਧਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇੰਞ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਪਵਣੁ ਗੁਰੂ ਪਾਣੀ ਪਿਤਾ ਮਾਤਾ ਧਰਤਿ ਮਹਤੁ॥ ਦੀਆਂ ਧੱਜੀਆ ਉਡਾ ਰਹੇ ਹਾਂ।

ਪ੍ਰਚਾਰ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪਾਣੀਪਤ ਗਏ ਤੇ ਫਿਰ ਦਿੱਲੀ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਹਰਿਦੁਆਰ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿੱਥੇ ਕੁਝ ਲੋਕ ਗੰਗਾ ਵਿਚ ਖਲੋ ਕੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਲਹਿੰਦੇ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਪਾਣੀ ਦੇਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਸਾਰੀ ਭੀੜ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਸਵਾਲ ਕਰਨ ਲੱਗੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨੇ ਜੀ ਦਾ ਮਖੌਲ ਉਡਾਇਆ। ਕਹਿੰਦੇ ਲਹਿੰਦੇ ਵੱਲ ਤੁਹਾਡਾ ਸੁੱਟਿਆ ਪਾਣੀ ਖੇਤਾਂ ਤਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਡਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਪਾਣੀ ਕਰੋੜਾਂ ਮੀਲ ਦੂਰ ਸੂਰਜ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਦਿੱਤਾ ਪਾਣੀ ਦੋ ਕੁ ਸੌ ਮੀਲ ਤਾਂ ਪਹੁੰਚ ਹੀ ਜਾਵੇਗਾ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਸੋਚੀਂ ਪੈ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੌਡੇ ਰਾਖਸ਼ (ਰਾਖਸ਼ ਬਿਰਤੀ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ) ਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਜਿਹੜਾ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਖਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਆਦਮ-ਖਾਣੀ ਕੌਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ, ਉਧਰ ਨਾ ਜਾਓ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਜਗ ਨੂੰ ਤਾਰਨ ਲਈ ਤੁਰੇ ਸਨ, ਸੋ ਉਹ ਸਭ ਨੂੰ ਸਹੀ ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਰਾਖਸ਼ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਤੌਬਾ ਕੀਤੀ। ਰਾਖਸ਼ ਬਿਰਤੀ ਤਿਆਗ ਕੇ ਭਲਾ ਪੁਰਸ਼ ਬਣਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਰਸਤੇ ਪਾ ਕੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਖੇ ਆਪਣਾ ਨਿਵਾਸ ਕਰ ਲਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਪੀਰ ਕਹਾਏ। ਆਪ ਨੇ ਪੈਦਲ ਚੱਲ ਕੇ ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਤੇ ਭਾਂਤ-ਭਾਂਤ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾਂ ਕੀਤਾ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਸਲ ਮਨੋਰਥ ਦੱਸਿਆ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਪੈਦਲ ਤੁਰਨ ਵਾਲਾ ਗੁਣ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਤੰਦਰੁਸਤ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਥਾਪ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਵਜੂਦ ਕੇਵਲ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਸੁੱਚੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਵੰਡਣ ਲਈ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਆਏ ਸਨ। ਸਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੱਸੇ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲ ਕੇ ਜੀਵਨ ਸਫਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਜੋਕੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਸਾਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਦੇ ਅਸਲ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸਿਧਾਂਤ— ਕਿਰਤ ਕਰੋ, ਨਾਮ ਜਪੋ ਤੇ ਵੰਡ ਛਕੋ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਵਿਹਾਰਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਖ਼ੁਦ ਅਮਲ ਵਿਚ ਲਿਆ ਕੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਤੀ ਸੁਚੇਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।