15 ਜੂਨ, 2014 ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ 5:00 ਵਜੇ ਬੱਸ ਰਾਹੀਂ ਮੈਂ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਪੋਤਰਾ ਕਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਜੰਮੂ ਨੂੰ ਚੱਲੇ। ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਚੱਲੀ ਬੱਸ ਤਕਰੀਬਨ 10:30 ਵਜੇ ਜੰਮੂ ਪਹੁੰਚੀ। ਅਸੀਂ ਰਾਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਰਿਹਾੜੀ ਚੌਂਕ ਵਿਚ ਠਹਿਰੇ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਕਦੀ ਬਿਜਲੀ ਆ ਜਾਵੇ, ਕਦੀ ਚਲੀ ਜਾਵੇ। ਬਹੁਤ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਵਿਚ ਰਾਤ ਕੱਟੀ। 16 ਜੂਨ ਸਵੇਰੇ ੬:੦੦ ਵਜੇ ਅਸੀਂ ਜੰਮੂ ਬੱਸ ਅੱਡੇ ਤੋਂ ਰਿਆਸੀ ਨੂੰ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਬੱਸ ਵਿਚ ਬੈਠੇ। 10:00 ਕੁ ਵਜੇ ਅਸੀਂ ਰਿਆਸੀ ਪਹੁੰਚੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਮਿੰਨੀ ਬੱਸ ਵਿਚ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਤਲਵਾੜਾ ਕਾਲੋਨੀ ਵਿਚ 11:00 ਵਜੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਤਲਵਾੜਾ ਕਾਲੋਨੀ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉਤਰ ਗਏ। ਕੰਡਕਟਰ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਬਾਪੂ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਜਾਣਾਂ? ਮੈਂ ਕਿਹਾ, ਹਾਂ ਜੀ। ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਬੈਠੇ ਰਹੋ। ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਿੰਘ ਸਭਾ, ਤਲਵਾੜਾ ਵਿਖੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਸੁੰਨਸਾਨ ਸੀ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਪੌੜੀ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਅਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ, ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ! ਇਕ ਨੌਜਵਾਨ ਬਾਹਰ ਆਇਆ, ਜੋ ਕਿ ਇਕ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਿੰਘ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਤੁਹਾਡਾ ਪਿੰਡ ਕਿਹੜਾ ਹੈ? ਅੱਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਮੇਰਾ ਪਿੰਡ ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਛਠਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਚ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਸ. ਤਿਰਲੋਚਨ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸ. ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਫ਼ੋਨ ’ਤੇ ਸੰਪਰਕ ਕੀਤਾ ਤੇ ਬੁਲਾਇਆ, ਜੋ ਕਿ ਉਸ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਹੀ 1997 ਈ: ਵਿਚ ਇੱਥੇ ਆਏ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਲ ਸਕੀ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਤਾਂ ਸੜ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਮੁੜ-ਉਸਾਰੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ? ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ 1987 ਈ: ਵਿਚ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਇਹ ਸਭ ਕਿਵੇਂ ਬਣਾਇਆ? 1997 ਈ: ਵਿਚ ਇੱਥੇ ਆਏ ਹਾਂ। ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਇਹ ਪਿੱਛੇ ਕੀ ਹੈ? ਕੀ ਉਹ ਪੁਲਿਸ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਦੇ ਕੁਆਟਰ ਹਨ? ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਨਹੀਂ ਇਹ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਗਰਮੀ ਦੀਆਂ ਛੁੱਟੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੁਆਟਰਾਂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਤੇ ਹਿੰਦੂ ਪਰਵਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਉਗਰਾਹੀ ਕਰ ਕੇ ਤਨਖਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਦੋ-ਚਾਰ ਬੱਚੇ ਆ ਕੇ ਰਹਰਾਸਿ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਸੁਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਸਵੇਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉੱਥੇ ਸਥਾਨਕ ਸਿੱਖ ਤਾਂ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਬਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਕਰਕੇ ਹੀ ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਸ. ਸਰਬਜੀਤ ਸਿੰਘ ਪੱਤਰਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲੋਂ ਸਾਰੀ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛ-ਗਿੱਛ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ 1984 ਈ ਦਰਦਨਾਕ ਘਟਨਾ ਤਿੰਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵਿਚ ਵਾਪਰੀ ਸੀ।

1. ਗੁ: ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਤਲਵਾੜਾ
2. ਗੁ: ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਜੋਤੀਪੁਰਾ (ਨਜ਼ਦੀਕ ਤਲਵਾੜਾ)
3. ਗੁ: ਸਿੰਘ ਸਭਾ (ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਬਜ਼ਾਰ)

ਸ੍ਰੀ ਗੁ: ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਤਲਵਾੜਾ ਵੱਲ ਬੱਸ ’ਤੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਬਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਗਏ ਉਸ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ੧੬ ਸਿੰਘ ਘੇਰ-ਘੇਰ ਕੇ ਸਾੜੇ ਗਏ ਸਨ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ

ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਵੀ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਨੇ ਸਵਾਹ ਦੇ ਢੇਰ ਵਿਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਸ. ਤਿਰਲੋਚਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ. ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਸੁਣੀਆਂ-ਸੁਣਾਈਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੀਆਂ। ਪਰ ਅਫ਼ਸੋਸ ਕਿ ਕੋਈ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਗਵਾਹ ਸਾਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਸ. ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਉਮਰ ਛੋਟੀ ਸੀ। ਸ. ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਮੈਨੂੰ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ’ਤੇ ਉਸ ਡੈਮ ’ਤੇ ਲੈ ਕੇ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਸਾਰੇ ਸਿੰਘ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉੱਥੋਂ ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਬੱਸ ਅੱਡੇ ਵੱਲ ਗਏ। ਬੱਸ ਨਾ ਮਿਲੀ। ਕਾਫੀ ਚਿਰ ਉਡੀਕਣ ਮਗਰੋਂ ਸ. ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਉੱਥੇ ਆਏ ਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਕ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਕਿ ਅੱਜ ਵੀ ਸੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਸੜਿਆ ਮਲਬਾ-ਲੱਕੜਾਂ ਇਕ ਪਾਸੇ ਨੁੱਕਰ ਵਿਚ ਪਈਆਂ ਸਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਘਾਹ ਫੂਸ ਉੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਥੜ੍ਹੇ ’ਤੇ ਇਕ ਗਮਲਾ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਕ ਹਿੰਦੂ ਪਰਵਾਰ ਨੇ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਰੱਖਿਆ। ਹੁਣ ਤਾਂ 1984 ਈ: ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉੱਥੇ ਸ਼ਾਇਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਾਇਦ 1984ਈ: ਵਿਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਹੁਣ ਇਕ ਹਿੰਦੂ ਪਰਵਾਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤਾਂ ਸੜ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਪਰ ਚਾਦਰਾਂ ਵਗੈਰਾ ਲਗਾ ਕੇ ਪਰਦਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਅੰਦਰ ਸਥਾਨਕ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਇਕ ਬਾਲਵਾੜੀ ਸਕੂਲ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਹਿੰਦੂ ਲੜਕੇ ਦੀ ਉਮਰ ਸ਼ਾਇਦ 25-26 ਸਾਲ ਹੋਵੇਗੀ। ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਹੈਰਾਨੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਪਰ ਮੇਰੇ ਗੋਡੀਂ ਹੱਥ ਲਾਇਆ। ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਪਿੱਠ ’ਤੇ ਥਾਪੀ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਆਏ ਹਨ, ਮੇਰੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਖੋਹਣਗੇ। ਉਸ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਤੋਂ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਵਾਲ ਹਨ। ਮੈਨੂੰ ਸਮਝ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਆਈ ਕਿ ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੁੜ-ਉਸਾਰੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੋਈ? ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕ ਅੱਜ ਵੀ ਸਹਿਮੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਸ. ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕਹਿੰਦੇ ਕਿ ਇੱਥੇ ਇਕ ਸਥਾਨਕ ਕਮੇਟੀ ਵੀ ਬਣੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਬਾਹਰ ਖੁੱਲੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਇਕ ਨਵੇਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਜੇ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਕਿਰਪਾ ਕਰੇ ਤਾਂ ਜਲਦੀ ਹੀ ਇਹ ਮੁਕੰਮਲ ਵੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਕੋਈ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਵਿਅਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗਾ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ 30 ਸਾਲ ਹੋ ਗਏ ਪਰ ਅੱਜ ਤਕ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਕੋਈ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਉਸ ਹਿੰਦੂ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਬਿਆਨ ਯੂਟਿਊਬ Justice For Sikh ’ਤੇ ਹੈ। ਇਸ ’ਤੇ ਉਸ ਫ਼ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਰਿਕਾਰਡ ਹੈ।

ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਰਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੇ ਯਤਨ ਵਿਚ ਹਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਦੁਖਦਾਈ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰੀ ਹੈ। ਨਵੰਬਰ 1984 ਦੇ ਜੰਮੂ ਵਿਖੇ ਸ਼ਹੀਦ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਪਰਵਾਰਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਥਹੁ-ਪਤਾ ਨਾ ਮਿਲਿਆ। ‘ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ' 2 ਨਵੰਬਰ, 2013 ਦੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਿਚ ਛਪੇ ਕੁਝ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਐਡਰੈੱਸ ਗ਼ਲਤ ਸਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਨਹੀਂ ਛੱਡੇ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਧਰਮ-ਪੁੱਤਰ ਸ. ਕੁਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਲੜਕੇ ਸ. ਰਮਨਦੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ 10 ਸਤੰਬਰ, 2014 ਨੂੰ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਗਿਆ। ਉੱਥੋਂ ਕਾਹਨੂੰਵਾਨ ਦੀ ਬੱਸ ਲੈ ਕੇ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦੀ ਨਹਿਰ ਦਾ ਪੁਲ ਲੰਘ ਕੇ ਕਰੀਬ 9:30 ਵਜੇ ਅਸੀਂ ਨਵਾਂ ਪਿੰਡ ਪਹੁੰਚੇ। ਘਰ ਦਾ ਪਤਾ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਉੱਥੋਂ ਕਾਫੀ ਅੱਗੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਅੱਗੇ 80 ਕੁ ਸਾਲ ਦੀ ਮਾਤਾ ਆਪਣੀਆਂ ਮੱਝਾਂ ਨੂੰ ਸਵਾਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੋਹਾ-ਕੂੜਾ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਥਾਂ ਸੁੱਕਾ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਸੂਰਜ ਦੀ ਟਿੱਕੀ ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ ਨੂੰ ਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਰਮਨ ਨੇ ਉਸ ਬੀਬੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ਅਸੀਂ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਆਏ ਹਾਂ, ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਨੂੰ ਮਿਲਣਾ ਹੈ ਜੋ ਨਵੰਬਰ, 1984 ਵਿਚ ਜੰਮੂ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਉਹ ਧੁੱਪ ਤੋਂ ਅੱਖਾਂ ’ਤੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਉਹਲਾ ਕਰ ਕੇ ਆਖਣ ਲੱਗੀ “ਵੇ ਪੁੱਤ ! ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੋਠੀ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਈ। ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਕੋਠੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਗੱਲ ਸੁਣ, ਉਸ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕੀਤਾ ਤੇ ਪਿੱਛੇ ਵੱਲ ਮੁੜ ਗਏ। ਅਸੀਂ ਉਸ ਕੋਠੀ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਘੰਟੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਗੇਟ ਖੜਕਾਇਆ। ਕਈ ਵਾਰ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਆਖ ਕੇ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਵੀ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਫਿਰ ਦੱਬਦੇ ਪੈਰੀਂ ਅਸੀਂ ਅੱਗੇ ਨੂੰ ਹੋਏ ਤਾਂ ਦੁਬਾਰਾ ਅਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ, ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ! ਘਰ ਕੋਈ ਹੈਗਾ? ਟਰੈਕਟਰ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਕੁੱਤਾ ਭੌਂਕਣ ਲੱਗਾ। ਉਸ ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਅੰਦਰੋਂ 20-25 ਸਾਲ ਦੀ ਨੌਜੁਆਨ ਲੜਕੀ ਬਾਹਰ ਆਈ। ਮੈਂ ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਬੁਲਾ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਸ਼ਹੀਦ ਸ. ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਘਰ ਇਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਨਵੰਬਰ 1984 ਜੰਮੂ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਹਾਂ ਜੀ ਆਖ ਕੇ ਕਿਹਾ, ਆ ਜਾਓ ! ਲੰਘ ਆਉ। ਸਾਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਠੰਡਾ ਪਿਲਾਇਆ। ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ, ਪੁੱਤ ! ਘਰ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਹੈਗਾ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਸਕੇ? ਉਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ, “ਸ਼ਹੀਦ ਸ. ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਾਦੀ ਜੀ ਦੱਸ ਸਕਦੇ ਹਨ ਇਸ ਬਾਰੇ। ਪਰ ਉਹ ਇਸ ਸਮੇਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਮਰਗ ’ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਾਇਕੇ (ਪੇਕੇ) ਗਏ ਹਨ। ਉਹ ਹੀ ਕੁਝ ਦੱਸ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਤੇ ਰਮਨ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਗੱਲ ਕੀਤਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੋਠੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਏ। ਬਾਹਰ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਸ਼ਹੀਦ ਸ. ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਜੀ ਮਿਲੇ। ਮੈਂ ਫਤਿਹ ਸਾਂਝੀ ਕਰ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, ਤੁਸੀਂ ਸ. ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਭਰਾ ਹੋ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, ਹਾਂ ਜੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਕੁਝ ਪੁੱਛਦਾ ਉਹ ਲੜਕੀ ਕਹਿੰਦੀ, “ਤੁਸੀਂ ਕਾਹਲੇ ਨਾ ਪਵੋ। ਅਸੀਂ ਸਲਾਹ ਕਰ ਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਾਂਗੇ।” ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੋਰ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਾ ਕੀਤੀ। ਲਾਧੂਪੁਰ ਜਾਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੱਸਣ ਅਨੁਸਾਰ ਅਸੀਂ ਜਿਸ ਥਾਂ ਬੱਸ ਵਿੱਚੋਂ ਉਤਰੇ ਸੀ, ਉੱਥੋਂ ਹੀ ਲਾਧੂਪੁਰ ਜਾਣ ਲਈ ਬੱਸ ਮਿਲਣੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਕੇ ਤੁਰ ਪਿਆ।

ਫਿਰ ਲਾਧੂਪੁਰ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਬੱਸ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਮੈਂ ਇਹੀ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਇਸ ਬੱਚੀ ਨੂੰ ਕੀ ਪਤਾ ਕਿ ਜੂਨ, 1984 ਤੇ ਨਵੰਬਰ, 1984 ਦਾ ਦਰਦ ਕੀ ਹੈ? ਇਹ ਤਾਂ ਉਹੀ ਜਾਣ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸੰਤਾਪ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡੇ ’ਤੇ ਹੰਢਾਇਆ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਭੁੰਨਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਊਂਦਿਆਂ ਹੀ ਅੱਗ ਲਾ ਕੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਜੇ ਕੋਈ ਅੱਗ ਤੋਂ ਬਚਦਾ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦਾ ਤਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੱਥਰ ਮਾਰ-ਮਾਰ ਕੇ ਥਾਂਏਂ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਹੀ ਸੋਚਾਂ ਦੀ ਉਧੇੜ-ਬੁਣ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ। ਲਾਧੂਪੁਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਇਕ ਬੀਬੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਭੈਣ ਜੀ ਇੱਥੇ ਸਵ: ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸਪੁੱਤਰ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਦਾ ਘਰ ਕਿਹੜਾ ਹੈ ਜੋ ਨਵੰਬਰ 1984 ਵਿਚ ਜੰਮੂ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਸਨ? ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ, “ਉਹ ਸਾਹਮਣੇ ਗਲੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਘਰ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਘਰ ਬਣ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਮਕਾਨ ਅੱਧ ਢਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਮਿਸਤਰੀ ਸਿੰਘ ਨੇ।” ਮੈਂ ‘ਧੰਨਵਾਦ’ ਆਖ ਕੇ ਗਲੀ ਵੱਲ ਹੋ ਤੁਰਿਆ।

ਅਸੀਂ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਕਾਨ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਲੇਬਰ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਇਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਔਰਤ ਤੇ ਅੱਧਖੜ ਉਮਰ ਦਾ ਸ਼ਾਇਦ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕੰਮ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਮੈਂ ਤੇ ਰਮਨ ਨੇ ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਬੁਲਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਉਣ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਦੱਸਿਆ। ਫਿਰ ਪੁੱਛਣ ’ਤੇ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਉਹ ਬਜ਼ੁਰਗ ਔਰਤ ਸ. ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਬੀਬੀ ਕਰਤਾਰ ਕੌਰ ਹੈ। ਉਹ ਅੱਧਖੜ ਉਮਰ ਦਾ ਸ. ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਭਰਾ ਹੈ-ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦਰਦਨਾਕ ਵੇਲੇ ਦਾ ਕੋਈ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਗਵਾਹ ਜਾਂ ਸ. ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਤਨੀ ਜਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜੋ ਇਸ ਸਮੇਂ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਗੱਲ ਕਰ ਸਕੇ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ, ਬਈ ਪਤਨੀ ਤਾਂ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਹੀ ਇੱਥੋਂ ਚਲੀ ਗਈ ਸੀ। ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ ਮੁਕਾ ਲਿਆ ਉਸ ਨੇ। ਮੇਰੇ ਪੁੱਛਣ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਰਣਜੀਤ ਕੌਰ ਹੈ। ਬੀਬੀ ਕਰਤਾਰ ਕੌਰ ਇਕ ਹਉਕਾ ਜਿਹਾ ਭਰ ਕੇ ਕਹਿੰਦੀ ਕਿ “ਵੀਰ ਜੀ, ਕੀ ਦੱਸਾਂ? ਜੇ ਉਹ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਤਾਂ ਪੋਤੇ-ਪੋਤੀਆਂ ਨਾਲ ਦਿਲ ਤਾਂ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਯਾਦਾਂ ਭੁੱਲ ਜਾਣੀਆਂ ਸਨ ਮਨਜੀਤ ਦੀਆਂ। ਪਰ ਚੰਦਰੀ ਨੇ ਤਾਂ ਘਰ ਵੀ ਵੰਡਾ ਲਿਆ। ਬਸ! ਹਰ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਸਾਡੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਬਿਆਨ ਦਿੰਦੀ ਰਹੀ। ਆਪਣੇ ਫਰਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਅਵੇਸਲੀ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਭੁੱਲ ਗਈ।” ਇੰਨਾ ਆਖ ਕੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੀ ਬੀਬੀ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੀ, ਵੀਰ ਜੀ ! ਪਰਸ਼ਾਦਾ ਛਕਣਾ ਹੋਣਾ ਤੁਸੀ? ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਧੰਨਵਾਦ ਤੁਹਾਡਾ ਬਹੁਤ-ਬਹੁਤ, ਅਸੀਂ ਆਪਣਾ ਪਰਸ਼ਾਦਾ ਨਾਲ ਲਿਆਏ ਹਾਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤਾ ਜ਼ੋਰ ਲਾਉਣ ’ਤੇ ਮੈਂ ਮੰਨ ਗਿਆ। ਪਰਸ਼ਾਦਾ ਛਕਦੇ-ਛਕਦੇ ਉਸ ਬੀਬੀ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਹੰਝੂਆਂ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਪੂੰਝਿਆ। ਪਰਸ਼ਾਦਾ-ਪਾਣੀ ਛਕ ਕੇ ਮੈਂ ਫਿਰ ਆਪਣਾ ਅਗਲਾ ਸਵਾਲ ਬੀਬੀ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਕੋਈ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਸਹਾਇਤਾ ਮਿਲੀ? ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ, ਮਨਜੀਤ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ 2 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦਾ ਚੈੱਕ ਆਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਫੈਸਲਾ ਹੋਇਆ ਕਿ 40 ਹਜ਼ਾਰ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਜ਼ਮੀਨ ਆਦਿ ਦੀ ਕਾਗਜ਼ੀ ਕਾਰਵਾਈ ਮਗਰੋਂ 30 ਕੁ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਸਾਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦੀ ਦੁੱਖ ਭਰੀ ਕਹਾਣੀ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਪਰ ਸਾਨੂੰ ਅਗਲੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਲਈ ਕਾਹਲੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਤੇ ਰਮਨ ਨੇ ਫਤਿਹ ਸਾਂਝੀ ਕਰ ਕੇ ਧੰਨਵਾਦ ਕੀਤਾ ਤੇ ਮੁਸਤਫਾਪੁਰ ਜਾਣ ਦਾ ਰਾਹ ਪੁੱਛਿਆ। ਸ. ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ 'ਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਜੀ. ਟੀ. ਰੋਡ 'ਤੇ ਛੱਡ ਆਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, ਬਾਪੂ ਜੀ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਤੋਂ ਹੀ ਮੁਸਤਫਾਪੁਰ ਦੀ ਬੱਸ ਮਿਲਣੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ‘ਸ਼ੁਕਰੀਆ’ ਕਿਹਾ ਤੇ ਉੱਥੋਂ ਮੁਸਤਫਾਪੁਰ ਜਾਣ ਦੀ ਬੱਸ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਕੁਝ ਚਿਰ ਮਗਰੋਂ ਹੀ ਬੱਸ ਆ ਰੁਕੀ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਬੱਸ ਵਿਚ ਸਵਾਰ ਹੋ ਗਏ। ਮੈਨੂੰ ਹੈਰਾਨੀ ਹੋਈ ਕਿ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਮੁਸਤਫਾਪੁਰ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਮਸਤੂਆਣਾ' ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਖ਼ੈਰ! ਇਸੇ ਭੁਲੇਖੇ ਕਾਰਨ ਅਸੀਂ ਵਡਾਲਾ ਬਾਂਗਰ ਜਾਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇਕ ਅੱਡਾ ਪਿੱਛੇ ਮਸਤੂਆਣਾ ਹੀ ਬੱਸ ਵਿੱਚੋਂ ਉਤਰ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਕਾਫੀ ਪੁੱਛ-ਗਿੱਛ ਤੇ ਜੱਦੋਜਹਿਦ ਮਗਰੋਂ ਇਕ ਸਿੰਘ ਮਿਲਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਦੱਸਣ ਲੱਗਾ, ਬਾਪੂ ਜੀ ਇੱਥੇ ਕਿਸੇ 1984 ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਦਾ ਪਰਵਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕੁਝ ਚਿਰ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਫ਼ੋਨ ਕੱਢਿਆ ਆਪਣੇ ਕਿਸੇ ਜਾਣੂ ਨੂੰ ਨੰਬਰ ਮਿਲਾਇਆ ਤੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਪਿੰਡ ਕੋਈ ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਨਾਮ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਦਾ ਪਰਵਾਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ? ਅੱਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਹਾਂ। ਫਿਰ ਉਸ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਬਾਪੂ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਅਗਲੇ ਪਿੰਡ ਜਾਓ। ਉੱਥੇ ਸ਼ਹੀਦ ਸ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਸਪੁੱਤਰ ਸ. ਚੇਤਨ ਸਿੰਘ ਫੋਰਮੈਨ ਦਾ ਪਰਵਾਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਅੱਡੇ ਲਈ ਬੱਸ ਵਿਚ ਬੈਠ ਗਿਆ।

ਡਾਕਖਾਨਾ ਵਡਾਲਾ ਬਾਂਗਰ ਮੁਸਤਫਾਪੁਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਅਸੀਂ ਸ਼ਹੀਦ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਘਰ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਗਲੀ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾ ਮਕਾਨ ਛੱਡ ਕੇ ਦੂਜਾ ਘਰ ਸ਼ਹੀਦ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਕਰਿਆਨੇ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਦੇਖੀ ਤੇ ਵੱਡੇ ਗੇਟ ਉੱਤੇ ‘ਸ਼ਹੀਦ ਰਤਨ ਸਿੰਘ’ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਪੱਥਰ ਲੱਗਿਆ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਗੇਟ ਖੜਕਾਇਆ ਤਾਂ ਅੰਦਰੋਂ 18-19 ਸਾਲ ਦਾ ਲੜਕਾ ਬਾਹਰ ਆਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਅੰਦਰ ਆਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ, ਪੁੱਤ, ਘਰ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਹੈਗਾ ਜਿਸ ਕੋਲੋਂ ਮੈਨੂੰ ਨਵੰਬਰ 1984 ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕੇ? ਉਹ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, ਹਾਂ ਜੀ, ਮੇਰੇ ਨਾਨੀ ਜੀ ਘਰ ਹਨ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਉਹ ਸ਼ਹੀਦ ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਲਿਆਇਆ। ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਉਹ ਲੜਕਾ ਸ਼ਹੀਦ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਦੋਹਤਰਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬੀਬੀ ਜੋਗਿੰਦਰ ਕੌਰ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਇੰਨੇ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬੇਟਾ ਸ. ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਵੀ ਆ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮੰਤਵ ਅਨੁਸਾਰ ਗੱਲਬਾਤ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਇਸ ਸਾਰੀ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਅੱਖੀਂ ਦੇਖਿਆ? ਉਸ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਲਈਆਂ। ਫਿਰ ਬੋਲੀ “ਹਾਂ ਭਾਅ ਜੀ ! ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਅੱਖੀਂ ਦੇਖਿਆ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਮਕਾਨ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਸਨ।” ਉਸ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹੀਆਂ। ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਰੁਕੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ ਕਿ, “ਬਹੁਤੀ ਮੰਦਭਾਗੀ ਘੜੀ ਸੀ ਉਹ।” ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਆਮ ਚਰਚਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁਰਬ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਸੰਗਤ ਦਾ ਇਕੱਠ ਕਾਫੀ ਸੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ। ਉਹ ਸਾਰੀ ਸੰਗਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਘੇਰ ਲਈ ਗਈ। ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਵੀਰ ਜੀ! ਉੱਥੇ ਐਸ.ਡੀ.ਐਮ ਆਇਆ ਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਸੋਚ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਐਸ.ਡੀ.ਐਮ. ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਦੇਵਤਾ ਰੂਪ ਕਰ ਕੇ ਭੇਜਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਉਹ ਤਾਂ ਜਮਦੂਤਾਂ ਦਾ ਨੁਮਾਇੰਦਾ ਹੋ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਮੌਤ ਦਾ ਪੈਗ਼ਾਮ ਲਿਆਇਆ ਸੀ। ਕਹਿੰਦੇ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚੋਂ ਸਾਮਾਨ ਕੱਢ ਲਓ। ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੁਖ-ਆਸਣ ਕਰ ਕੇ ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵਾਕ ਲੈਣ ਲੱਗੇ ਸੀ ਕਿ ਇੰਨੇ ਨੂੰ ਹੀ ਹਜੂਮ ਆ ਗਿਆ। ਹਜੂਮ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਅੰਦਰ ਜੋ ਸਿੱਖ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬੰਦ ਕਰ ਲਿਆ।” ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਤੋੜਦਿਆਂ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਅੰਦਰ ਕੁੱਲ ਕਿੰਨੇ ਸਿੱਖ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, ਕੁੱਲ 18 ਸਿੱਖ ਅੰਦਰ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬੰਦ ਦੇਖ ਕੇ ਹਜੂਮ ਨੇ ਬਾਰੀ ਤੋੜ ਕੇ ਅੱਗ ਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਪਾਊਡਰ ਅੰਦਰ ਸੁੱਟਿਆ। ਫਿਰ ਬਲਦੀ ਅੱਗ ਅੰਦਰ ਵਗਾਹ ਮਾਰੀ। ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਧੂੰਆਂ ਅੰਦਰ ਫੈਲ ਗਿਆ। ਕਈਆਂ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਸੜ ਗਏ। ਤੜਫਦਿਆਂ ਨੇ ਗੇਟ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਤੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇ ਉਧਰੋਂ ਹਜੂਮ ਨੇ ਇੱਟਾਂ-ਪੱਥਰਾਂ ਦੀ ਬਰਸਾਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉੱਥੇ ਨੇੜਲੇ ਲੋਕ ਵੀ ਹਜੂਮ ਨਾਲ ਰਲ ਗਏ। ਡਾਂਗਾਂ-ਸੋਟਿਆਂ ਨਾਲ ਮਾਰ-ਮਾਰ ਕੇ 16 ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਸ ਦੋ ਸਿੱਖ ਹੀ ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ ਬਚ ਸਕੇ। ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਜੋ ਦੋ ਸਿੱਖ ਬਚੇ ਸਨ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਕੋਈ ਐਡਰੈਸ ਜਾਂ ਫ਼ੋਨ ਨੰਬਰ ਹੈਗਾ? ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ, ਨਹੀਂ ਜੀ, ਮੈਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਪਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੱਸਣ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਰਫਿਊ ਲੱਗ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਕੋਈ ਘਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਦਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਕੋਈ ਭੋਗ ਦੀ ਰਸਮ ਕੀਤੀ ਕਿਸੇ ਨੇ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਅਸੀਂ 25 ਕੁ ਤਾਰੀਖ਼ ਦੇ ਕਰੀਬ ਪੰਜਾਬ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਆ ਗਏ ਸੀ। ਕੋਈ ਵੀ ਭੋਗ ਜਾਂ ਅੰਤਿਮ ਅਰਦਾਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਘਰ ਵਿਚ ਹੀ ਬਰਸੀ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਫਿਰ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਸਥਾਨਕ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਕੋਈ ਨਕਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਮਿਲੀ ਸੀ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਸਹਾਇਤਾ ਮਿਲੀ ਸੀ 3 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦੀ। ਸਾਡਾ ਗਰੀਨ ਕਾਰਡ ਵੀ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਵੀ ਸਾਡੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਰੁਕ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਸ਼ਹੀਦ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਪੁੱਤਰ ਸੂਰੀਆ ਪਿੰਡ ਤੇ ਡਾਕਖਾਨਾ ਗਲਗਾਲੜੀ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਦਾ ਪੱਕਾ ਪਤਾ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਿਆ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਦਾ ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਵੇ। ਸ. ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਅਤਾ-ਪਤਾ ਨਹੀਂ।

ਠੀਕ ਹੈ ਵੀਰ ਜੀ ਦਿੱਲੀ ਵੀ ਸਾਡੇ ਭੈਣ ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਵਾਪਰਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਹਮਦਰਦੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਵਡਾਲਾ ਬਾਂਗਰ ਤੋਂ ਆਉਣ ਜਾਣ ਦਾ ਰਿਕਸ਼ਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਤੇ ਰਮਨ ਰਿਕਸ਼ੇ ’ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਵਾਪਸ ਵਡਾਲਾ ਬਾਂਗਰ ਪਹੁੰਚੇ ਤੇ ਬਟਾਲਾ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਬੱਸ ਫੜੀ ਤੇ ਫਿਰ ਉੱਥੋਂ ਬਟਾਲੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਬੱਸ ਵਿਚ ਸਵਾਰ ਹੋ ਗਏ। ਤਕਰੀਬਨ 7:30 ਕੁ ਵਜੇ ਮੈਂ ਘਰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ।

ਸ਼ਹੀਦ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਪੁੱਤਰ ਮੁਖਤਾਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਛਪੇ ਐਡਰੈਸ ਅਨੁਸਾਰ ਲੱਭਣ ਦਾ ਬਹੁਤ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਪੂਰੇ ਦੀ ਬਜਾਏ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਿਚ ਗੁਰਨਾਮ ਪੂਰਾ ਛਪਿਆ ਸੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਲੀ ਕੇਆਵਾ ਵਾਲੀ ਦੀ ਥਾਂ ਗਲੀ ਸੇਖਵਾਂ ਵਾਲੀ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਦੋ-ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਗੇੜੇ ਮਾਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਸੀਂ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਕੁਝ ਪਰਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਗਏ। ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰੋਂ ਸਾਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਸ ਨਗਰ ਦਾ ਨਾਂ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਪੂਰਾ ਹੈ, ਗੁਰਨਾਮ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਮਿਤੀ 28 ਸਤੰਬਰ, 2014 ਨੂੰ ਸਵੇਰ 11:30 ਵਜੇ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਉੱਥੋਂ ਮੈਂ ਇਕ ਨੌਜਵਾਨ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, ਬੇਟਾ ਗਲੀ ਸੇਖਵਾਂ ਵਾਲੀ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਗਲੀ ਸੇਖਵਾਂ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ ਬਾਪੂ ਜੀ ਇੱਥੇ ਗਲੀ ਕੇਆਵਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਕੋਲ ਬੈਠੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਪੰਡਿਤ ਜੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਇਹ ਪੁੱਛ-ਗਿੱਛ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਹ ਤੁਹਾਡੀ ਗਲੀ ਦੇ ਹਨ?” ਉਸ ਪੰਡਿਤ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਡੇ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। ਫਿਰ ਦੱਸਣ ਲੱਗਾ, ਹਾਂ ਜੀ ਉਹ ਸਾਹਮਣੇ ਗਲੀ ਵਿਚ ਪੰਜਵਾਂ ਘਰ ਸ਼ਹੀਦ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਹੁਰਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਧੰਨਵਾਦ ਕਹਿ ਕੇ ਗਲੀ ਵੱਲ ਨੂੰ ਤੁਰ ਪਏ।

ਘਰ ਮੂਹਰੇ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਬਾਹਰਲਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਤਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਅਵਾਜ਼ ਦੇਣ ਮਗਰੋਂ ਇਕ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਬਾਹਰ ਆਏ। ਮੈਂ ਫਤਿਹ ਸਾਂਝੀ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਉਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਅੰਦਰ ਆਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਬਿਠਾਇਆ। ਫਿਰ ਚਾਹਪਾਣੀ ਪਿਲਾਇਆ। ਗੱਲਾਂ-ਬਾਤਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈਆਂ। ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਸ ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਸ਼ਹੀਦ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਭਰਾ ਹਨ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਵਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਬਾਰੇ . . .। ਇੰਨੇ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੁਪਤਨੀ ਆਈ ਤੇ ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਕਹਿ ਕੇ ਬੈਠ ਗਈ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬੀਬੀ ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ? ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਸਨ? ਉਹ ਅਜੇ ਕੁਝ ਬੋਲੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਨ ਕਿ ਭਾਈ ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, “ਭਾਬੀ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਰਹਿਣ ਦਿਓ, ਤੁਸੀਂ ਜਲਦੀ ਭਾਵੁਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹੋ!” ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ, ਬਾਪੂ ਜੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਐੱਸ. ਡੀ. ਐਮ ਆਇਆ। ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ ਐੱਸ. ਡੀ. ਐਮ. ਕੌਣ ਸੀ? ਮੁਸਲਮਾਨ ਜਾਂ ਹਿੰਦੂ? ਕਹਿੰਦੇ ਸ਼ਕਲ ਤੋਂ ਬੰਗਾਲੀ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗੁਰਪੁਰਬ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕੁਝ ਸੰਗਤ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੀ। ਹੋਰ ਵੀ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਆ ਗਏ। ਅਜੇ ਸੁਖ-ਆਸਣ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਕ ਲੈਣ ਲੱਗੇ ਸੀ। ਇੰਨੇ ਨੂੰ ਹਜੂਮ ਆ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਹਮਲਾਵਰ ਆਏ ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੈਂ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਸ. ਮੁਖਤਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕੁਆਟਰਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸੀ। ਰੌਲਾ ਸੁਣ ਕੇ ਅਸੀਂ ਵੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਨੂੰ ਦੌੜੇ। ਪਰ ਮੋੜ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ ਹੀ ਉੱਥੇ ਦੁਕਾਨਦਾਰਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ ਇਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਦੇਣਗੇ, ਤੁਸੀਂ ਭੱਜ ਜਾਓ ਇੱਥੋਂ, ਚਲੇ ਜਾਓ ਜਲਦੀ।” ਮੈਂ ਤੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਉੱਥੋਂ ਵਾਪਸ ਕੁਆਟਰਾਂ ਵੱਲ ਦੌੜੇ ਤੇ ਉੱਪਰ ਜਾ ਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਦੇਖਣ ਲੱਗੇ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਕੁਆਟਰਾਂ ਵੱਲ ਆ ਰਹੇ ਸੀ ਸਾਨੂੰ ਪੱਥਰ-ਇੱਟਾਂ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਮੇਰੇ ਖ਼ੂਨ ਵਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਬਚੇ ਰੋਕੁਰਲਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਹਜੂਮ ਨੇ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਭੰਨਿਆ। ਪਰ ਕੋਈ ਪੇਸ਼ ਨਾ ਜਾਂਦੀ ਵੇਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਕ ਖਿੜਕੀ ਤੋਂ ਅੱਗ ਲਗਾ ਕੇ ਚੁਆਤੀ ਅੰਦਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਛੱਤ ਤੋੜਨ ਲਈ ਬੰਬ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਪਰ ਵਿਅਰਥ। ਅੰਦਰ ਅੱਗ ਫੈਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਸਿੰਘਾਂ ਸਲਾਹ ਕੀਤੀ ਕਿ ਆਪਾਂ ਲੰਗਰ ਵਾਲੇ ਬਾਲਟੇ, ਕੜਾਹੀਆਂ, ਪਤੀਲੇ ਆਦਿ ਸਿਰ ’ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ। ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਨਾਮੁਮਕਿਨ ਸੀ। ਫਿਰ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਪਿੱਛੋਂ ਅੰਦਰੋਂ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਵਾਰੋ-ਵਾਰੀ ਹੱਥ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰ ਕੇ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਆਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਖੜ੍ਹੇ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸੀ ਕਿ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਕੋਈ ਹਥਿਆਰ ਨਹੀਂ। ਅਸੀਂ ਮੁਕਾਬਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ। ਫਿਰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਬਿਠਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਇੱਟਾਂ, ਪੱਥਰ, ਸਰੀਏ, ਰਾਡਾਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਕੁੱਟ-ਮਾਰ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਚੀਕ-ਚਿਹਾੜਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਕੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਥੋੜ੍ਹੀ ਹੀ ਦੇਰ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਵਿਹੜਾ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਵਿਚ ਬਦਲ ਗਿਆ। ਮੇਰੀ ਤਾਂ ਉਮਰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਛੋਟੀ ਸੀ, ਮੈਂ ਬਿਟਰ-ਬਿਟਰ ਝਾਕ ਰਿਹਾ ਸੀ ਨਾਲੇ ਰੋਈ ਜਾਵਾਂ। ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਜਾਣ ਨੂੰ ਕਾਹਲੇ ਪੈਣ ਪਰ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਨੂੰ ਚਿੰਬੜੀ ਜਾਵਾਂ ਕਿ ਪਿਤਾ ਜੀ, ਨਾ ਜਾਇਓ, ਜੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੁਝ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਕੀ ਬਣੇਗਾ? ਉਧਰ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰਨ ਮਗਰੋਂ ਹਜੂਮ ਨੇ ਭੰਗੜਾ ਪਾਇਆ। ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ੀ ਜ਼ਾਹਿਰ ਕੀਤੀ। ਪੱਥਰ ਮਾਰਮਾਰ ਕੇ 3-4 ਵਜੇ ਤਕ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਸਵੇਰ 11:30 ਵਜੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਾਮ 6:00 ਵਜੇ ਤਕ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ।

ਫਿਰ ਮੈਂ ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, ਬਈ ਉੱਥੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਮਦਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ? ਕਿਸੇ ਨੇ ਹਾਅ ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਮਾਰਿਆ ਕਿ ਨਹੀਂ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਖਿਆ, “ਨਾ ਬਾਪੂ ਜੀ, ਸਗੋਂ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕ ਵੀ ਰਲ ਗਏ ਸੀ ਨਾਲ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਕੋਈ ਹਾਅ ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਨਹੀਂ ਮਾਰਿਆ। ਸਭ ਚੁੱਪਚਪੀਤੇ ਦੇਖੀ ਗਏ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਕ ਫਾਇਰ ਬ੍ਰਿਗੇਡ ਦੀ ਗੱਡੀ ਵੀ ਸੀ ਹਜੂਮ ਨਾਲ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਅੱਗ ਲਗੀ ਸੀ ਪਰ ਫਾਇਰ ਬ੍ਰਿਗੇਡ ਵਾਲੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਫਾਇਰ ਬ੍ਰਿਗੇਡ ਹਜੂਮ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਹੀ ਨਾਲ ਆਈ ਸੀ। ” ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਅਗਲਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, ਅੰਦਰ ਕੁੱਲ ਕਿੰਨੇ ਸਿੱਖ ਸਨ? ਉਨ੍ਹਾਂ 18 ਸਿੰਘਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 2 ਬਚੇ ਸਨ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਕੋਈ ਐਡਰੈੱਸ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਬਾਪੂ ਜੀ ਇਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੇਰਾ ਹੀ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸ. ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਪੱਟ ’ਤੇ ਗੋਲੀ ਲੱਗੀ ਸੀ। ਬਹੁਤ ਖ਼ੂਨ ਵਹਿ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਗੋਲੀਆਂ ਮਾਰ-ਮਾਰ ਕੇ ਫੱਟੜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਹਸਪਤਾਲ ਲਿਜਾਣ ਲਈ ਜਿਸ ਡੈਮ ’ਤੇ ਉਹ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਉੱਥੋਂ ਹੀ ਗੱਡੀ ਮੰਗ ਕੇ ਲਿਆਂਦੀ ਸੀ। ਸ਼ਾਮ 6:00 ਵਜੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਹਸਪਤਾਲ ਲੈ ਕੇ ਗਏ। 2-3 ਮਹੀਨੇ ਇਲਾਜ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਹੁਣ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਮ 8 ਵਜੇ ਕਰਫਿਊ ਲੱਗ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਹਸਪਤਾਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸੀ ਵੇਲੇ ਫੌਜੀਆਂ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਣ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਫੌਜੀਆਂ ਨੇ ਕਰਫਿਊ ਕਾਰਡ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਕਿ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਸੌਖਾ ਹੋ ਸਕੇ। ਤਕਰੀਬਨ 12 ਘੰਟੇ ਕਰਫਿਊ ਲੱਗਾ ਰਿਹਾ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਜੋ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮ੍ਰਿਤਕ ਸਰੀਰ ਸਭ ਫੌਜ ਲੈ ਗਈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਰਵਾਰ ਨੂੰ ਲਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਅੰਤਿਮ ਸਸਕਾਰ ਦਾ ਤਾਂ ਕੁਝ ਪਤਾ ਨਹੀਂ, ਬਸ ਫੁੱਲ ਹੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਕੁੱਜਿਆਂ ਵਿਚ ਪਾ ਕੇ। ਕੁਝ ਚਿਰ ਪਿੱਛੋਂ ਫਿਰ ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, “ਜੋ ਸਿੰਘ ਕਵਾਟਰਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਵੀ ਹਜੂਮ ਨੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਮੇਨ ਟੈਂਕੀ ਵਿਚ ਜ਼ਹਿਰ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰੌਲਾ ਪਾਉਣ ’ਤੇ ਪਤਾ ਲੱਗਾ, ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਪੀਤਾ। ਉਹ ਪਾਣੀ ਨਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ। ਬਸ ਬਾਪੂ ਜੀ ਫਿਰ 15-16 ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬ ਆ ਗਏ। ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਕਿਰਾਏ ’ਤੇ ਰਹੇ। ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਘਰ ਵੀ ਬਣਾ ਲਿਆ।” ਫਿਰ ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਉਥੋਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕੋਈ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ? ਕੋਈ ਮਦਦ ਮਿਲੀ ਸੀ? ਉਸ ਕਿਹਾ “ਹਾਂ ਜੀ 8 ਕੁ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕੇਸ ਕੀਤਾ ਤਾਂ 3 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਮਿਲੇ ਸੀ। ਬਾਪੂ ਜੀ 1984 ਈ: ਵੇਲੇ ਹਾਲਾਤ ਬਹੁਤ ਖ਼ਰਾਬ ਸਨ। ਸਾਡਾ ਲਾਲ ਕਾਰਡ ਵੀ ਬਣਿਆ ਪਰ ਅਜੇ ਕੋਈ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਹਾਂ ਸੱਚ . . . ਉਹ ਦੂਜਾ ਸਿੱਖ ਜੋ ਜ਼ਿੰਦਾ ਬਚਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਖਜਾਨ ਸਿੰਘ ਸੀ। ਉਹ ਰਈਆ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਸੱਟ ਵੱਜਣ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੀ ਯਾਦ-ਸ਼ਕਤੀ ਚਲੀ ਗਈ। ਦੋ-ਢਾਈ ਸਾਲ ਤਕ ਦਿਮਾਗ਼ੀ ਇਲਾਜ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਠੀਕ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ ਕੰਮ-ਕਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਅਫ਼ਸੋਸ! ਇਕ ਹਾਦਸੇ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਬਾਪੂ ਜੀ! ਉਸ ਸਮੇਂ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿਚ ਇਕ ਛੋਟਾ ਬੱਚਾ ਵੀ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸਪੁੱਤਰ ਸ. ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਬਾਰਾਮੂਲਾ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਸ ਵਿਚਾਰੇ ’ਤੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨੇ ਤਰਸ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦਾ ਵੀ ਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਾਨੂੰ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਹਜੂਮ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਬੰਦਾ ਸਭ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਨਬਜ਼ਾਂ ਵੀ ਚੈੱਕ ਕਰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਕੋਈ ਬਚਿਆ ਤਾਂ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸੁਣਦਿਆਂਦੱਸਦਿਆਂ ਰੂਹ ।ਕੰਬ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।” ਮੈਂ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਸਾਡੇ ਸੁਣ ਕੇ ਹੀ ਲੂੰ-ਕੰਡੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਇਹ ਸਭ ਵਾਪਰਿਆ ਉਹ ਤਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕੀ ਬੀਤੀ ਹੋਵੇਗੀ? ਕਿਸੇ ਵੀ ਦਰਿੰਦੇ ਨੇ ਰੋਣ-ਕੁਰਲਾਉਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਸੁਣੀ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹ ਸ਼ੈਤਾਨੀ ਖੇਡ-ਖੇਡਦਿਆਂ ਡਰ ਨਾ ਲੱਗਾ।

ਜੰਮੂ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਪਰਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਮੈਂ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਪੋਤਰਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਮਿਤੀ 14 ਅਕਤੂਬਰ, 2014 ਨੂੰ ਗਏ। ਅਸੀਂ ਸ਼ਹੀਦ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਸਪੁੱਤਰ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਧਿਆਨਪੁਰ, ਡਾਕਖਾਨਾ ਨਰੂਲਾ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਿਚ ਇਸ ਨਾਲ ਕੋਈ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ। ਅਸੀਂ ਭਾਈ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਸਪੁੱਤਰ ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਪਤਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਹ ਪਰਵਾਰ ਦਾਣਿਆਂਵਾਲੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਪਿੰਡ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਅਤੇ ਬਟਾਲੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜਾ ਕੇ ਮਿੰਨੀ ਬੱਸ ਦੇ ਇਕ ਕੰਡਕਟਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਅਸੀਂ ਦਾਣਿਆਂਵਾਲੀ ਪਿੰਡ ਜਾਣਾ ਹੈ . . ਕਿੱਧਰ ਨੂੰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ? ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ, ਬਈ ਬਾਪੂ ਜੀ ਦਾਣਿਆਂਵਾਲੀ ਨੂੰ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਕੋਈ ਸਿੱਧੀ ਬੱਸ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਉਸ ਦੇ ਦੱਸਣ ਅਨੁਸਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਸਠਿਆਲੀ ਪਿੰਡ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਦੂਸਰੀ ਬੱਸ ਬਟਾਲੇ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਬੱਸ ’ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਪਿੰਡ ਪਹੁੰਚੇ। ਬੁੱਢਾ ਕੋਟ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਬੱਸ ਵਿੱਚੋਂ ਉਤਰੇ ਤਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਇਕ ਸ਼ਹੀਦ ਫੌਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਗੇਟ ਬਣਿਆ ਸੀ ਤੇ ਉਸ ਉੱਪਰ ਲਿਖਿਆ ਵੀ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਅੱਧਾ ਕੁ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਅੱਗੇ ਗਏ ਤਾਂ ਇਕ ਕਿਸਾਨ ਪਾਣੀ ਲਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸ਼ਹੀਦ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਕਿ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਪੱਕਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਵਾਰ ਇੱਥੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਸ. ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਟਾਂਗੇਵਾਲਾ (ਜੈਲਾ) ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਓ ਕਿਸੇ ਨੂੰ। ਸ਼ਾਇਦ ਕੋਈ ਸਹਾਇਤਾ ਮਿਲ ਸਕੇ। ਅੱਗੇ ਤੁਰ ਕੇ ਕੁਝ ਦੂਰੀ ’ਤੇ वे ਕੁਝ ਬਜ਼ੁਰਗ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਪਰਨਾ ਵਿਛਾ ਕੇ ਤਾਸ਼ ਖੇਡ ਰਹੇ ਸਨ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੈਲੇ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇੱਥੋਂ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨੂੰ ਮੋੜ ਮੁੜ ਕੇ ਜੈਲਾ ਟਾਂਗੇਵਾਲੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਰਜ਼ੀ ਪੁੱਛ ਲਿਓ। ਉੱਥੇ ਇਕ ਕਰਿਆਨੇ ਵਾਲੀ ਦੁਕਾਨ ’ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਉੱਥੇ ਕੋਲ ਬੈਠਾ ਹੀ ਬਜ਼ੁਰਗ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਟਾਂਗੇਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ 80 ਕੁ ਸਾਲ ਦਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਸੀ। ਥੋੜ੍ਹਾ-ਥੋੜ੍ਹਾ ਮੀਂਹ ਪੈ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਬੰਦ ਗਲੇ ਵਾਲਾ ਸਵੈਟਰ ਪਹਿਨਿਆ ਸੀ। ਹੱਥ ਵਿਚ ਇਕ ਸੋਟੀ ਵੀ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਦੱਸਣ ਮਗਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੋਬਾਈਲ ਨੰਬਰ ਦਿਵਾ ਸਕਦਾ ਹਾਂ। ਉਹ ਸੋਟੀ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਉੱਠ ਖੜੋਤਾ ਤੇ ਤੁਰਨ ਲੱਗਾ। ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਆਪਣੇ ਪੋਤਰਿਆਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਤੋਂ ਨਾਂ-ਪਤਾ ਪੁੱਛ ਕੇ ਦੱਸ ਦੇਣ। ਪਰ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗੁਆਂਢੀ ਸ. ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਲੈ ਗਏ। ਆਖਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਦੀ ਗੱਡੀ ਸਾਂਝੀ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਸ਼ਹੀਦ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਰਵਾਰ ਤਾਂ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਧਵਾ ਪਤਨੀ ਉੱਥੇ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਬੀਬੀ ਬੀਰ ਕੌਰ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸ. ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮੋਬਾਈਲ ਨੰਬਰ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਮਗਰੋਂ ਮੈਂ ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆ ਕੇ ਸੰਪਰਕ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਬੀਬੀ ਬੀਰ ਕੌਰ ਨਾਲ ਵੀ ਹੋਈ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਗੱਲ ਦੱਸਣ ਤੋਂ ਆਨਾ-ਕਾਨੀ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੀ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਕਹਿਣ ਤੋਂ ਭਾਵ ਸਹਿਯੋਗ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਪਰਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਦੇ ਮੇਰੇ ਯਤਨ ਜਾਰੀ ਰਹਿਣਗੇ।