ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 1563 ਈ: ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਮਾਤਾ ਭਾਨੀ ਜੀ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ’ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਨਾਨਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਸਨ।

ਯਾਦ ਰਹੇ ਕਿ ਹਕੂਮਤ ਚਾਹੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਵੀ ਹੋਵੇ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਵਿਰੋਧੀ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਜਾਂ ਨਜਾਇਜ਼ ਤਰੀਕੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਅ ਕੇ ਆਪ ਦੋਸ਼-ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਮੁਕਤ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਉੱਪਰ ਕੁਝ ਇਲਜ਼ਾਮ ਲਗਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ “ਸਿਆਸਤ ਦੇ ਯਾਸਾ” ਵਰਗੇ ਸਖਤ ਕਨੂੰਨ ਤਹਿਤ 1606 ਈ: ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਸਖਤ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

(1) ਧਾਰਮਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ:

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਧਰਮ ਦੇ ਮਾਰਗ ਉੱਪਰ ਚੱਲਣ ਲਈ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਸਾਨ ਜਿਹਾ ਤਰੀਕਾ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ। ਕਿਰਤ ਕਰੋ, ਨਾਮ ਜਪੋ ਅਤੇ ਵੰਡ ਛਕੋ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਭੁੱਖੇ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਖਵਾਉਣਾ, ਜ਼ਰੂਰਤਮੰਦ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਪੂਰੀ ਕਰਨਾ (ਗਰੀਬ ਦਾ ਮੂੰਹ ਗੁਰੂ ਕੀ ਗੋਲਕ) ਇਸ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣ ਨਾਲੋਂ ਕਈ ਗੁਣਾ ਚੰਗਾ ਦੱਸਿਆ। ਕੋਈ ਊਚ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕੋਈ ਨੀਚ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉੱਚੀ ਜਾਤੀ ਉਹ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਖਿਆਲ ਨੇਕ ਹਨ। ਨੀਵੀਂ ਜਾਤੀ ਦਾ ਉਹ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਖਿਆਲ ਗੰਦੇ ਹਨ ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਅਖੌਤੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਘਰ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਹਰੇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਹੀ ਇਕ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਜੋ ਵੀ ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ, ਉਸ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰੋ, ਉਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦੱਸੇ ਭਗਤੀ ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਮ ਥੱਲੇ ਦਮ ਘੁੱਟ ਰਹੇ ਅਨੇਕਾਂ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਆਪਣੇ ਮਤਾਂ (ਮਜ਼੍ਹਬਾਂ) ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਕੇ ਸਿੱਖੀ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿੱਖੀ ਅੰਦਰ ਆਉਣ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਜੋਗੀ ਆਦਿ ਪੁਜਾਰੀ ਵਰਗ ਦੀ ਚੜ੍ਹਾਵੇ ਦੀ ਆਮਦਨ ਵਿਚ ਫਰਕ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੁਜਾਰੀ ਵਰਗਾਂ ਦਾ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਸੀ ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਸੋਚਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਬਾਉਲੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪੰਗਤ ਤੇ ਸੰਗਤ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ। ਚੌਥੇ ਅਤੇ ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਊਚ-ਨੀਚ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰੋਵਰ ਬਣਵਾਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕ ਚੰਡਾਲ ਚੌਂਕੜੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇੱਕਠਿਆਂ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

(2) ਸਖੀ ਸਰਵਰੀਏ:

ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਅੰਦਰ ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਸਖੀ ਸਰਵਰੀਆਂ ਦੀ ਇਕ ਟੋਲੀ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਈ। ਇਹ ਲੋਕ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਦੀ ਇਕ ਸ਼ਾਖਾ ਹੀ ਸਨ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਵਿਚ ਮਿਲਾਉਣ ਲਈ ਕਈ ਕੋਝੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਕਬਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕ ਪੀਰਖਾਨਾ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ ਅੱਗ ਬਾਲ ਕੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਗਰਮ (ਲਾਲ) ਕਰ ਕੇ, ਉਸ ਉੱਪਰ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਰੋਟ ਪਕਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਫਿਰ ਪੀਰਖਾਨੇ ’ਤੇ ਚੜਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਰੋਟ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦਿ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਖੀ ਸਰਵਰੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਥੱਲੇ ਆ ਕੇ ਕਈ ਅਖੌਤੀ ਛੋਟੀ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਲੋਕ (ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਭਾਰ ਥੱਲੇ ਆਪਣਾ ਦਮ ਘੁੱਟ ਰਹੇ ਸਨ) ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣਨ ਲੱਗੇ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਖੀ ਸਰਵਰੀਆਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਹੀ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਖੀ ਸਰਵਰੀਆਂ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਮਤ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ (ਰਾਮ ਨੌਮੀ, ਜਨਮ ਅਸ਼ਟਮੀ ਆਦਿ) ’ਤੇ ਉਚੇਚੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਪੈਰੀਂ ਹੱਥ ਲਗਾ ਕੇ ਦਾਨ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮਾਇਆ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਗੱਫੇ ਭੇਟ ਕਰਨੇ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਬੰਦ ਕਰਨ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਏ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਖੀ ਸਰਵਰੀਆਂ ਦੀ ਕੂਟ-ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਭਾਂਪਦਿਆਂ ਪਿੰਡ-ਪਿੰਡ ਜਾ ਕੇ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਬਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਚਾਨਣਾ ਪਾਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਖਤਮ ਕਰਨ ਕਈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸੰਨ 1590 ਈ: ਵਿਚ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਵਸਾਇਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਤਰਨਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਰੱਖਿਆ। ਜਦੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਖੀ ਸਰਵਰੀਆਂ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਲੋਕ ਹਿੰਦੂਆਂ ਤੋਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣੇ ਸਨ ਤਕਰੀਬਨ ਉਹ ਸਾਰੇ ਹੀ ਸਿੱਖ ਬਣ ਗਏ ਤੇ ਕਈ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵੀ ਸਿੱਖੀ ਵਿਚ ਆਣ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ।

ਸਖੀ ਸਰਵਰੀਆਂ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਹਕੂਮਤ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਖੀ ਸਰਵਰੀਆਂ ਦਾ ਮੋਢੀ ਬਾਬਾ ਸ਼ੇਖ ਫੱਤਾ ਆਪਣੇ ਕੁਝ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਪਰ ਮਿਲ ਨਾ ਸਕਿਆ ਤਾਂ ਫ਼ਰੀਦ ਬੁਖਾਰੀ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਮੇਲ ਅਕਬਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨਾਲ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨੇ ਸ਼ੇਖ ਫੱਤੇ ਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਦਿੰਦਿਆ ਆਖਿਆ ਕਿ ਮੇਰਾ ਰਾਜ ਆਉਣ ’ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਰਾਹ ਵਿਚ ਬਣੇ ਰੋੜੇ (ਸ੍ਰੀ) ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੂੰ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।

(3) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ:-

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸਰਬ-ਸਾਂਝਾ ਗ੍ਰੰਥ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹਿਆ ਤਾਂ ਜੋ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਵੀ ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਲੈ ਕੇ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਏ ਸਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨਾਲ ਨਾ ਮਿਲੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਜੋ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਾਪਸ ਹੋਈਆਂ ਸਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਵੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਸਨ, ਕਾਨ੍ਹਾ, ਛੱਜੂ, ਪੀਲੂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ। ਕਵੀ ਕਾਨ੍ਹਾ ਰਾਜਸੀ ਰਸੂਖ ਵੀ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਹੋਣ ’ਤੇ ਆਪਣੀ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਿਨਾਂ ਵੀ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਜ਼ੋਰ ਚੱਲ ਸਕਦਾ ਸੀ ਉਹ ਲਗਾਇਆ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਵੀ ਵੀ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬਣੀ ਚੰਡਾਲ ਚੌਂਕੜੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।

(4) ਚੰਦੂ ਦੀਵਾਨ:-

ਇਹ ਰੁਹੇਲੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਖੱਤਰੀ ਸੀ ਜੋ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਸਰਕਾਰੀ ਦੀਵਾਨ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਉੱਪਰ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਆਮਦਨ ਚੰਗੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਮਝਦਾ। ਇਸ ਦੇ ਭੇਜੇ ਲਾਗੀਆਂ (ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ) ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਲੜਕੀ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਸ੍ਰੀ (ਗੁਰੂ) ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਚੰਦੂ ਦੀਵਾਨ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਣ ’ਤੇ ਇਸ ਨੇ ਲਾਗੀਆਂ ਨੂੰ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਬੁਰਾ-ਭਲਾ ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਆਖਿਆ ਕਿ, ਮੇਰੀ ਲੜਕੀ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਸੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਘਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਭਾ? ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਚੁਬਾਰੇ ਦੀ ਇੱਟ ਮੋਰੀ ਨੂੰ ਲਗਾ ਆਏ ਹੋ।

ਗੁਰੂ-ਘਰ ਪ੍ਰਤੀ ਬੋਲੇ ਗਲਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਜਦੋਂ ਲਾਹੌਰ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੋਸ ਵਜੋਂ ਇਕ ਚਿੱਠੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਲਿਖ ਕੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਿਆਂ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਚੰਦੂ ਇਕ ਹੰਕਾਰੀ ਪੁਰਸ਼ ਹੈ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨਾਲੋਂ ਰਿਸ਼ਤਾ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸੰਗਤਾਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਨੂੰ ਮੰਨਦਿਆਂ ਚੰਦੂ ਨਾਲੋਂ ਰਿਸ਼ਤਾ ਤੋੜ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਭੇਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸਗਨ ਵਾਪਸ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਦੀਵਾਨ ਚੰਦੂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਪ੍ਰਤੀ ਈਰਖਾ ਭਰ ਆਈ ਪਰ ਇਕ ਮਾਮੂਲੀ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਦਾ। ਆਖਰ ਜਦੋਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ “ਯਾਸਾ” ਅਤੇ “ਸਿਆਸਤ” ਦੇ ਕਨੂੰਨ ਹੇਠ ਸਖਤ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਖਤਮ ਕਰ ਦੇਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਚੰਦੂ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਬਦਲੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੇਠ ਤਸੀਹੇ ਦੇਣ ਦੀ ਜਿੰਮੇਦਾਰੀ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਲੈ ਲਈ ਸੀ। ਇਹ ਸ਼ਖਸ ਗੁਰੂ ਜੀ ’ਤੇ ਕਹਿਰ ਕਮਾ ਕੇ ਸਦਾ-ਸਦਾ ਲਈ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਜਲਾਦ ਬਣ ਗਿਆ।

(5) ਮਹੇਸ਼ ਦਾਸ:-

ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਸੀ ਜੋ ਦਿਮਾਗ ਦਾ ਬਹੁਤ ਚਲਾਕ ਸੀ। ਇਹ ਜਦੋਂ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦਿੰਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਗਣ ਦਿੰਦਾ। ਇਹ ਜੈਪੁਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਭਗਵਾਨ ਦਾਸ ਦੇ ਕੋਲ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਭਗਵਾਨ ਦਾਸ ਨੇ ਵੀ ਕਈ ਲਾਲਚੀ ਰਾਜਪੂਤ ਰਾਜਿਆਂ ਵਾਂਗ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਖਾਤਰ ਸੰਨ 1562 ਈ: ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਭਤੀਜੀ ਯੋਧਾ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਨਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਅਕਬਰ ਦਾ ਚੁਟਕਲਿਆਂ ਨਾਲ ਦਿਲ ਪਰਚਾਉਣ ਲਈ ਡੋਲੀ ਨਾਲ ਮਹੇਸ਼ ਦਾਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਅੱਖੀਂ ਘੱਟਾ ਪਾਉਣ ਲਈ ਦਿਖਾਵਟੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣ ਗਿਆ ਤੇ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ ਬੀਰਬਲ ਰੱਖ ਲਿਆ।

ਬੀਰਬਲ (ਮਹੇਸ਼ ਦਾਸ) ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਦਾ। ਸਿੱਖੀ ਅੰਦਰ ਚੱਲ ਰਹੀ ਲੰਗਰ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਤੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਖਤ ਨਫ਼ਰਤ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਹੀ ਬਾਬਾ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਦਦ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦੇ ਕੇ ਭੜਕਾਇਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਅਕਬਰ ਕੋਲੋਂ ਆਪਣਾ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦਾ ਹੱਕ ਮੰਗੇ। ਸੰਨ 1586 ਈ: ਨੂੰ ਫੋਕੀਆਂ ਫੜ੍ਹਾਂ ਮਾਰਦਾ ਹੋਇਆ ਫੌਜ ਦੇ ਨਾਲ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਲੜਾਈ ਦੇ ਕਰਤੱਵ ਨਾ ਜਾਣਦਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪਹਿਲੇ ਹੱਲੇ ਵਿਚ ਹੀ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।

(6) ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ:-

ਅਕਬਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਹਾਂਗੀਰ ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਸੀ। ਇਹ ਇਸਲਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜਸੀ ਤਾਕਤ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਵਧਾਉਣਾ ਜਾਇਜ਼ ਸਮਝਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਰਾਜ ਤਖਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਉਤਾਵਲਾ ਸੀ। ਅਕਬਰ ਰਾਜ ਤਖਤ ਆਪਣੇ ਪੋਤਰੇ ਖੁਸਰੋ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਅਣ-ਬਣ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਬਗਾਵਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਪਰ ਅਕਬਰ ਨੇ ਇਸ ਬਗਾਵਤ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਿਆਣਪ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਤਾਕਤ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਜਲਦੀ ਹੀ ਦਬਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਬਾਪ-ਬੇਟੇ ਦੀ ਸੁਲਹ ਕਰਾਈ ਗਈ ਸੀ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਬਾਰੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ “ਤੁਜਕੇ ਜਹਾਂਗੀਰੀ” ਵਿਚ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਕਈਆਂ ਚਿਰਾਂ ਤੋਂ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਬਿਆਸਾ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਇਕ ਅਰਜਨ ਨਾਮੀ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ, ਜੋ ਦਰਵੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਝੂਠ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਚਲਾ ਰੱਖੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੂ ਤੇ ਕਈ ਸਿਰ ਫਿਰੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਮਜ਼੍ਹਬ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋਈ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਅਰਜਨ ਨਾਮੀ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਇਸਲਾਮੀ ਸ਼ਰ੍ਹਾ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਵੇ।

(7) ਬਾਬਾ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ:-

ਇਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਸਨ ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਉੱਪਰ ਬੈਠਣਾ ਆਪਣਾ ਹੱਕ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ

“ਤਖਤਿ ਬਹੈ ਤਖਤੈ ਕੀ ਲਾਇਕ”॥

ਦੇ ਮਹਾਂਵਾਕ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਗੁਰਗੱਦੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਬਖ਼ਸ਼ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਪਿਤਾ ਗੁਰੂ ਦੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਤਾਂ ਕੁਝ ਕਰ ਨਾ ਸਕਿਆ ਪਰ ਪਿਤਾ ਗੁਰੂ ਦੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦਾ ਪੱਕਾ ਵਿਰੋਧੀ ਬਣ ਗਿਆ ਤੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹ ਚੰਡਾਲ ਚੌਂਕੜੀ ਵਿਚ ਜਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ। ਬੀਰਬਲ ਦੇ ਉਕਸਾਉਣ ਉੱਤੇ ਇਸ ਨੇ ਅਕਬਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦਾ ਹੱਕ ਮੰਗਣ ਲਈ ਵੀ ਅਰਜ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ ਪਰ ਕਾਮਯਾਬੀ ਨਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਸਕਿਆ।

(8) ਸ਼ੇਖ ਅਹਿਮਦ ਸਰਹੰਦੀ:-

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਉੱਪਰ ਲਿਖੀ ਸਾਰੀ ਚੰਡਾਲ ਚੌਂਕੜੀ ਹਰ ਵੇਲੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਸੀ। ਇਹ ਸਭ ਮੌਕੇ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਹੀ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਵਾਉਣ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ ਸੀ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਜਿਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਨਾਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੈ ‘ਸ਼ੇਖ ਅਹਿਮਦ ਸਰਹੰਦੀ’ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਚੇਲਾ ‘ਸ਼ੇਖ ਫ਼ਰੀਦ ਬੁਖਾਰੀ’।

ਖੁਆਜਾ ਮੁਹੰਮਦ ਬਾਕੀ ਬਿੱਲਾ 1564 ਈ: ਨੂੰ ਕਾਬਲ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤੇ 1603 ਈ: ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣਾ ਅਤੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।ਸੰਨ 1599 ਈ: ਨੂੰ ਸ਼ੇਖ ਅਹਿਮਦ ਸਰਹੰਦੀ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਮੇਲ ਹੋ ਗਿਆ ਜੋ ਖਵਾਜਾ ਮੁਹੰਮਦ ਬਾਕੀ ਬਿੱਲਾ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਦਾ ਚੇਲਾ ਬਣ ਗਿਆ।

ਸ਼ੇਖ ਅਹਿਮਦ ਸਰਹੰਦੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ “ਅਲਾਹ-ਤਾਲਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪੈਦਾ ਹੀ ਇਸਲਾਮ ਦੀ ਹਿਫਾਜ਼ਤ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੇ ਜਿਉਂਦੇ-ਜੀਅ ਕੋਈ ਤਾਕਤ ਇਸਲਾਮ ਅਤੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੀ।

ਸ਼ੇਖ ਫ਼ਰੀਦ ਬੁਖਾਰੀ ਅਕਬਰ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਇਕ ਮੰਤਰੀ ਸੀ। ਸ਼ੇਖ ਅਹਿਮਦ ਸਰਹੰਦੀ ਨੇ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਰਾਜਸੀ ਤਾਕਤ ਦੁਆਰਾ ਇਸਲਾਮ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਪਰ ਅਕਬਰ ਨੇ ਐਸਾ ਕਰਨਾ ਠੀਕ ਨਾ ਸਮਝਿਆ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਅਕਬਰ ਇਸ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿਚ ਯੋਗ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਹਮ-ਖਿਆਲੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਕੱਟੜ੍ਹਵਾਦ ਦੀ ਅੱਗ ਫੈਲਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਅਕਬਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖੁਸਰੋ ਦੀ ਬਜਾਏ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੂੰ ਤਖਤ ਦਿਵਾਉਣ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਦੇ ਬਦਲੇ ਵਿਚ ਉਸ ਤੋਂ ਵਾਅਦਾ ਵੀ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਰਾਜ ਸਿੰਘਾਸਨ ਮਿਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਰਾਜ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰ ਕੇ ਇਸਲਾਮ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਕਰੇਗਾ

(9) ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀ:-

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ ਜਿਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਲੋਕ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਧਾਰ ਕੇ ਰਾਹਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਦਿਨੋਂ-ਦਿਨ ਵਧਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ (ਮਹਿਮਾ) ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਅੰਦਰ ਸੜ ਰਹੇ ਸਨ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾ ਰਹੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਕਬਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਸ਼ੇਖ ਫ਼ਰੀਦ ਬੁਖਾਰੀ ਰਾਹੀ ਇਕ ਖ਼ਬਰ ਪਹੁੰਚਾਈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਕੋਲ ਜੋ ਬਾਣੀ ਇਕੱਤਰਤ ਹੈ ਉਸ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂ ਅਵਤਾਰਾਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਪੀਰਾਂ-ਪੈਗੰਬਰਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

ਸੰਨ 1595 ਈ: ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਕਾਲ ਪੈ ਗਿਆ, ਬੜੀ ਭਿਆਨਕ ਔੜ ਲੱਗੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਲੋਕ ਤ੍ਰਾਹ-ਤ੍ਰਾਹ ਕਰ ਉੱਠੇ, ਉੱਪਰੋਂ ਮੌਸਮੀ ਤਾਪ ਅਤੇ ਸੀਤਲਾ ਨੇ ਆਣ ਵਾਰ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਸਾਲ ਹੀ ਸ੍ਰੀ (ਗੁਰੂ) ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਇਤਿਹਾਸ ਮੁਤਾਬਕ ਸੰਨ 1598 ਈ: ਵਿਚ ਤਾਂ ਕਾਲ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਸ਼ਹਿਰ ਨਰਕ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਗਲੀਆਂ-ਬਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿਚ ਮੁਰਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਸੜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਬਿਪਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਹਕੂਮਤ ਵੱਲੋਂ ਕੋਈ ਖਾਸ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਾ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਦੁਖੀਆਂ ਦੇ ਦਰਦ ਨਿਵਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਵਿੱਚੋਂ ਦਸਵੰਧ ਦੀ ਰਕਮ ਲੈ ਕੇ ਪਰਵਾਰ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਸਮੇਤ ਲਾਹੌਰ ਪੁੱਜੇ। ਗਲੀਆਂ-ਬਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੁਰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਸਫਾਈ ਦੇ ਖਾਸ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਮੌਤ ਨਾਲ ਲੜ ਰਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘਰ-ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਹੱਲਾਸ਼ੇਰੀ ਅਤੇ ਦਵਾ-ਦਾਰੂ ਦੇ ਕੇ ਹੌਂਸਲਾ ਵਧਾਇਆ। ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੁਜਗਾਰ ਦੇਣ ਲਈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਚੂਨਾ ਮੰਡੀ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਡੱਬੀ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਬਣਵਾਉਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੀਆਂ।ਗੁਰੂ ਜੀ ਇੱਥੇ ਲਗਾਤਾਰ ਅੱਠ ਮਹੀਨੇ ਰਹੇ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਹਾਕਮ ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਖ਼ਬਰਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਈਆਂ। ਸੰਨ 1598 ਈ: ਵਿਚ ਹੀ ਜਦੋਂ ਅਕਬਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੌਰੇ ’ਤੇ ਆਇਆ ਤਾਂ ਲਾਹੌਰ ਨੂੰ ਜਾਂਦਿਆਂ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣਾ ਡੇਰਾ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਕੇ ਲੰਗਰ ਵਿੱਚੋਂ ਪਰਸ਼ਾਦਾ ਛਕ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਤੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੇਵਾ ਦੀ ਉਸ ਨੇ ਰੱਜ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਕਬਰ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਮਜ਼੍ਹਬ ਵਿਚ ਜੋ ਕਲਾਮ (ਬਾਣੀ) ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕੀ ਉਸ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂ ਅਵਤਾਰਾਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮ ਪੀਰਾਂ, ਪੈਗੰਬਰਾਂ ਦੀ ਨਿਖੇਧੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ? ਇਸ ਦੇ ਜੁਆਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਸ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਇਕ ਪਰਵਦਗਾਰ (ਪਰਮਾਤਮਾ) ਦੀ ਹੀ ਉਸਤਤ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਭਗਤ (ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ) ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ, ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਜ਼ਰੂਰ ਇਸ ਵਿਚ ਆਇਆ ਹੈ ਜੋ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲੋਂ ਤੋੜ ਕੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਅਕਬਰ ਨੇ ਖੁਦ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਬੈਠ ਕੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਅਨੰਦ ਮਾਣਿਆ ਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਰੱਜ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਕੀਤੀ।

ਅਕਤੂਬਰ 1605 ਈ: ਨੂੰ ਅਕਬਰ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਅਕਬਰ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਹਾਂਗੀਰ ਤਖਤ ’ਤੇ ਬੈਠਾ। ਸ਼ੇਖ ਅਹਿਮਦ ਸਰਹੰਦੀ, ਸ਼ੇਖ ਫੱਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਮ-ਖਿਆਲੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਉੱਪਰ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਵਾਧੇ ਲਈ ਰਾਜਸੀ ਤਾਕਤ ਵਰਤਣ ਲਈ ਜ਼ੋਰ ਪਾਇਆ, ਪਰ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੌਕੇ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ।

ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੂੰ ਤਖਤ ’ਤੇ ਬੈਠਿਆਂ ਅਜੇ ਕੁਝ ਕੁ ਮਹੀਨੇ ਹੀ ਹੋਏ ਸਨ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਖੁਸਰੋ ਨੇ ਬਗਾਵਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਖੁਸਰੋ ਆਗਰਾ ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਨੂੰ ਭੱਜ ਨਿਕਲਿਆ।ਪੰਜਾਬ ਤਕ ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ 12000 ਦੇ ਕਰੀਬ ਉਸ ਦੇ ਹਮਾਇਤੀ ਉਸ ਨਾਲ ਮਿਲ ਗਏ ਸਨ। ਖੁਸਰੋ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਉੱਪਰ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹਿਆ ਪਰ ਸ਼ੇਖ ਫ਼ਰੀਦ ਬੁਖਾਰੀ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਖੁਸਰੋ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ।

ਜਹਾਂਗੀਰ ਖੁਦ ਆਪ ਸ਼ਾਹੀ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਖੁਸਰੋ ਦੀ ਬਗਾਵਤ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਲਈ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਆਉਂਦਿਆਂ ਇਸ ਦੇ ਗੁਪਤਚਰ ਇਸ ਨੂੰ ਖੁਸਰੋ ਦੀ ਹਰੇਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਖੁਸਰੋ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਨਾ ਲਗਾਇਆ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਨਾਮ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਗੁਪਤਚਰਾਂ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ ਜਿਸ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨੇ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਖੁਸਰੋ ਦੀ ਕੋਈ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਨੇ ਸਖਤ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਖਤਮ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਤਿਹਾਸ ਮੁਤਾਬਕ ਜਦੋਂ ਖੁਸਰੋ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕੋਲੋਂ ਲੰਘਿਆ ਸੀ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਚੱਲਦਾ ਹੋਇਆ ਲਾਹੌਰ ਪੁੱਜਾ, ਖੁਸਰੋ ਲਾਹੌਰ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ ਤੇ ਡਰਦਾ ਹੋਇਆ ਸਿੰਧ ਵੱਲ ਨੂੰ ਭੱਜ ਗਿਆ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਸ਼ੇਖ ਫ਼ਰੀਦ ਬੁਖਾਰੀ ਨੂੰ ਬਹਾਦਰੀ ਦਿਖਾ ਕੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਚਾਈ ਰੱਖਣ ’ਤੇ ਮੁਰਤਜਾ ਖਾਂ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਦੇ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਵਾਜਿਆ। ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਹੀ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਹੀ ਫੌਜਾਂ ਨੇ 27 ਅਪ੍ਰੈਲ 1606 ਈ: ਨੂੰ ਖੁਸਰੋ ਅਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆਂਦਾ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਰਾਜ ਤਖਤ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਖੁਸਰੋ ਦੀ ਬਗਾਵਤ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਸੀ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਖੁਸਰੋ ਨੂੰ ਕੈਦ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਖਤ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਖਤਮ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਗੁਰੂ-ਘਰ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਸਮੇਂ ਦੀ ਨਜ਼ਾਕਤ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ 23 ਮਈ 1606 ਈ: ਨੂੰ ਇਕ ਚਿੱਠੀ ਸ਼ੇਖ ਫ਼ਰੀਦ ਬੁਖਾਰੀ (ਮੁਰਤਜਾ ਖਾਂ) ਦੇ ਰਾਹੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਬਾਗੀ ਖੁਸਰੋ ਦੀ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿਖੇ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਖੁਸਰੋ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਲੰਗਰ ਛਕਾਇਆ ਗਿਆ, ਮੱਥੇ ’ਤੇ ਰਾਜ ਤਿਲਕ ਲਗਾ ਕੇ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਖਰਚੇ ਲਈ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਵਿੱਚੋਂ ਮਾਇਆ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।

ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਜਦੋਂ ਇਸ ਚਿੱਠੀ ਨੂੰ ਪੜ ਕੇ ਵਿਚਾਰਿਆ ਕਿ ਇਹ ਚਿੱਠੀ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਗੁਪਤਚਰਾਂ ਦੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਬਿਲਕੁਲ ਝੂਠੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਜੇ ਖੁਸਰੋ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਲੰਗਰ ਛਕਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਗੁਪਤਚਰ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰ ਦੱਸਦੇ।

ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜੀ ਹੋਈ ਚਿੱਠੀ ਬਿਲਕੁਲ ਝੂਠੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਹਾਂਗੀਰ ਖੁਦ ਇਸ ਗੁਰਗੱਦੀ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ੇਖ ਅਹਿਮਦ ਸਰਹੰਦੀ, ਬਾਬਾ ਸ਼ੇਖ ਫੱਤਾ ਆਦਿ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨਾਲ ਇਹ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਸਮਾਂ ਆਉਣ ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਆਏ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਨਾ ਗਵਾਉਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਸ਼ੇਖ ਫ਼ਰੀਦ ਬੁਖਾਰੀ ਨੂੰ ਇਹ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਬਾਗੀ ਖੁਸਰੋ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਲੈ ਆਵੋ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਖਤ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿਉ।

ਯਾਦ ਰਹੇ ਕਿ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਖੁਸਰੋ ਦੇ ਹਮਾਇਤੀਆਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਕਈ ਸਖਤ ਤਸੀਹੇ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਝੂਠੇ ਬੰਦੇ ਦੇ ਪੈਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਇਸ ਲਈ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਤਾਂ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਇਹ ਤਸੀਹੇ ਵੇਖਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਾ ਰਹੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਇਹ ਹੁਕਮ ਦੇ ਕੇ ਆਪ ਸਿੰਧ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ ਸੀ।

25 ਮਈ 1606 ਈ: ਨੂੰ ਸ਼ੇਖ ਫ਼ਰੀਦ ਬੁਖਾਰੀ ਕੁਝ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੁੱਜਾ ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ ਕਿ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਕੁਝ ਧਾਰਮਿਕ ਮਸਲਿਆਂ ਉੱਪਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਲੈਣ ਵਾਸਤੇ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਨਜ਼ਾਕਤ ਨੂੰ ਸਮਝਦਿਆਂ ਇਕ ਦੀਵਾਨ ਸਜਾਇਆ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸੰਗਤਾਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸੁਚੇਤ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਆਪਣੇ ਗਿਆਰ੍ਹਾਂ ਕੁ ਸਾਲ ਦੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ (ਗੁਰੂ) ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੀ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੌਂਪ ਕੇ ਆਪ ਫੌਜ ਦੇ ਨਾਲ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਪੇਸ਼ੀ ਹੋਈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਪੱਖ ਸੁਣੇ ਬਗੈਰ ਹੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਬਾਗੀ ਖੁਸਰੋ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿਚ ਕਨੂੰਨ ਸਿਆਸਤ ਦੇ ਯਾਸਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਖਤ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੁਹਰਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਹਾਂ ਜੇਕਰ ਮੁਜ਼ਰਮ ਆਪਣਾ ਮਜ਼੍ਹਬ ਛੱਡ ਕੇ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਦੀ ਜਾਨ ਬਖ਼ਸ਼ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ। ਆਪਣਾ ਮਜ਼੍ਹਬ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਾਫ ਮਨ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਦੀਵਾਨ ਚੰਦੂ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਸ਼ੇਖ ਫ਼ਰੀਦ ਬੁਖਾਰੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਹਾਂ ਪਨਾਹ! ਇਸ ਮੁਜ਼ਰਮ ਨੂੰ ਸਖਤ ਤਸੀਹੇ ਮੈਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਚੰਦੂ ਹਿੰਦੂ ਪਰਵਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਸੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਇਕ ਧਾਰਮਿਕ ਸਿੱਖ ਵਿਅਕਤੀ (ਆਗੂ) ਸਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦੇਣ ਕਰਕੇ ਜਨਤਾ ਭੜਕ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਫ਼ਰੀਦ ਬੁਖਾਰੀ ਨੇ ਸਿਆਸਤ ਤੋਂ ਕੰਮ ਲੈਂਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਦੀਵਾਨ ਚੰਦੂ ਸ਼ਾਹ ’ਤੇ ਮੜ੍ਹਨ ਵਾਸਤੇ ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਮੰਨ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਚੰਦੂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਦੀਵਾਨ ਚੰਦੂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦੇਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਆਪਣੀ ਹਵੇਲੀ ਵਿਚ ਹੀ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਲਗਾਤਾਰ ਪੰਜ ਦਿਨ ਚੰਦੂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਸਖਤ ਤਸੀਹੇ ਦੇਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਪਹਿਲੇ ਚਾਰ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਭੁੱਖੇ-ਪਿਆਸੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਚੰਦੂ ਨੇ ਇਕ ਤਵੀ ਮੰਗਵਾ ਕੇ ਉਸ ਹੇਠਾਂ ਜੰਡ ਦੀਆਂ ਲੱਕੜਾਂ ਦੀ ਅੱਗ ਬਾਲਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਜਦੋਂ ਤਵੀ (ਲੋਹ) ਗਰਮ ਹੋ ਗਈ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਤਵੀ ਉੱਪਰ ਬੈਠਣ ਲਈ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਭਾਣਾ ਮੰਨ ਕੇ ਤਵੀ ਉੱਪਰ ਬੈਠ ਗਏ ਤਾਂ ਚੰਦੂ ਨੇ ਥੋੜੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਹੀ ਭੜਭੂੰਜੇ ਜਲਾਦ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਕਿ ਗਰਮਾ-ਗਰਮ ਰੇਤ ਦੇ ਕੜਛੇ ਭਰ-ਭਰ ਕੇ ਇਸ ਦੇ ਸਿਰ ਵਿਚ ਪਾਉ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਵੀ ਅੱਗ ਤੇ ਉੱਪਰੋਂ ਵੀ ਅੱਗ ਹੀ ਬਰਸ ਰਹੀ ਸੀ। ਪੂਰਾ ਸਰੀਰ ਹੀ ਸਾੜ ਦੀ ਤਾਬ ਨਾਲ ਸੜ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸ਼ਾਮ ਵੇਲੇ ਜ਼ਾਲਮ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਜੇਕਰ ਸੜੇ ਹੋਏ ਥਾਂ ਉੱਪਰ ਠੰਡਾ ਪਾਣੀ ਪਾਇਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਕਸ਼ਟ ਪਹੁੰਚੇਗਾ। ਆਖਰ ਆਪਣੀ ਨੀਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਠੰਡੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸਰੀਰ ਸਖਤ ਤਸੀਹੇ ਝਲ-ਝਲ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬਹੁਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਜਦੋਂ ਸੜਦੇ ਹੋਏ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਰਾਵੀ ਦੇ ਠੰਡੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਇਸ ਕਹਿਰ ਦੀ ਤਾਬ ਨੂੰ ਨਾ ਸਹਾਰਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਮ੍ਰਿਤਕ ਹੋਇਆ ਜਾਣ ਕੇ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਮ੍ਰਿਤਕ ਸਰੀਰ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਵਿਚ ਹੀ ਵਹਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਨਵਾਂ ਮੋੜ ਲਿਆਂਦਾ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦਾ ਸਿਰਤਾਜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚੋਂ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਤੇ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਅੰਦਰ ਇਕ ਐਸਾ ਇਨਕਲਾਬ ਲਿਆਂਦਾ ਕਿ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਸੰਤ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ, ਜਿਸ ਨੇ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੀ ਬਦਲ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।