ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪ੍ਰਮੱੁਖ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸ੍ਰੋਤ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚੋਂ ਮੁੱਢਲਾ ਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਸ੍ਰੋਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਹਨ, ਇਸੇ ਲੜੀ ਵਿਚ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਕਬਿੱਤ, ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਰਚਨਾਵਲੀ ਅਤੇ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਆਦਿ ਸੋਮਿਆਂ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸ੍ਰੋਤ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਅਧੀਨ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ:

1. ਜਨਮਸਾਖੀ ਪਰੰਪਰਾ1
2. ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਪਰੰਪਰਾ2 ਅਤੇ
3. ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਰੰਪਰਾ3

ਹਥਲੇ ਲੇਖ ਦਾ ਘੇਰਾ ‘ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ (ਵਾਰਤਕ) ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਕਰਾਉਣਾ ਅਤੇ ਉਕਤ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ’ ਵਿਸ਼ੇ ’ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ।

‘ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ (ਵਾਰਤਕ) ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵੇਰਵਿਆਂ ਸੰਬੰਧੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸ੍ਰੋਤ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ। ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਰਚਨਾ-ਕਾਰ ਅਤੇ ਰਚਨਾ-ਕਾਲ ਬਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨ ਇਕ ਮਤ ਨਹੀਂ ਹਨ।

ਹਥਲੇ ਲੇਖ ਦਾ ਘੇਰਾ ਭਾਵੇਂ ‘ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ: ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (ਵਾਰਤਕ) ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ’,ਵਿਸ਼ੇ ਤਕ ਸੀਮਤ ਹੈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਜਿਸ ਸੰਪਾਦਨ ਪਾਠ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਇਹ ਲੇਖ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਪਾਠ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਰਚਨਾਕਾਰ ਅਤੇ ਰਚਨਾ-ਕਾਲ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਦੇਣ ਦਾ ਜਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦਾ ਰਚੈਤਾ ਕ੍ਰਿਪਾਲ ਸਿੰਘ ਭੱਲਾ ਹੈ, ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਡਾ. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ5।
ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਇਸ ਦਾ ਰਚਨਾ-ਕਾਲ ਸੰਮਤ 1798 ਬਿ: (1741 ਈ.) ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਵੀ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਧਾਰਣੀ ਹਨ6।

ਹਥਲੇ ਲੇਖ ਲਈ ਅਸੀਂ ਡਾ. ਕੁਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਬਾਜਵਾ) ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਸਿੰਘ ਬ੍ਰਦਰਜ਼, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵੱਲੋਂ ਜਨਵਰੀ 2004 ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਡਾ. ਕੁਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਪਾਠ ਦੀਆਂ ਕੁੱਲ 170 ਸਾਖੀਆਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਸੀਂ ਹਥਲੇ ਲੇਖ ਦੀ ਸੀਮਾ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ 20 ਸਾਖੀਆਂ/ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਹੈ।ਇਸ ਦੀ ਵਿਧੀ-ਵਿਉਂਤ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਅੱਗੇ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ:

1. ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦੇ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਲੇਖਾਂ ਅਧੀਨ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
2. ਸੰਬੰਧਿਤ ਅੰਦਰਾਜ਼ ਦਾ ਸਾਖੀ/ਪੰਨੇ ਸਮੇਤ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੇ ਨਾਲ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
3. ਸਾਖੀ ਅਤੇ ਪੰਨਾ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਇਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉਬਲੀਕ (/) ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ: ਸਾਖੀ/ਪੰਨਾ -1/17( ਇੱਥੇ 1 ਨੰ. ਸਾਖੀ ਅਤੇ 17 ਨੰ. ਪੰਨੇ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਹੈ)।
4. ਮੁੱਖ ਅੰਦਰਾਜ਼ ਗੂੜ੍ਹੇ ਅਤੇ ਟੇਡੇ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ।
5. ਹਵਾਲੇ ਲੇਖ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ।

‘ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ (ਵਾਰਤਕ) ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੇ ਨਿਮਨ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਵਿਚਾਰਾਧੀਨ ਕੀਤਾ ਹੈ:

ਸ਼ਾਖ਼ਸਾਤ ਪਰਮੇਸ਼ਰ

‘ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਦੇ ਕਰਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਲਯੁੱਗ ਦੇ ਸਮੇਂ ਬਹੁਤ ਅੰਧਕਾਰ ਵਰਤਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤੇ ਜਗਤ ਦੇ ਉਧਾਰ ਲਈ ਸਰਬ-ਕਲਾ ਸੰਪੂਰਨ ਨੇ ਤਲਵੰਡੀ ਰਾਇ ਭੋਇ ਭੱਟੀ ਦੇ ਵਿਚ ਕਾਲੂ ਬੇਦੀ (ਕਲਿਆਣ ਦਾਸ) ਦੇ ਘਰ ਅਉਤਾਰ ਲੀਆ। ‘ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਸਾਖੀਕਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਅਬਿਨਾਸੀ, ਨਿਰੰਕਾਰ, ਨਿਰੰਜਨ, ਭਗਤ ਬਛਲ, ਪਤਤ ਉਧਾਰਨ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਖ਼ਸਾਤ ਪਰਮੇਸਰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ:

ਪਰਮੇਸਰ ਨੇ ਜਗਤ ਕੇ ਉਧਾਰਨੇ ਨਮਿਤ ਔਤਾਰ ਲੀਆ ਹੈ।

ਸਾਖੀ/ਪੰਨਾ- 1/33 ਸਾਖੀਕਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਇਕ ਦਿਨ ਜਦੋਂ ਮਾਤਾ ਤ੍ਰਿਪਤਾ ਜੀ ਗੁਰੂ ਬਾਬੇ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਸੁੱਤੇ ਸਨ ਤਾਂ ਨਾਥਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਗੋਰਖ ਨਾਥ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ ਤੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ:

ਤੁਮਾਰੇ ਕੁਲ ਵਿਚ ਪਰਮੇਸਰ ਨੇ ਭਗਤ ਅਉਤਾਰ ਧਾਰਾ ਹੈ। ਸਾਖੀ/ਪੰਨਾ-2/34

ਸਾਖੀਕਾਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਨਾਂ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਪਰੋਹਤ ਹਰਦਿਆਲ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸਾਧ (ਗੁਰੂ) ਅਉਤਾਰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ:

ਧੰਨ ਭਾਗ ਕੁਲ ਕੇ ਹੈ ਜਿਸ ਮੇ ਸਾਧ ਨੇ ਅਉਤਾਰ ਲੀਆ ਹੈ। ਸਾਖੀ/ਪੰਨਾ-3/34

ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦਾ ਭਗਤ/ਦੋਸਤ/ਨਜੀਕੀ (ਨਜ਼ਦੀਕੀ)

‘ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਦਾ ਕਰਤਾ, ਰਾਇ ਬੁਲਾਰ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਬਾਰੇ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਹੋਣ ਜਾਂ ਗੈਬ ਦੀਆਂ ਬਾਤਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜਦ ਪਾਂਧੇ ਕੋਲ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਪਾਂਧੇ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ— ਏ ਪਾਂਧਾ ਤੂ ਕਿਆ ਪੜਿਆ ਹੈ ਜੋ ਹਮ ਕੋ ਪੜਾਵੈਗਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਪਾਂਧੇ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਦੁਨਿਆਵੀ ਵਿੱਦਿਆ ਬੰਧਨ ਮੂਲ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪਾਂਧੇ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦ ਰਾਹੀਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕਿਹੜੀ ਵਿੱਦਿਆ ਪੜ੍ਹਨਯੋਗ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੁਆਰਾ ਉਚਾਰਿਆ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ ਪਾਂਧਾ ਬਿਸਮਾਦ ਹੋਇਆ ਤੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਕਹਿ ਸਕਿਆ। ਪਾਂਧੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਮੁੱਲਾ ਕੋਲ ਪੜ੍ਹਨ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ:

ਜੋ ਐਸਾ ਪੜਾਵੈ ਜਿਸ ਕੇ ਪੜੇ ਸੇ ਭਿਸਤ ਦੋਜਕ ਸੋ ਖਲਾਸੀ ਹੋਵੈ
ਅਰ ਖੁਦਾਇ ਸੋ ਮੋਹਬਤ ਹੋਵੈ। ਸਾਖੀ/ਪੰਨਾ-6/36

ਰਾਇ ਬੁਲਾਰ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਸਾਖੀਕਾਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਮੱਝਾਂ ਦੁਆਰਾ ਖੇਤ ਉਜਾੜਣ ਦੀ ਘਟਨਾ ਜਦ ਰਾਇ ਬੁਲਾਰ ਤਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਰਾਇ ਬੁਲਾਰ ਆਪਣੇ ਆਦਮੀ ਖੇਤ ਦੇਖਣ ਲਈ ਭੇਜਦਾ ਹੈ।ਉਸ ਦੇ ਆਦਮੀ ਦੇਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਖੇਤੀ ਤਾਂ ਹਰੀ ਹੈ, ਹਰਿਆ ਖੇਤ ਬਾਰੇ ਜਾਣ ਕੇ ਰਾਇ ਬੁਲਾਰ ਪਿਤਾ ਕਾਲੂ ਜੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:

ਕਾਲੂ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤ੍ਰ ਬਡਾ ਖੁਦਾਇ ਕਾ ਨਜੀਕੀ ਹੈ। ਸਾਖੀ/ਪੰਨਾ-7/36

ਇਸ ਤੋਂ ਅਗਲੀ ਘਟਨਾ, ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੇ ਖੇਤਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਬੈਠਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਫ਼ਸਲ ਉਜਾੜਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਝਾੜ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਰਾਇ ਬੁਲਾਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਬਲਿਹਾਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਕਾਲੂ ਜੀ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ :

ਦੇਖ ਤੇਰੇ ਪੁਤ ਦਾ ਤਮਾਸਾ। ਇਸ ਦੀ ਗੱਲ ਕੋਈ ਲਖੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ।
ਏਹ ਕੋਈ ਖੁਦਾਇ ਦਾ ਬਡਾ ਪਿਆਰਾ ਹੈ। ਸਾਖੀ/ਪੰਨਾ-8/37

ਸੂਰਜ ਢਲਣ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਦਰਖੱਤਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਫਿਰ ਗਈ, ਪਰ ਇੱਕ ਸਾਲ੍ਹ ਦਾ ਰੁੱਖ ਜਿਸ ਹੇਠਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਸ ਦੀ ਛਾਂ ਸਥਿਰ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਇ ਬੁਲਾਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ‘ਦੋਸਤ ਖੁਦਾਇ ਦਾ’ ਕਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਸਲਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸਾਖੀ/ਪੰਨਾ-9/37 ਵੀਹ ਰੁਪਏ ਦਾ ਸੌਦਾ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਜਦ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੈਸਿਆਂ ਦਾ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਛਕਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਪਿਤਾ ਕਾਲੂ ਜੀ ਗੁੱਸੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਰਾਇ ਬੁਲਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ:

ਇਹ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਕਾ ਪੂਰਾ ਹੈ। ਸਾਖੀ/ਪੰਨਾ-12/39

ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਵਿਖੇ ਨਵਾਬ ਅਤੇ ਕਾਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨਮਾਜ਼ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੀ ਘਟਨਾ ਸਮੇਂ ਨਵਾਬ ਕਾਜ਼ੀ ਨੂੰ ਵਰਜਦਾ ਹੋਇਆ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ :

ਕਾਜ਼ੀ ਨਾਨਕ ਨੂੰ ਬੁਲਾਵਨਾ ਗੁਨਾਹ ਹੈ।
ਇਹ ਖੁਦਾਇ ਦਾ ਬਡਾ ਦੋਸਤ ਹੈ। ਸਾਖੀ/ਪੰਨਾ-13/41

ਪਰਉੁਪਕਾਰੀ/ ਪਰ-ਦੁਖ ਹਰਤਾ

ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਜਨੇਊ ਦੀ ਰਸਮ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ‘ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕੋਈ ਐਸਾ ਜਨੇਊ ਪਾਉ ਜੋ ਕਦੇ ਟੁੱਟੇ ਨਾ ਤੇ ਲੋਕ ਪਰਲੋਕ ਵਿਚ ਵੀ ਸਹਾਈ ਹੋਵੇ, ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਦਇਆ ਕਪਾਹ ਸੰਤੋਖੁ ਸੂਤੁ10....., ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰਿਆ ਤਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਪਿਤਾ ਕਾਲੂ ਜੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:

ਕਾਲੂ ਜੀ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਪਰਮਹੰਸ, ਪਰ ਦੁਖ ਨਿਵਾਰਨ ਹੈ। ਸਾਖੀ/ਪੰਨਾ-4/35

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਅਗੰਮੀ ਬਾਤਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪ੍ਰਤੀ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਇਹ ਪਰਦੁਖ ਨਿਵਾਰਨ ਹੈ’। ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਭੁੱਲੇ-ਭਟਕਿਆਂ ਨੂੰ ਸੱਚ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੋਰਿਆ ਤੇ ਰੱਬੀ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਬਣਾਇਆ। ਪਾਪੀ ਬਿਰਤੀ ਵਾਲੇ ਮਲਕ ਭਾਗੋ ਵਰਗਿਆਂ ਨੂੰ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣ ਦੀ ਜਾਚ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਰੋੜੀਆ ਨਾਂ ਦੇ ਧਨੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਪਿਤ੍ਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉੱਧਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਰੋੜੀਏ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਮਾਇਆ ਗਰੀਬਾਂ ਅਤੇ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਾਖੀ/ਪੰਨਾ-14/46-47

ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਰੂਪ

ਪਿਤਾ ਕਾਲੂ ਜੀ ਨੇ ਜਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਖੇਤੀ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਉਹ ਖੇਤੀ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜੋ ਦਿਨ ਦਿਨ ਸਵਾਈ ਹੋਵੇਗੀ । ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਘਰ ਬਾਰੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਵਿਆਹ ਮੂਲੇ ਚੌਣੇ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਨਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸਾਖੀਕਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ12।

ਕਿਰਤੀ ਰੂਪ

ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਬਹਿਨੋਈ ਜੈ ਰਾਮ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਦੇ ਨਵਾਬ ਦਾ ਦੀਵਾਨ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਨਵਾਬ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ :

ਜੋ ਨਾਨਕ ਦਾ ਦਰਮਾਹਾ ਅਰ ਖਿਦਮਤ ਕਰ ਦੀਜੀਏ
ਬਡਾ ਕੰਮ ਦਾ ਆਦਮੀ ਹੈ। ਤਬ ਨਵਾਬ ਨੇ ਮੋਦੀ ਖਾਨਾ ਸੁਪਰਦ ਕੀਤਾ। ਸਾਖੀ/ਪੰਨਾ-13/40

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਰਤ ਕਰੋ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਰੂਪ ਦਿੰਦਿਆਂ ਮੋਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਿਰਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ । ਗੁਰੂ ਜੀ ਪੂਰੀ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਅਤੇ ਲਗਨ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਕਿਰਤ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਕਿਰਤ ਦੀ ਕਮਾਈ ਵਿੱਚੋਂ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਲਈ ਰਾਸ਼ਨ ਦਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ।ਮੋਦੀਖਾਨੇ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ‘ਚੜ੍ਹਿਆ ਸੋਧਣਿ ਧਰਤਿ ਲੁਕਾਈ’ ਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਚਾਰ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ। ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫਿਰ ਅੰਤਲੇ ਸਮੇਂ ਕਰਤਾਰਪੁਰ (ਰਾਵੀ ਕਿਨਾਰੇ) ਵਿਖੇ ਧਰਮਸਾਲ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਖੇਤੀ ਕਰਨੀ ਵੀ ਅਰੰਭੀ। ‘ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਦੇ ਕਰਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਸੇ ਕਰੋੜੀਆ ਨਾਂ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਕੁਝ ਜ਼ਮੀਨ ਭੇਟ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਕਰਤਾ ਅਨੁਸਾਰ:

ਤਬ ਬਹੁਤ ਮਿੰਨਤ ਕਰਕੇ ਸਉ ਬਿਗਹੇ ਕਾ ਚੱਕ ਨਾਨਕ ਸਾਧ (ਗੁਰੂ) ਕੇ ਭੇਟ ਕੀਤਾ।
ਬਾਬੇ ਜੀ ਖੁਸੀ ਲੀਤਾ। ਉਥੇ ਧਰਮਸਾਲਾ ਬਾਂਧੀ ਅਰ ਖੇਤੀ ਕਾ ਅਰੰਭ ਹੂਆ। ਸਾਖੀ/ਪੰਨਾ-14/47

ਉਕਤ ਸੰਖੇਪ ਪੜਚੋਲ ਉਪਰੰਤ ‘ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ (ਵਾਰਤਕ) ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਸੀਂ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੱਖਾਂ ’ਤੇ ਹੀ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਕਤ ਵਰਣਿਤ ਕੀਤੇ ਪੱਖ ਲੇਖ ਦੀ ਸੀਮਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਜਿਹੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਲੋਕਾਈ ਹੀ ਨਹੀ, ਸਗੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਕਦਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਛੋਹਿਆ ਕਣ-ਕਣ ਆਪਣੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਵਾਚਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਇੱਕ ਰੱਬੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਨ/ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੱਦ/ਸਿਰਲੇਖਾਂ ਤਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਫਿਰ ਵੀ ਅਸੀਂ ਕੁਝ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ‘ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਬੇਅੰਤ ਪੱਖ ਬਿਆਪਤ ਹਨ। ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਤੇ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ) ਆਦਿ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਸੱਚਾ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਤੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਖੁਦਾਇ ਦਾ ਬਡਾ ਭਗਤ, ਮੇਹਰਵਾਨ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ ਜੀ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪਰਮੇਸਰ ਕੇ ਲੋਗ ਹਨ। ਸਾਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ (ਵਾਰਤਕ) ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨਾ ਦੇ ਜੀਵਨ ਸੰਬੰਧੀ ਵਡਮੁੱਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸਿੱਖ ਸਰੋਤ ਹੈ।