ਜਥੇ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਝੱਬਰ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸ਼ੇਖੂਪੁਰਾ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿਖੇ ਸ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਦਾਦਾ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿਚ ਕੁਮੇਦਾਨ ਸਨ। ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਸਿੱਖਿਆ ਸਹੂਲਤਾਂ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਆਪ ਨੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਪੇਂਡੂ ਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪ ਨੇ ਵੀ ਜਵਾਨੀ ਵਿਚ ਮਹੀਆਂ (ਮੱਝਾਂ) ਦੀ ਦੇਖ-ਭਾਲ ਕੀਤੀ। ਦੁੱਧ-ਮੱਖਣ ਖਾਣਾ ਤੇ ਕਸਰਤ ਕਰਨੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਨਰੋਇਆ ਅਤੇ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸੀ। ਉਹ ਹੱਥ ਵਿਚ ਸੰਮਾਂ ਵਾਲਾ ਖੂੰਡਾ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। 30 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੇਲ ਭਾਈ ਮੂਲ ਸਿੰਘ ‘ਗਰਮੂਲਾ’ ਜੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਾਸ਼ਣ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ 1904 ਈ: ਵਿਚ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕ ਲਿਆ। ਸ. ਮੂਲ ਸਿੰਘ ਜਥੇ. ਝੱਬਰ ਜੀ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੱਕੇ ਸਾਥੀ ਬਣ ਗਏ।

ਜਥੇ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਝੱਬਰ ਖਾਲਸਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿਦਿਆਲਾ ਘਰਜਾਖ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਸਿੱਖ-ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਆਪ ਚੰਗੇ ਭਾਸ਼ਣਕਾਰ ਤੇ ਚੰਗੇ ਲੇਖਕ ਬਣ ਗਏ। ਕੁਝ ਚਿਰ ਲਾਹੌਰ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਰੱਖੀ। ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਪਾਸਾਰ ਲਈ ਬੜਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਵਿੱਦਿਆ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਕੋਈ ਵੀ ਕੌਮ ਤਰੱਕੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ। ਸਿੱਖਿਆ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਬੁੱਧ-ਬਿਬੇਕ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1917 ਈ: ਵਿਚ ਚੂਹੜਕਾਣਾ ਦੇ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਪਹਿਲਾ ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ ਖੋਲ੍ਹਿਆ। ਚੂਹੜਕਾਣਾ ਮੰਡੀ ਉਦੋਂ ਨਵੀਂ-ਨਵੀਂ ਵੱਸੀ ਸੀ। ਖਾਲਸਾ ਸਕੂਲ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿਚ ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ।

11 ਅਪ੍ਰੈਲ 1919 ਈ: ਨੂੰ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਮਸਜਿਦ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਵੱਡਾ ਜਲਸਾ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਵਿਚ ਡਾ. ਸੈਫੂਦੀਨ ਕਿਚਲੂ ਅਤੇ ਸ. ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਲੀਡਰਾਂ ਨੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਜਲਸਾ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਜਹਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਸੁੱਟ ਕੇ ਜਲਸਾ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਫ਼ਸਰ ਹੀਰਾ ਮੰਡੀ ਵੱਲ ਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਕ ਨੌਜਵਾਨ ਖੁਸ਼ੀ ਰਾਮ ਨੇ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਦੇ ਰੋੜਾ ਮਾਰਿਆ ਤਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟ ਨੇ ਗੋਲੀ ਚਲਾਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ ਰਾਮ ਗੰਭੀਰ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਦੀ ਅਰਥੀ ਨਾਲ ਤਕਰੀਬਨ ਇਕ ਲੱਖ ਲੋਕ ਸਨ। ਜਥੇਦਾਰ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਝੱਬਰ ਜੀ ਵੀ ਇਸ ਜਲੂਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਭੂਮੀ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਕੂਮਤ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਜੋਸ਼ੀਲਾ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤਾ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਭਾਸ਼ਣ ਸੀ।

13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1919 ਈ: ਨੂੰ ਜਲ੍ਹਿਆਂ ਵਾਲੇ ਬਾਗ ਦਾ ਸਾਕਾ ਵਾਪਰ ਗਿਆ। ਇਸ ਦਿਨ ਨਿਹੱਥੇ ਲੋਕਾਂ ’ਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾ ਕੇ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜਲ੍ਹਿਆਂ ਵਾਲੇ ਬਾਗ ਦੇ ਸਾਕੇ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਫੈਲ ਗਈ। ਜਥੇ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਝੱਬਰ ਨੇ ਇਸ ਦਿਨ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਚੂਹੜਕਾਣੇ ਵਿਚ ਰੌਲਟ ਐਕਟ ਵਿਰੁੱਧ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤਾ। 14 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਾ ਵਾਪਰਿਆ। ਪਰ 15 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਰੇਲ ਦੀਆਂ ਲਾਈਨਾਂ ਪੁੱਟ ਕੇ, ਟੈਲੀਫੂਨ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਕੱਟ ਕੇ ਅਤੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਸਾੜ ਕੇ ਗੁੱਸੇ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦਿਨ ਜਥੇ. ਝੱਬਰ ਜੀ ਬਿਮਾਰ ਸਨ ਪਰ ਉਹ ਹਿੰਮਤ ਕਰ ਕੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਕਿ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ’ਤੇ ਵੇਖਿਆ ਇਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਗੱਡੀ ਤੋਂ ਉਤਰਿਆ, ਉਸ ਦੇ ਲੱਕ ਦੁਆਲੇ ਬੱਧੀ ‘ਵਾਂਸਲੀ’ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਰੁਪਏ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਹਜੂਮ ਨੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਰੁਪਏ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਬਜ਼ੁਰਗ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੇ। ਪਲੇਟੀਅਰ ਦੀਵਾਨ ਚੰਦ ਨੇ ਕਿਸੇ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਦੀ ਤਨਖਾਹ ਰੁਕਵਾਈ ਸੀ। ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਨੇ ਮੌਕਾ ਤਾੜ ਕੇ ਪਲੇਟੀਅਰ ਨੂੰ ਡਾਂਗ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ। ਝੱਬਰ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ। ਉਹ ਬਜ਼ੁਰਗ ਜਿਸ ਦੇ ਰੁਪਏ ਡਿੱਗ ਪਏ ਸਨ, ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਨਿਗਰਾਨ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਪੀ.ਡਬਲਿਯੂ.ਡੀ. ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ‘ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਪਰਵਾਰ ਹੈ, ਦਸ-ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਹਨ। ਮੈਨੂੰ ਬਚਾਓ!’ ਝੱਬਰ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮੇਤ ਪਰਵਾਰ ਸ. ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਲੂੰਬਾ ਆੜ੍ਹਤੀਆ ਚੂਹੜਕਾਣਾ ਮੰਡੀ ਦੇ ਘਰ ਠਹਿਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਸਵੇਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੇੜ੍ਹੀ ਕਿਰਾਏ ’ਤੇ ਲੈ ਲਈ ਅਤੇ ਬਾਦਰਵਾਲੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਗੱਡੀ ਫੜ ਕੇ ਲਾਇਲਪੁਰ ਜਾ ਪਹੁੰਚੇ। ਪੁਲਿਸ ਮੁਖ਼ਬਰ ਸੀਸਾ ਸੈਰੋਕੇ ਨੇ ਬਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਪਤੀ ਦੀ ਭੰਨਤੋੜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਜਥੇ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਝੱਬਰ ਤੇ ਭਾਈ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਚੂਹੜਕਾਣਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਦ ਕਿ ਝੱਬਰ ਸਾਹਿਬ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਸੀ ਤੇ ਭਾਈ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੀ ਉੱਥੇ ਹਾਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਮੁਕੱਦਮਾ ਚੱਲਿਆ ਤਾਂ ਪਲੇਟੀਅਰ ਦੀਵਾਨ ਚੰਦ ਨੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਥੇ. ਝੱਬਰ ਜੀ ਨੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ ਸੀ, ਬਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਜਥੇ. ਝੱਬਰ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ‘ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਰੋ ਤੇ ਗੱਡੀ ਲੁੱਟ ਲਓ’। ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਨਿਗਰਾਨ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਪੀ.ਡਬਲਿਯੂ.ਡੀ. ਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਹੋਣ ’ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਦੀਆਂ ਧਮਕੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜਥੇ. ਝੱਬਰ ਜੀ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਗਵਾਹੀ ਦਿੱਤੀ। ਝੂਠੇ ਕੇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਜਥੇ. ਝੱਬਰ ਜੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਸਾਥੀਆਂ ਭਾਈ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਚੂਹੜਕਾਣਾ, ਭਾਈ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਚੂਹੜਕਾਣਾ, ਭਾਈ ਜਗੀਰ ਸਿੰਘ ਮਰੀਦਕਾ, ਭਾਈ ਮਾਹਣਾ ਸਿੰਘ ਨੌਖਰ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮੇਹਰ ਸਿੰਘ ਦੀਨ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੋਇਆ। ਜਥੇ. ਝੱਬਰ ਜੀ ਨੇ ਹੁਕਮ ਸੁਣਦੇ ਹੀ ‘ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ’ ਦੇ ਪੰਜ ਜੈਕਾਰੇ ਛੱਡੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਹਾਲ ਗੂੰਜ ਉੱਠਿਆ। ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਝੂਠਾ ਕੇਸ ਤੇ ਝੂਠੀਆਂ ਗਵਾਹੀਆਂ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਮੁਆਫ ਹੋ ਗਈ।

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਂ ਵੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਜਾਗੀਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲਗਵਾਈ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਮਹੰਤ ਨਰਾਇਣ ਦਾਸ ਸੀ। ਜੋ ਬੜਾ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਸੀ। ਮਹੰਤ ਨੇ ਲਾਹੌਰੋਂ ਕੰਜਰੀਆਂ ਮੰਗਵਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨਾਚ ਕਰਵਾਏ ਅਤੇ ਗੰਦੇ ਗੀਤ ਸੁਣੇ। ਸਿੰਧ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦਾ ਇਕ ਅਫ਼ਸਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਪਰਵਾਰ ਸਮੇਤ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਆਇਆ। ਉਸ ਦੀ ਤੇਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਲੜਕੀ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਨੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਲੁੱਟ ਲਈ। ਪਿੰਡ ਜੜ੍ਹਾਂਵਾਲੇ ਦੀਆਂ ਛੇ ਬੀਬੀਆਂ ਮੱਥਾ ਟੇਕਣ ਆਈਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਵਧੀਕੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਜਥੇਦਾਰ ਝੱਬਰ ਜੀ ਦਾ ਖੂਨ ਖੌਲ ਉੱਠਿਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਮਹੰਤ ਤੋਂ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਾਉਣ ਦਾ ਪੱਕਾ ਇਰਾਦਾ ਕਰ ਲਿਆ।

ਫਰਵਰੀ 1921 ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਇਕੱਤਰਤਾ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੋਈ। ਜਥੇ. ਝੱਬਰ ਜੀ ਨੇ ਮਹੰਤ ਨਰਾਇਣ ਦਾਸ ਦੇ ਦੁਰਾਚਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਮਹੰਤ ਤੋਂ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਾਉਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਜਿਸ ਵੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਪੰਥਕ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਹੇਠ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਪਹਿਲਾਂ ਕਮੇਟੀ ਤੋਂ ਇਜਾਜ਼ਤ ਲਈ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ 4,5,6 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਇਕੱਤਰਤਾ ਕਰਨ ਦਾ ਵਾਇਦਾ ਕੀਤਾ। ਝੱਬਰ ਜੀ 17 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਸੱਚਾ ਸੌਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਤੇ ਭਾਈ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਧਾਰੋਵਾਲੀ ਤੇ ਭਾਈ ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ। ਫੈਸਲਾ ਹੋਇਆ ਕਿ ਭਾਈ ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ ਜਥਾ ਲੈ ਕੇ 19 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਪੁੱਜ ਜਾਣ। ਭਾਈ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਆਪਣਾ ਜਥਾ ਲੈ ਕੇ ਚੰਦਰਕੋਟ ਆ ਜਾਣ ਜਿੱਥੇ ਜਥੇ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਝੱਬਰ ਆਪਣਾ ਜਥਾ ਲੈ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਣਗੇ। ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਖ਼ਬਰ ਨਾ ਹੋਵੇ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਨੂੰ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਦੇਣੀ। ਇਸ ਫੈਸਲੇ ਦਾ ਪਤਾ ਭਾਈ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤੇ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਥੇ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਸ. ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਤੇ ਭਾਈ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਝਬਾਲ ਨੂੰ ਜਥੇ. ਝੱਬਰ ਜੀ ਪਾਸ ਭੇਜਿਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਥੇ. ਝੱਬਰ ਜੀ ਨੂੰ ਮਨਾ ਵੀ ਲਿਆ। ਭਾਈ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭਾਈ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜਥੇ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲਈ। ਭਾਈ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤਾਂ ਮੰਨ ਗਏ ਪਰ ਭਾਈ ਟਹਿਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੈਂ ਤਾਂ ਅਰਦਾਸ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਜ਼ਰੂਰ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਉਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 20 ਫਰਵਰੀ 1921 ਨੂੰ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਾਕਾ ਵਾਪਰਿਆ, ਜਿਸ ਵਿਚ 150 ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ।

ਸਾਕਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਬਾਰੇ ਜਦ ਜਥੇ. ਝੱਬਰ ਜੀ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜਥਾ ਲੈ ਕੇ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਏ ਤੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਕਿ ਜਾਂ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਾਵਾਂਗੇ ਜਾਂ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗੇ। ਜਥੇਦਾਰ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜਥੇ ਨਾਲ ਹੋਰ ਜਥੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਲੱਗਭਗ 2200 ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਜਥਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਦੋ-ਦੋ ਸੌ ਦੇ ਗਿਆਰ੍ਹਾਂ ਜਥੇ ਬਣਾ ਕੇ ਹਰ ਇਕ ਜਥੇ ਦਾ ਇਕ ਜਥੇਦਾਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਤੇ ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ ਜਥੇ ਦਾ ਜਥੇਦਾਰ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਝੱਬਰ ਆਪ ਬਣੇ। ਇਹ ਜਥਾ ਖਿਪਵਾਲਾ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜੋ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਮੁਜਾਰਿਆਂ ਦੀ ਬਸਤੀ ਸੀ ਤਾਂ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਦਾ ਹੁਕਮ ਮਿਲਿਆ ਕਿ ਜਥਾ ਅੱਗੇ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਲਿਖਤੀ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਪਾੜ ਕੇ ਜਥੇਦਾਰ ਝੱਬਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਨੂੰ ਕਹੋ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਉਸ ਨੇ ਜੋ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨੀ ਹੈ ਕਰ ਲਵੇ।

ਜਥੇਦਾਰ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਝੱਬਰ ਘੋੜੇ ’ਤੇ ਸਵਾਰ ਸੀ। ਉਹ ਬਾਈ ਸੌ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਜਥੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸ. ਬਹਾਦਰ ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਰਕਾਰੀ ਵਕੀਲ ਸੀ ਨੇ ਜਥੇਦਾਰ ਝੱਬਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਅੱਗੇ ਨਾ ਜਾਏ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਫੌਜ ਨੇ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਮਸ਼ੀਨ ਗੰਨਾਂ ਬੀੜ੍ਹੀਆਂ ਸਨ। ਪਰ ਜਥੇਦਾਰ ਝੱਬਰ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਨਾ ਮੰਨੀ ਅਤੇ ਜਥੇ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਗੋਲੀਆਂ ਦੀ ਮਾਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਾਂ। ਜੋ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ, ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਜਾਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੱਥੀਂ ਪੈ ਕੇ ਗੋਰੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਤੋਂ ਬੰਦੂਕਾਂ ਖੋਹ ਲਵੋ। ਗੋਰਾ ਇਕ ਨਾ ਰਹਿਣ ਦਿਓ। ਰੇਲ ਦੇ ਫਾਟਕ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਲੀਡਰ ਤੇ ਚਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫ਼ਸਰ ਜਥੇ. ਝੱਬਰ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਤੇ ਕਿਹਾ ਅੱਗੇ ਨਾ ਜਾਓ, ਗੋਲੀ ਚੱਲ ਜਾਵੇਗੀ। ਜਥੇ. ਝੱਬਰ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਸਾਹਿਬ ਬਹਾਦਰ! ਫਿਰ ਤੁਸੀਂ ਚਲਾਓ ਗੋਲੀ। ਤੁਹਾਡੇ ਪਾਸ 150 ਗੋਰੇ ਸਿਪਾਹੀ ਹਨ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਪਾਸ 2200 ਸਿੰਘ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ ਗੋਲੀ ਚਲਾਓ ਤੇ ਵੇਖੋ ਮੇਰੇ ਸਿੰਘ ਕਿਵੇਂ ਚੱਲਦੀ ਗੋਲੀ ਵਿਚ ਹੱਥ ਵਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ।” ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਨੇ ਝੱਬਰ ਜੀ ਤੋਂ ਸਮਾਂ ਮੰਗਿਆ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਦੂਰਦਰਸ਼ਤਾ ਕਾਰਨ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੰਗੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਹੋਰ ਫੌਜ ਮੰਗਵਾ ਲੈਣੀ ਹੈ ਤੇ ਸਾਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲੈਣਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਨੂੰ ਲਲਕਾਰ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ, ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਸਾਡਾ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਸ ’ਤੇ ਤੁਹਾਡਾ ਕੋਈ ਹੱਕ ਨਹੀਂ। ਫੌਜ ਹਟਾ ਲਓ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਚਾਬੀਆਂ ਸਾਨੂੰ ਦੇ ਦਿਉ। ਅਖੀਰ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨੇ ਦੋ ਮਿੰਟ ਮੰਗੇ। ਅੰਗਰੇਜ਼, ਮਹੰਤਾਂ ਦੀ ਅੰਦਰਖਾਤੇ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਹੋਰ ਬਦਨਾਮ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ, ਨਾ ਹੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਨਰਾਜ਼ਗੀ ਮੁੱਲ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਲਦੀ ਚਾਬੀਆਂ ਦੇਣ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਦਸਤੇ ਹਟਾ ਲੈਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਲੈ ਲਿਆ। ਜਥੇ. ਝੱਬਰ ਜੀ ਨੂੰ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਲਾਹੌਰ ਨੇ ਚਾਬੀਆਂ ਲਹਿਰਾ ਕੇ ਵਿਖਾਈਆਂ ਜਿਸ ਤੇ ਜਥੇਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜਿੱਤ ਦਾ ਜੈਕਾਰਾ ਛੱਡਿਆ। 21 ਫਰਵਰੀ, 1921 ਈ: ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਪੰਥਕ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਹੇਠ ਆ ਗਿਆ।

ਜਥੇਦਾਰ ਝੱਬਰ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਮੋਰਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੋਹਰੀ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕੀਤਾ। ਚਾਹੇ ਉਹ ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ ਦਾ ਮੋਰਚਾ, ਜੈਤੋ ਦਾ ਮੋਰਚਾ, ਚਾਬੀਆਂ ਦਾ ਮੋਰਚਾ ਜਾਂ ਤਰਨਤਾਰਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮੋਰਚਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਮੋਰਚਿਆਂ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬੜਾ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਸੀ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਨੇਤਾ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਕ ਸਨ। ਉਹ ਇਕ ਮਹਾਨ ਸੰਗਠਕ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਚੂਹੜਕਾਣਾ ਵਿਖੇ ਅਕਾਲੀ ਜਥਾ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੋਢੀ ਲੀਡਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ। ਉਹ ਸ. ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਐਡਵੋਕੇਟ ਸਿਆਲਕੋਟ ਨੂੰ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਵਿਚ ਲਿਆਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਵਿਚ ਕੋਈ ਅਹੁਦਾ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਤਨਖਾਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲਈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਟਵਾਰੇ ਵੇਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕੀਤੀ। ਜਦ ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਕਤਲ-ਏ-ਆਮ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੱਚਾ ਸੌਦਾ ਚੂਹੜਕਾਣਾ ਅੰਦਰ ਇਕ ਕੈਂਪ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਣ ਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੋਣ ਤਕ ਉੱਥੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ। ਕਈ ਲੱਖ ਮਰਦ, ਇਸਤਰੀਆਂ, ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਬੁੱਢੇ ਉੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ। ਝੱਬਰ ਜੀ ਉੱਦਮ ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੋਟਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਭਾਰਤ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਤਕ ਸਾਰੇ ਲੋਕੀਂ ਉੱਥੋਂ ਕੱਢ ਨਹੀਂ ਲਏ ਗਏ, ਉਹ ਸੱਚੇ ਸੌਦੇ ਵਿਖੇ ਹੀ ਰਹੇ ਅਤੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਭੇਜ ਕੇ ਆਪ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਆ ਕੇ ਪਿੰਡ ਹਾਬੜੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕਰਨਾਲ ਵਿਚ ਅਬਾਦ ਹੋ ਗਏ। ਭਾਰਤ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਜੜੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਖੋਲ੍ਹਿਆ। ਗਰੀਬਾਂ ਵਾਸਤੇ ਹਸਪਤਾਲ ਖੋਲ੍ਹਿਆ। ਉਹ ਪਿੰਡ ਤਕ ਪੱਕੀ ਸੜਕ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿਚ ਸਨ ਕਿ 1962 ਈ: ਵਿਚ ਬੀਮਾਰ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਿੰਦਰਾ ਹਸਪਤਾਲ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਾਇਆ ਗਿਆ। ਸ. ਨਰਾਇਣ ਸਿੰਘ ਸਾਬਕਾ ਮੈਨੇਜਰ ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਜਦ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਜਾਂਦੇ, ਉਹ ਫਤਿਹ ਬੁਲਾਉਣ ਪਿੱਛੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਵਾਲ ਕਰਦੇ, “ਸੁਣਾਓ ਪੰਥ ਦੀ ਕੋਈ ਗੱਲ”। ਇਹ ਮਹਾਨ ਪੰਥ-ਦਰਦੀ ਤੇ ਪੰਥ ਦਾ ਮਹਾਨ ਸੇਵਕ 20 ਨਵੰਬਰ, 1962 ਨੂੰ ਗੁਰੂ-ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਜਾ ਬਿਰਾਜਿਆ।