‘ਸਿੰਘ ਸਭਾ’ ਸੰਨ 1873 ਈ. ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਕਾਇਮ ਹੋਈ। ਸ. ਠਾਕਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਇਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਪਹਿਲੇ ਸਕੱਤਰ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਏ। ਇਸ ਲਹਿਰ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਿੱਖ ਪੁਨਰਜਾਗ੍ਰਤੀ ਨੂੰ ਉਭਾਰਨਾ ਅਤੇ ਤਿੱਖੇਰਾ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਜਨਤਾ ਵਿਚ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਸਦਾਚਾਰਕ ਪੱਖੋਂ ਆ ਚੁੱਕੀ ਗਿਰਾਵਟ ਨੇ ਵਿਚਾਰਵਾਨ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਉਲਝਣ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਸੰਨ 1873 ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਅੰਦਰ ਪੁਨਰ-ਜਾਗ੍ਰਤੀ ਲਹਿਰ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਇਸ ਲਹਿਰ ਦਾ ਮਹਾਨ ਉਦੇਸ਼ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਮੁੜ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਦੀਆਂ ਅਖ਼ਲਾਕੀ ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਸਿੱਖ ਪੁਨਰ-ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਵੱਡੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਸਰਦਾਰਾਂ, ਰਜਵਾੜਿਆਂ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਤੇ ਚਿੰਤਕਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਆ ਗਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਲਹਿਰ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਰੂਪ ਦੇਣਾ ਅਰੰਭਿਆ। ਲਹਿਰ ਦੇ ਮੋਢੀਆਂ ਨੇ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਫਿਰ ਕੇ ਸਿੰਘ-ਸਭਾਵਾਂ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਜਥੇਬੰਦੀ ਲਈ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ। ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਕੂਲ ਖੋਝੇ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿਚ ਵਿੱਦਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ। ਓਰੀਐਂਟਲ ਕਾਲਜ (1876 ਈ.) ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਗਈ। 1899 ਈ. ਵਿਚ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ।

ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਚਾਨਣਾ ਪਾਉਂਦਿਆਂ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ: “ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ 1873 ਈ. ਤੋਂ ਅਰੰਭ ਹੋਏ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅਰਸੇ ਉੱਤੇ ਇੱਕੋ-ਇਕ ਮੰਤਵ ਹਾਵੀ ਰਿਹਾ ਹੈ-ਆਪਣੇ ਅਸਲੇ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਜਤਲਾਣ ਦਾ।” ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਭਾਰੀ ਕਾਇਆ ਕਲਪ ਸ਼ਕਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਸੁਧਾਰ ਹਿੱਤ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਅੰਤ੍ਰੀਵੀ ਉਮੰਗ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਇਕ ਅਤਿਅੰਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੋੜ ਉਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਫੈਸਲਾਕੁੰਨ ਸੇਧ ਦੇ ਕੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਸੁੱਤੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਵਹਿਣ ਤੀਖਣ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।”

ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਅਤੇ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦਾ ਜਨਮਕਾਲ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ ਹੀ ਹਨ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ 5 ਦਸੰਬਰ, 1872 ਈ. ਨੂੰ ਡਾ. ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਮਗਰੋਂ 1872 ਈ. ਵਿਚ ਹੋਈ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਤੇ ਵਿੱਦਿਆ-ਗ੍ਰਹਿਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤਕ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੀ ਲੇਖਕਾਂ ਤੇ ਸੁਧਾਰਕਾਂ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਯੁਵਾ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਚੁਕੀ ਸੀ।

ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੇ ਜਤਨਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰੋ. ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ, ਗਿਆਨੀ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ, ਡਾਕਟਰ ਚਰਨ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਆਦਿਕ ਕਈ ਨਾਮਵਰ ਲੇਖਕ ਪੰਜਾਬੀ ਦਿੱਤੇ। ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਸਿੱਖ ਪੁਨਰ-ਜਾਗ੍ਰਤੀ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਦੌਰ ਅਰੰਭ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਇਸ ਦੀ ਵਾਗਡੋਰ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ, ਭਾਈ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਵੈਦ, ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ, ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ, ਭਾਈ ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਆਦਿਕ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਤੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਆ ਗਈ। ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਪੰਜਾਬੀ ਛਾਪੇ-ਖਾਨੇ ਦਾ ਵਿਕਾਸ, ਪੰਜਾਬੀ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਤੇ ਰਸਾਲਿਆਂ ਦਾ ਅਰੰਭ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਵਿੱਦਿਅਕ ਭਾਸ਼ਾਈ ਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਤੀ ਦੇ ਮੀਲ-ਪੱਥਰ ਹਨ। ਇਸ ਪੁਨਰ-ਜਾਗ੍ਰਤੀ ਸਦਕਾ ਸਿੱਖ ਜਨਤਾ ਵਿਚ ਆ ਚੁਕੀ ਗਿਰਾਵਟ ਮਾਂਦਗੀ ਤੇ ਢਹਿੰਦੀ ਕਲਾ ਬਹੁਤ ਹੱਦ ਤਕ ਦੂਰ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਉਜਲੇ ਤੇ ਨਰੋਏ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਆਸ ਚਮਕ ਪਈ।

ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾ-ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਥਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਘਰੋਗੀ ਸਾਹਿਤਕ ਵਿਰਸਾ ਅਤੇ ਪਿਤਾ-ਪੁਰਖੀ ਸੀ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਡਾ. ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੁਚੱਜੀ ਅਗਵਾਈ ਅਤੇ ਵਿੱਦਿਅਕ ਵਾਤਾਵਰਣ ਮਿਲਿਆ, ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਤੇ ਹੱਲਾਸ਼ੇਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨਾਨਾ ਸ. ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਮਿਲੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਹੇਠ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਅਰੰਭ ਹੋਇਆ। ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਪਸਾਰਨ ਲਈ ਲਿਖਤੀ ਤੇ ਅਮਲੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਸਬੂਤ 'ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1891 ਵਿਚ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਯੂ ਕੇਵਲ 19 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸੀ, ਭਾਈ ਵਜ਼ੀਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ‘ਵਜ਼ੀਰ ਹਿੰਦ’ ਪ੍ਰੈੱਸ ਲਗਾਇਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਲਿੱਥੋ ਛਾਪਾਖਾਨਾ ਤੇ ਕੁਝ ਚਿਰ ਬਾਅਦ ਪਹਿਲਾ ਮਸ਼ੀਨੀ ਪ੍ਰੈਸ ਹੋਣ ਦਾ ਮਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਿਖਣ-ਪੜ੍ਹਨ ਤੇ ਛਾਪਣ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕਿੱਤਾ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਸਿੱਖ ਯੁਵਕਾਂ ਵਿਚ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਮੰਤਵਾਂ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਨ ਲਈ 1893 ਈ. ਵਿਚ ਖਾਲਸਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਭਾ ਬਣਾਈ ਤੇ ਉਸ ਸਭਾ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਧੀਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਂ ਦੇ ਗੁਰਪੁਰਬ ਮਨਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ।

ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਾਰਨ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ 1896 ਈ. ਵਿਚ ਖਾਲਸਾ ਟ੍ਰੈਕਟ ਸੁਸਾਇਟੀ ਅਤੇ ‘ਨਿਰਗੁਣੀਆਰਾ’ ਪੱਤਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰ ਕੇ ਪੁਸਤਕਾਂ ਅਤੇ ਟ੍ਰੈਕਟ-ਲੜੀਆਂ ਦੀ ਬਾਕਾਇਦਗੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾ ਦਾ ਕੰਮ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਇਕ ਪਾਸੇ ਤਾਂ ਸਿੱਖੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਉੱਨਤੀ ਹੋਈ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਪਾਠਕ-ਵਰਗ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਅਧੀਨ ਲਾਲਾ ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਣ ਵੱਲ ਰੁਚਿਤ ਹੋ ਗਏ, ਜੋ ਵਜ਼ੀਰ ਹਿੰਦ ਪ੍ਰੈੱਸ ਵਿਚ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਣ ਪੜ੍ਹਨ, ਛਾਪਣ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਦੇ ਕੰਮ ਉਤੇ ਲਗਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਸਾਰੇ ਵਿਵੇਚਨ ਤੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈ ਕੇ ਲਿਖਣ-ਕਾਰਜ ਵਿਚ ਪੂਰੇ ਜ਼ੋਰ ਸ਼ੋਰ ਨਾਲ ਕੁੱਦ ਪਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਅਧੀਨ ਭਾਈ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਵੈਦ, ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਗਿਆਨੀ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ (ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਸੰਪਾਦਕ), ਲਾਲਾ ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ, ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ, ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਤੇ ਭਾਈ ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਲਿਖਣਾ ਅਰੰਭਿਆ। ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਨੇ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਚਿਤਰਿਆ ਹੈ, “ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਨੇ ਜੋ ਏਡਾ ਵੱਡਾ ਮਾਣ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਪਾਸੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੀਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਆਪ ਜੀ ਹੀ ਹਨ। ਆਪ ਦੇ ਪੈਰ-ਚਿੱਤਰਾਂ ਉਤੇ ਤੁਰ ਕੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਨੇ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਜ ਪੰਜਾਬੀ ਇਕ ਸਿੱਖਰ ਉਤੇ ਖਲੋਤੀ ਹੋਈ ਬੋਲੀ ਹੋਰ ਬੋਲੀਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਜਾ ਖਲੋਣ ਦਾ ਮਾਣ ਮਰਤਬਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਰੀ ਵਿਜਯ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸੀਸ 'ਤੇ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਫ਼ਖਰ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਪੂਰੇ ਅਠਾਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਆਪ ਦੀ ਛਤਰ-ਛਾਇਆ ਹੇਠ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਜਿਹੇ ਸਿਰਕੱਢ ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਨੇ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪਾਸੋਂ ਲਏ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਕਬੂਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਵਾਰਤਕ ਸ਼ੈਲੀ ਬੇਸ਼ੱਕ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲੋਂ ਵਿਲੱਖਣ ਭਾਂਤ ਦੀ ਹੈ ਫਿਰ ਵੀ ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੁਹਿਰਦਤਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰਤੀ ਸਤਿਕਾਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਜਾਇਜ਼ਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਤਰਾਂ ਤੋਂ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ- “ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਮੈਂ ਮਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਇੰਨੀ ਨਹੀ ਸਿੱਖੀ, ਹੁਣ ਵੀ ਪੈਂਤੀ ਦੇ ਕਈ ਅੱਖਰ ਮੈਨੂੰ ਲਿਖਣੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਮੁੜ ਮੈਂ ਘਰ ਆਇਆ ਬਾਪੂ ' ਨੇ ਦਿਲਾਸਾ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਗੁਰੂ ਦੀ ਮਿਹਰ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਜਿੱਥੋਂ ਮੈਂ ਨੱਸ ਕੇ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਸੁਭਾਗ ਘੜੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰ 'ਤੇ ਇਕ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਦੇ ਦੀਦਾਰ ਹੋਏ; ਆਪ ਦੇ ਕਿਰਪਾ ਕਟਾਯਖ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤਯ ਦਾ ਸਾਰਾ ਬੋਧ ਤੇ ਖਿਆਲ ਦੀ ਉਡਾਰੀ ਆਈ। ਕਵਿਤਾ ਵੀ ਮਿਲੀ, ਤੇ ਉਸੀ ਮਿਹਰ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਉਸੀ ਮਿੱਠੇ ਸਾਧ ਵਚਨ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਆਪ ਮੁਹਾਰੀ ਆਈ। ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ‘ਸਪਿਰਟ ਆਫ ਓਰੀਐਂਟਲ ਪੋਇਟਰੀ’ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਹੀ ਇਕ ਯੁੱਗ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨਾਲ ਅਤਿ ਨਵੀਨ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਦਾ ਮੁੱਢ ਬਝਿਆ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਇਕ ਨਵੀਂ ਸ਼ੈਲੀ, ਨਵੀਂ ਲੈਅ ਤੇ ਇਕ ਨਵਾਂ ਵੇਗ ਬਖਸ਼ਿਆ ਹੈ।” ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਨਿਰਣਾ ਕੋਈ ਸੰਕੋਚ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਕਿ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਪੁਨਰ-ਜਾਗ੍ਰਤੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਉਤੇਜਿਤ ਕਰਨ, ਇਸਦੇ ਵਿਗਸਣ ਤੇ ਮੌਲਣ ਲਈ ਵਾਤਾਵਰਣ ਘੜਨ ਦੇ ਮੋਢੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਵਿਤਾ ਤੇ ਵਾਰਤਕ ਦੋਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਸਾਰੀ ਆਯੂ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਕੇ ਯੁੱਗ ਪਰਿਵਰਤਕ ਪੁਰਸ਼ ਹੋਣ ਦੀ ਸਾਖਿਅਤ ਸਾਖੀ ਭਰੀ ਹੈ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਇਕ ਮਹਾਨ ਕਵੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਉਪਨਿਆਸਕਾਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦਾ ਜੋ ਪ੍ਰਭਾਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਲਪ ਉਤੇ ਪਿਆ ਉਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਇਸ ਪੱਤਰ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਹੈ

ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗਲਪ ਉਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ: ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਚਾਰ ਨਾਵਲਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਵਲ ਸੁੰਦਰੀ ਹੈ ਜੋ 1898 ਈ. ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਅਰਧ- ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਨਾਵਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨਾਵਲ ਰਾਹੀਂ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪੁਰਾਤਨ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਤੇ ਘੱਲੂਘਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਪਾਹ ਚਾੜ੍ਹ ਕੇ ਨਵੀਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਨਾਵਲਰਚਨਾ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦਾ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਜੋ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸੀ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੁਚੇਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ-ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਾਵਲਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਇਆ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ‘ਸੁੰਦਰੀ’ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਬਾਰੇ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿਚ ਇੰਜ ਲਿਖਿਆ ਹੈ: “ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਲਿਖਣ ਤੋਂ ਸਾਡਾ ਤਾਤਪਰਜ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਾਚਾਰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਸਿੱਖ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਵਿਚ ਪੱਕੇ ਹੋਣ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦੀ ਭਗਤੀ ਤੇ ਜਗਤ ਦੇ ਵਿਹਾਰ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਣ, ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉਚਤਮ ਅਸੂਲ ਪਿਆਰੇ ਲੱਗਣ, ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਜਥੇਬੰਦ ਹੋ ਕੇ ਸਿੰਘ ਦੂਜੀਆਂ ਕੌਮਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਰਸ ਜਾਣ ਕੇ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਅਤਿ ਵੈਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਅਤਿ ਮੋਹ ਨਾ ਕਰਨ ਸਗੋਂ ਮਾਨਸ ਕੀ ਜਾਤ ਸਬੈ ਏਕੈ ਪਹਿਚਾਨਬੋ ਵਾਲੀ ਗੁਰ ਸਿੱਖਿਆ ਪੁਰ ਟੁਰ ਕੇ ਅਟਲ ਰਹਿਣ।"

ਇਸ ਨਾਵਲ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ : ਇਕ ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਾਮਾਂ ਨਾਮ ਦੇ ਧਨਾਢ ਦੀ ਲੜਕੀ ਸੁਰਸਤੀ ਦੇ ਮੁਕਲਾਵੇ ਦਾ ਦਿਨ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਘਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਸਹੇਲੀਆਂ ਕੋਲ ਬੈਠੀ ਨੂੰ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਮੁਗ਼ਲ ਅਫਸਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਘੋੜੇ ’ਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਉਸ ਨੂੰ ਹਾਕਮ ਕੋਲੋਂ ਛੁਡਾਉਣ ਲਈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਉਹ ਸੁਰਸਤੀ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ’ਤੇ ਇਤਨਾ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਇਕ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ ਤੇ ਵਾਪਿਸ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਸੁਰਸਤੀ ਦਾ ਭਰਾ ਜੋ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਜਥੇ ਵਿਚ ਸਿੰਘ ਸਜ ਕੇ ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਨੂੰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਬਚਾ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦ ਉਹ ਹਾਕਮ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਲੈਣ ਲਈ ਭੇਜਣ ਦਾ ਬਹਾਨਾ ਕਰ ਕੇ ਆਪ ਚਿਖਾ ’ਤੇ ਸੜ ਮਰਨ ਲਈ ਬੈਠ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜਥੇ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਉਹ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੇ ਕਾਬੂ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੁਗ਼ਲ ਸੁੰਦਰੀ ਨਾਲ ਨਿਕਾਹ ਕਰਾਉਣ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਥਾ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਛੁਡਾ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਥੇ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਕੇ ਸੂਰਸਤੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕ ਕੇ ਸੁਰਸਤੀ ਤੋਂ ਸੁੰਦਰ ਕੌਰ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਜਥੇ ਨਾਲ ਰਹਿ ਕੇ ਲੰਗਰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਉਹ ਕਈ ਵੇਰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹਾਕਮਾਂ ਦੀ ਹਵਸ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣਦੀ ਸਿੰਘ ਸਜੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਆਪਣੀ ਪੱਤ ਬਚਾਉਣ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਦੂਜਾ ਨਾਵਲ ‘ਬਿਜੈ ਸਿੰਘ’ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਵਲ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਮੀਰ ਮਨੂੰ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ। ਨਾਵਲ ਦਾ ਅਰੰਭ ਕਾਲ 1751-52 ਈ. ਦੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 1756 ਈ. ਦੇ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਚੌਥੇ ਹਮਲੇ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੀਰ ਮੰਨੂੰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਿੰਘ ਲੁਕ ਛਿਪ ਕੇ ਜਥਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਬੜੇ ਸਰੀਰਕ ਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਦੇ ਮੁੱਲ ਪੈਂਦੇ ਸਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁਗ਼ਲ ਹਾਕਮ ਬੜੇ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਦੇ ਕੇ ਮਾਰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਨਾਵਲ ਦਾ ਨਾਇਕ ਬਿਜੈ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀਵਾਨ ਚੂਹੜ ਮੱਲ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸਿੰਘ ਸਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿਤਾ, ਬਿਜੈ ਸਿੰਘ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸ਼ੀਲ ਕੌਰ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਕਲੌਤੇ ਪੁੱਤਰ ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਘਰੋਂ ਕੱਢ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਬਿਜੈ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਾਤਾ ਦੀ ਮਮਤਾ ਦਾ ਕੁਦਰਤ ਵੱਲੋਂ ਪੁੱਠਾ ਹੀ ਅਸਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਿਸਰ ਨਾਮੀ ਜਿਸ ਨੌਕਰ ਦੇ ਹੱਥ ਉਹ ਸੋਨਾ ਤੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਸਤਾਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਭੇਜਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੌਕਰ ਦਾ ਮਨ ਬੇਈਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਸੋਨਾ ਤੇ ਵਸਤਾਂ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਰੱਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਬਿਜੈ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮੁਗ਼ਲ ਹਾਕਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਕੜਵਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਸੂਬਾ ਮੀਰ ਮੰਨੂੰ ਸ਼ੀਲ ਕੌਰ ’ਤੇ ਆਸ਼ਿਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਬੇਗਮ ਬਣਾਉਣਾ ਲੋਚਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੀਰ ਮੰਨੂੰ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮੁਰਾਦ ਬੇਗਮ ਸ਼ੀਲ ਕੌਰ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਚੁੰਗਲ ਵਿੱਚੋਂ ਬਚਾਉਣ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੀਰ ਮੰਨੂੰ ਦੀ ਘੋੜੇ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਕੇ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੁਰਾਦ ਬੇਗਮ ਘਾਇਲ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਕੈਦੀ ਬਿਜੈ ਸਿੰਘ ’ਤੇ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੀਲ ਕੌਰ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰ ਪਿਲਾ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰੋਂ ਬਾਹਰ ਸੁਟਵਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਬਿਜਲਾ ਸਿੰਘ ਨਾਮ ਦਾ ਜਥੇ ਦਾ ਸੂਹੀਆ ਸਰਦਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾ ਕੇ ਜਥੇ ਵਿਚ ਅਪੜਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਬਿਜੈ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕੈਦ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਕੌੜਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਥਾ ਉਸ ਨੂੰ ਛੁਡਾ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰਾ ਪਰਵਾਰ ਇਕ ਵਾਰੀ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਕੁਝ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਹਾਕਿਮ ਨਾਸੁਰਦੀਨ ਨਾਲ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੌਰਾਨ ਬਿਜੈ ਸਿੰਘ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਜਥੇ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੀਲ ਕੌਰ ਵੀ ਪਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇ ਦੇਂਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲੜਕਾ ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਕੌੜਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਹੇਠ ਪਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਥੇ ਵਿਚ ਹੀ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਦਾ ਹੈ।

ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਨਾਵਲਾਂ ਦੀ ਕੁੜੀ ਦਾ ਤੀਜਾ ਨਾਵਲ ‘ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ’ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਵਲ ਪਹਿਲਾਂ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 1905 ਅਤੇ 1920 ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ। ਨਵੇਂ ਐਡੀਸ਼ਨਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਇੱਕੋ ਜਿਲਦ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਵਲ ਦਾ ਅਰੰਭ ਨਾਟਕੀ ਅੰਦਾਜ਼ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਇਕ ਲੜਕੀ ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ ਦੀ ਦੁੱਖਾਂ, ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਭਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਵਿਥਿਆ ਦਾ ਬੜੇ ਲੰਮੇਰੇ ਆਕਾਰ ਦਾ ਕਾਲਪਨਿਕ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਵਲ ਦਾ ਸਮਾਂ ਵੀ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦਾ ਹੈ। ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿਚ ਨਾ ਜਾਂਦਿਆਂ ਇੰਨਾ ਕਹਿਣਾ ਹੀ ਕਾਫੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨਾਵਲ ਦੀ ਨਾਇਕਾ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹਾਕਮਾਂ ਤੇ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵਿਕਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਾਸਨਾ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਬਚਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਮਰਦਾਵਾਂ ਭੇਸ ਵੀ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਕਾਬਲ ਪਹੁੰਚ ਲੜਕੀ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਝਾਗਦੀ ਕਿਸੇ ਸਿੱਖ ਦੀ ਉਲਾਦ ਪਠਾਣ ਆਗਾ ਖਾਂ (ਅਲਾਬਾ ਸਿੰਘ) ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਵਤਨ ਪੰਜਾਬ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਚੌਥਾ ਅਤੇ ਸੁਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਵਲ ‘ਬਾਬਾ ਨੌਧ ਸਿੰਘ ਹੈ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ ਨਾਵਲ ਸੁੰਦਰੀ ਬਿਜੈ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪਿਛੋਕੜ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਲਿਖੇ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਿਖਣ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਚੌਥਾ ਨਾਵਲ ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ ਨਾਵਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਿਲੱਖਣ ਭਾਂਤ ਦਾ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਾਲੇ ਨਾਵਲਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਗਤੀ ਦਾ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉੱਦਮ ਸੀ। ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਕੁਝ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਇਸ ਨਾਵਲ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਤੇ ਸਥਾਨਿਕ ਮਾਹੌਲ ਤੋਂ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਵਲ ਦੇ ਪਾਤਰ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਲੁਕ ਛਿਪ ਕੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸੂਰਮੇ ਸਿੰਘ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਪਿੰਡਾਂ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਅਤੇ ਸਾਧਾਰਨ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਨੇੜੇ ਯਥਾਰਥਕ ਪਾਤਰ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਵਲ ਦਾ ਅਰੰਭ ਵੀ ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ ਵਰਗਾ ਹੀ ਨਾਟਕੀ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਨਾਇਕਾ ਜਮਨਾ ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿਚ ਭਟਕਦੀ ਹੋਈ ਕਈ ਪਖੰਡੀਆਂ ਠੱਗਾਂ ਮਾਂਦਰੀ, ਈਸਾਈ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਮੌਲਵੀ ਆਦਿ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਤੇ ਵਿਆਹ ਤੇ ਨਿਕਾਹਾਂ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਆਤਮਘਾਤ ਕਰਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਵਿਚ ਛਾਲ ਮਾਰ ਦੇਂਦੀ ਹੈ। ਰੁੜ੍ਹਦੀ ਆਉਂਦੀ ਨੂੰ ਇਕ ਸੰਤ (ਬਾਬਾ ਨੌਧ ਸਿੰਘ) ਨੇ ਬਚਾ ਲਿਆ। ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿਚ ਧੀ ਸਮਾਨ ਰੱਖਿਆ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਤੇ ਸਿੱਖੀ ਅਸੂਲਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਢਾਲਿਆ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸੁਭਾਗ ਕੌਰ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਨਾਵਲ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਨੌਧ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਾਤਰ ਆਦਰਸ਼ਕ ਤੇ ਨਮੂਨੇ ਦਾ ਪਾਤਰ ਘੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਸੁਭਾਗ ਕੌਰ ਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਦਾ ਅਤੇ ਨਾਵਲ ਵਿਚ ਆਏ ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਪਾਤਰਾਂ ਦਾ ਸੁਧਾਰ ਕਰਦਾ ਵਿਖਾਇਆ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਨੌਧ ਸਿੰਘ ਨਾਮ ਜਪਣ, ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਤੇ ਵੰਡ ਕੇ ਛਕਣ ਵਾਲੀ ਸੇਵਾ ਸਿਮਰਨ ਤੇ ਸੰਤੋਖ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਹੈ।

ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ ਨਾਵਲਾਂ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਹੈ, ਪਰ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੇ ਪਾਤਰ ਨਿਰੋਲ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਨਹੀਂ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਤੇ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਨਾਵਲ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਸੁੰਦਰੀ, ਬਿਜੈ ਸਿੰਘ, ਸ਼ੀਲ ਕੌਰ, ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ ਤੇ ਸੁਭਾਗ ਕੌਰ ਆਦਿ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਕਈ ਪੜਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਆਈਆਂ ਉਲਝਣਾਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਤੇ ਕਸ਼ਟ ਆਦਿ ਨਾਵਲ ਵਿਚ ਰੁਮਾਂਚਿਕ ਤੱਤ ਭਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਰੌਚਕਤਾ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਨੌਧ ਸਿੰਘ ਇਕ ਕਸ਼ਟ ਨਿਵਾਰਕ ਪੁਰਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਇਹੀ ਗੁਣ ਉਸਨੂੰ ਅਮਰ-ਪਾਤਰ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਸਹਾਈ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਵਲਾਂ ਦੇ ਨਾਇਕ ਤੇ ਨਾਇਕਾਵਾਂ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਉਤੇ ਅਮਿੱਟ ਛਾਪ ਛੱਡਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਵਲ ਦੇ ਕੁਝ ਪਾਤਰਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰੋਲ ਚੰਗੇ ਜਾਂ ਮੰਦੇ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਇਆ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਰਿੱਤਰ ਉਸਾਰੀ ਦਿਖਾਈ ਹੈ, ਉਹ ਹਾਲਾਤ ਅਨੁਸਾਰ ਬਦਲਦੇ ਤੇ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਬੈਰਿਸਟਰ ਤੇ ਬੈਰਿਸਟਰਾਣੀ ਦਾ ਆਚਰਣ ਬਾਬੇ ਦੀਆਂ ਦਲੀਲਾਂ ਨਾਲ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੁਸਲਮਾਨ ਪਾਤਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਨੇਕੀ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾ ਪੁੰਗਰਦਾ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ ਨਾਵਲਾਂ ਦੇ ਪਾਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸੂਰਮੇ ਬਲਵਾਨ ਤੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਤਲੀ ’ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਦਿਖਾਇਆ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹਾਕਮ ਤੇ ਅਫ਼ਸਰ ਸਾਰੇ ਹੀ ਕਾਮ ਵਾਸ਼ਨਾ ਦੇ ਭੁੱਖੇ ਇੱਥੋਂ ਤੀਕ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬੇਗਮਾਂ ਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਦਿਖਾਏ ਹਨ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਸੂਰਮਿਆਂ ਉਤੇ ਆਸ਼ਿਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਨਾਵਲ-ਰਚਨਾ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਵਲਾਂ ਦੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕੇਵਲ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਹਿੱਤ ਲਿਖ ਰਹੇ ਸਨ, ਨਾ ਕਿ ਨਿਰੋਲ ਸਿਰਜਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਦਾ ਪਰਗਟਾਵਾ ਕਰਨ ਹਿੱਤ ਆਪਣੇ ਨਾਵਲਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਮਨਚਾਹੇ ਮੋੜ ਦੇ ਕੇ ਅਤੇ ਮੌਕਾ-ਮੇਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਕੇ ਮਨੋਰਥ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਹਿੱਤ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਅਗਾਂਹ ਤੋਰੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂਕਿ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਉਤੇ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਚਰਿੱਤਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈ ਜਾਏ ਅਤੇ ਉਹ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਬੀਤੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ, ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ, ਸੂਰਮਤਾਈਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਸੋਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈਂਦੇ ਰਹਿਣ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਬਹੁਤ ਹੱਦ ਤੀਕ ਆਪਣੇ ਮਨੋਰਥ ਵਿਚ ਸਫਲ ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਸਬੂਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਵਿਕਰੀ ਹੈ। ‘ਸੁੰਦਰੀ’ ਨਾਵਲ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਧਾਰਮਿਕ ਪੁਸਤਕ ਵਜੋਂ ਬੱਚੇ-ਬੱਚੀਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਨੌਧ ਸਿੰਘ’ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ ਉਚੇਰੀਆਂ ਪਰੀਖਿਆਵਾਂ ਲਈ ਨੀਯਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੇ ਮੋਢੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਤੇ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੱਥਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਸੱਚ ਝੂਠ ਠੀਕ ਤੇ ਗ਼ਲਤ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਟੁੰਬਿਆ ਹੈ। ਇਕ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਢਹਿੰਦੀ ਦਸ਼ਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦਸ਼ਾ ਤੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਉਪਰ ਉਠਣ ਅਤੇ ਦਲੇਰੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਲਈ ਉਭਾਰਿਆ ਹੈ। ਸਿੱਖੀ ਵੇਸ ਤੇ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਨੂੰ ਬਹਾਦਰੀ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਮੰਨ ਕੇ, ਇਸ ਦੀ ਉੱਤਮਤਾ ਦਰਸਾਈ ਹੈ। ਕਈ ਮੁਸਲਮਾਨ ਪਾਤਰ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ‘ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ' ਨਾਵਲ ਵਿਚ, ਸਿੱਖੀ ਧਰਮ ਤੇ ਮਰਯਾਦਾ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋਈਆਂ ਦਿਖਾਈਆਂ ਹਨ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਕਿਰਦਾਰ ਦਿਖਾ ਕੇ ਇਕ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸੱਚ ਨੂੰ ਉਘਾੜਿਆ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਜਥਿਆਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਆਪਣੀ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਧੂਆਂ ਫਕੀਰਾਂ ਨੂੰ ਬੜਾ ਮਾਣ ਦੇਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਪਾਤਰਾਂ ਵਿਚ ਨੇਕੀ ਦੀ ਕਿਰਨ ਘੱਟ ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਹੈ, ਕੇਵਲ ਇੱਕਾ-ਦੁੱਕਾ ਪਾਤਰ ਹੀ ਅਜਿਹੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਸਾਂਈਂ ਸਾਬਰ ਸ਼ਾਹ ‘ਬਿਜੈ ਸਿੰਘ’ ਦਾ ਇਕ ਪਾਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ੀਲ ਕੌਰ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮੁਗਲ਼ਾਂ ਦੀ ਕੈਦ ਵਿਚੋਂ ਬਚਾ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਲੋੜ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਜੋ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਕਾਰਜ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਨਿਭਾਇਆ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਤੇ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਲਈ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਟਾਕਰੇ ਉਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਲਪ ਵਧੇਰੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਪਾਠਕਾਂ ਤਕ ਪੁੱਜੀ ਹੈ।