ਅਬਦੁੱਸਮੱਦ ਖਾਨ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਖੁਰਾ-ਖੋਜ ਮਿਟਾਉਣ ਦੇ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਅਥਾਹ ਯਤਨਾਂ ਅਤੇ ਅਸਹਿ ਤੇ ਅਕਹਿ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਿੱਖ-ਸ਼ਕਤੀ ਘਟਣ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੈ ਰਹੀ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਬਦੁੱਸਮੱਦ ਖਾਨ ਦੀ ਅਸਫਲਤਾ ਮੰਨਦਿਆਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਲਤਾਨ ਬਦਲ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਉਸ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਅਤੇ ਜੋਸ਼ੀਲੇ ਪੁੱਤਰ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਨ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਸੂਬਾ ਥਾਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਨਾਮੋ-ਨਿਸ਼ਾਨ ਮਿਟਾ ਦੇਣ ਦੀ ਕੇਵਲ ਹਦਾਇਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਲਈ ਹਰ ਤਰੀਕਾ ਵਰਤਣ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਭਰੋਸਾ ਵੀ ਦੁਆਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਇਸ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ, ਉਸ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਜਿਹੋ ਜਿਹੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋਵੇਗੀ, ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਸੰਕੋਚ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ।

ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸੂਬੇ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀਆਂ ਜ਼ਿਮੇਂਦਾਰੀਆਂ ਸੰਭਾਲਦਿਆਂ ਹੀ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਨ ਨੇ ਆਪਣਾ ਦਬਦਬਾ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਅਬਦੁੱਸਮੱਦ ਖਾਨ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਅਸਹਿ ਤੇ ਅਕਹਿ ਜ਼ੁਲਮ ਢਾਹੁਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕੋਨੇ-ਕੋਨੇ ਵਿਚ ਫੌਜੀ ਟੁਕੜੀਆਂ ਤੈਨਾਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਸ਼ਹਿਰਾਂ, ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਫੜ-ਫੜ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ।

ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਪ੍ਰਿੰ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ‘ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ’ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਹੈ: ‘…ਉਨ੍ਹਾਂ (ਸਿੱਖਾਂ) ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਦਿੱਲੀ ਗੇਟ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਖਾਸ ਦੇ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਧੌਣਾ ਕੱਟ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਬਾਕੀ ਦਿਆਂ ਨੂੰ ਭੈ-ਭੀਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਤਲ ਹੋਏ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਿਆਂ ਕਰ ਕੇ ਮੀਨਾਰ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ‘ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ…’।

ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਨ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਜਾ ਆਪਣੇ ਡੇਰੇ ਲਾਉਣ ’ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਰ ਹੋਣਾ ਪੈ ਗਿਆ। ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਡੇਰਾ ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਵਿਖੇ ਸੀ। ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਸਿੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ‘ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ:

‘…ਕੋਊ ਸਿੰਘਨ ਚਾਪੀ ਕਰੈ, ਕੋਊ ਚੌਰ ਝਲਾਇ,
ਕੋਈ ਪਾਣੀ ਲਿਆਵਹਿ ਦੂਰ ਤੇ, ਬੈਠ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਾਹਿ।
ਕੋਈ ਸਿੰਘ ਖੜ ਦਾਤਨ ਕਰਾਹਿਂ।
ਕੋਈ ਸਿੰਘ ਖੜ ਕਛ ਬੰਨ੍ਹਾਹਿਂ।
ਕਿਸੈ ਸ਼ਰੀਕੈ ਕਰੈ ਕੋਊ ਨਾਂਹਿ, ਦੌੜ ਦੌੜ ਟਹਲ ਕਮਾਹਿਂ’।

(ਅਰਥਾਤ ਇਸ ਸੰਕਟ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਪ੍ਰਤੀ ਅਜਿਹੀ ਸਾਂਝ ਤੇ ਹਮਦਰਦੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਅਜਿਹਾ ਵਾਤਾਵਰਨ ਬਣ ਗਿਆ ਕਿ ਸਿੰਘਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਮੁੱਠੀ-ਚਾਪੀ ਕਰਦਾ (ਲੱਤਾਂ-ਪੈਰ ਦਬਾਂਦਾ), ਕੋਈ ਚਵਰ (ਪੱਖਾ) ਝੁਲਾਂਦਾ, ਕੋਈ ਦੂਰੋਂ ਪਾਣੀ ਲਿਆ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਕੋਈ ਕੋਲ ਖੜੋ ਦਾਤਨ ਕਰਵਾਉਂਦਾ। ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਸ਼ਰੀਕਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਦਾ, ਹਰ ਕੋਈ ਦੌੜ-ਦੌੜ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਸੀ।)

ਪ੍ਰਾਚੀਨ ‘ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਵਰਣਨ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਕਟ ਨੇ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਆਪਸੀ ਪਿਆਰ ਇਤਨਾ ਵਧ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਕੰਮ ਆਉਣਾ ਆਪਣਾ ਮੁੱਖ ਫਰਜ਼ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਨੰਦ ਆਉਂਦਾ।

ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸਰਕਾਰੀ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੁੰਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਆਮ ਲੋਕੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਹਮਦਰਦੀ ਰੱਖਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂ ਵੀ ਸਨ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵੀ। ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਬਟਾਲਵੀ ‘ਜ਼ਿਕਰ-ਇ-ਗੁਰੂਆਂ’ ਵਿਚ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘…ਲੋਕੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਪਹੁੰਚਾ ਕੇ, ਦੋ-ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਸਿੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸਖਤੀਆਂ ਨੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਹੌਂਸਲਾ ਤੋੜਨ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਕਸ਼ਟ ਸਹਿ ਰਹੇ ਸਿੱਖਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਹਮਦਰਦੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ’।

ਦੁੱਖਾਂ-ਤਕਲੀਫਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੁੰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਂ-ਬੇਲਿਆਂ ਵਿਚ ਛੁਪ ਕੇ ਜਾਨਾਂ ਬਚਾਈ ਫਿਰਦਿਆਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਚਰਣ ਵਿਚ ਕੋਈ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਈ। ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਜਾਨਾਂ ਹਥੇਲੀ ਤੇ ਰੱਖੀ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਜੂਝਦਿਆਂ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਲਗਾ ਦਿੰਦੇ। ਅਜਿਹੀ ਸੰਕਟਮਈ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਦੀ ਕਿਸੇ ਬੇਗੁਨਾਹ ਉੱਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸਤਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਸਦਾ ਹੀ ਜ਼ਾਲਮ ਸਰਕਾਰ, ਉਸ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇਸ ਵਤੀਰੇ ਨੂੰ ‘ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਦਾ ਨਾਂ ਦੇ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਦਨਾਮ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰਿੰ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ‘ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ’ ਵਿਚ ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਕਰਦੇ ਹਨ:

‘ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਅਜਿਹੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ, ਜਿੱਥੇ ਇਕ ਧਿਰ ਨੂੰ ਇਨਸਾਨੀ ਹੱਕਾਂ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਸੀ’। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ‘ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ: ‘…ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਛੇੜਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਜੇ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਮਾਲ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗਣ ’ਤੇ ਉਹ ਮਾਲ ਪੂਰੇ ਦਾ ਪੂਰਾ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ’।

ਪ੍ਰਿੰ. ਸਤਿਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਪੁਸਤਕ ‘ਸਾਡਾ ਇਤਿਹਾਸ’ ਵਿਚ ਇਕ ਉਦਾਹਰਣ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿਆਲਕੋਟ ਦੇ ਸੇਠ ਪ੍ਰਤਾਪ ਚੰਦ ਦਾ ਟਾਂਡਾ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦਪੁਰ ਉਤਰਿਆ ਸੀ। ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ ਜਾ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਤਾਂ ਵਪਾਰੀ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇੰਨ-ਬਿੰਨ ਜਾ ਕੇ ਵਾਪਸ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ।

ਇਸ ਸੰਕਟਪੂਰਨ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲੇ ਵਿਚਲੇ ‘ਵਾਂ’ ਪਿੰਡ ਦਾ ਸ. ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਬੜੀ ਨਿਡਰਤਾ ਨਾਲ ਮਦਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨਾਲ ਕਈ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਦਲੇਰੀ ਤੇ ਨਿਡਰਤਾ ਕਾਰਨ ਸਨਮਾਨ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਬੜਾ ਦਲੇਰ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਬੜਾ ਮਾਣ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ। ਨੁਸ਼ਹਿਰੇ ਦੇ ਚੌਧਰੀ ਸਾਹਿਬ ਰਾਏ ਨੇ ਪੱਟੀ ਦੇ ਫੌਜਦਾਰ ਜ਼ਾਫਰ ਬੇਗ਼ ਪਾਸ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕੀਤੀ ਕਿ ਪਿੰਡ ‘ਵਾਂ’ ਦਾ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਾਹਿਬ ਰਾਏ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਜ਼ਾਫਰ ਬੇਗ਼ ਨੇ ਸ. ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਵਿਰੁੱਧ ਫੌਜ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੱਤੀ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਹੀ ਸਰਦਾਰ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਅਜਿਹੀ ਮਾਰ ਮਾਰੀ ਕਿ ਫੌਜ ਨੇ ਭੱਜਦੇ ਹੋਏ ਪਿੱਛੇ ਵੱਲ ਨੂੰ ਮੁੜ ਕੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ। ਇਸ ਮੁੱਠ-ਭੇੜ ਵਿਚ ਜ਼ਾਫਰ ਬੇਗ਼ ਦਾ ਭਤੀਜਾ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਜ਼ਾਫਰ ਬੇਗ਼ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਦੀ ਜਦੋਂ ਇਹ ਹਾਲਤ ਦੇਖੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸੂਬੇ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਨ ਪਾਸੋਂ ਮਦਦ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਇਬ ਮੋਮਨ ਖਾਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ 2200 ਘੋੜ ਸਵਾਰ, 40 ਬੰਦੂਕਚੀ, 5 ਹਾਥੀ ਅਤੇ 4 ਰਹਿਕਲੇ ਸ. ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਵਿਰੁੱਧ ਭੇਜੇ।

ਉੱਧਰ ਸ. ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਕੇਵਲ 22 ਸਿੰਘ ਸਨ। ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਹਿੰਦੂਆਂ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਜਦ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਨ ਵੱਲੋਂ ਫੌਜ ਚੜ੍ਹਾਏ ਜਾਣ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸ. ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਉਹ ਵੇਲਾ ਟਪਾਉਣ ਲਈ ਇਧਰ-ਉੱਧਰ ਹੋ ਜਾਣ। ਜਦੋਂ ਫੌਜ ਹਾਰ-ਹੁਟ ਮੁੜ ਜਾਏਗੀ ਤਾਂ ਉਹ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਣ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਸ. ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਸਲਾਹ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਾ ਕੀਤਾ। ‘ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਦੇ ਕਰਤਾ ਨੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਇਉਂ ਕੀਤਾ ਹੈ:

‘ਮੁਖ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਲਾਲੀ ਆਈ, ਹਮ ਆਪ ਚਹੈਂ ਤੁਰਕਨ ਸਿਰ ਲਾਈ।
ਹਮ ਤੌ ਲਰ ਮਰਿ ਹੈਂ ਯਹਿ ਠਾਇ, ਨਹਿˆ ਨਠਿ ਕੈ ਕਿਤ ਔਰਹਿ ਜਾਇ’।

ਇਸ ਅਸਮਾਨਤਾ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਬਾਈ ਦੇ ਬਾਈ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਹੂਲ ਕੇ ਲੜੇ ਅਤੇ ਲੜਦੇ-ਲੜਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜਾਮ ਪੀ ਗਏ।

ਸ. ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਜਦੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਸਿਰ ਛੁਪਾਈ ਬੈਠੇ ਸਿੰਘਾਂ ਪਾਸ ਪੁੱਜੀ ਤਾਂ ਉਹ ਰੋਹ ਵਿਚ ਆ ਗਏ। ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ, ਉਹ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਕਾਫਲਿਆਂ ਅਤੇ ਖਜ਼ਾਨਿਆਂ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਏ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਤੋਂ ਮਾਲੀਆ ਉਗਰਾਹ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਲੁੱਟ ਲੈਂਦੇ। ਫੌਜੀਆਂ ਦੀ ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੌਂਸਲੇ ਨੂੰ ਢਾਹ ਨਾ ਲਾ ਸਕਦੀ। ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਛਾਪਾ ਮਾਰਦੇ ਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਖਜ਼ਾਨਾ ਲੁੱਟ, ਪਲ ਭਰ ਵਿਚ ਹੀ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਓਹਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਵਰ੍ਹੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਾਲੀਆ ਲਾਹੌਰ ਖਜ਼ਾਨੇ ਵਿਚ ਨਾ ਪੁੱਜਣ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਆਪ ਸ਼ਾਹੀ ਫੌਜ ਦੇ ਹੱਥ ਆਏ।

ਪ੍ਰਿੰ. ਸਤਿਬੀਰ ਸਿੰਘ ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, ਕਿ “ਜੇ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ਾਹੀ ਫੌਜਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਟਿਕਾਣਿਆਂ ਤੇ ਪੁੱਜ ਵੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਤਾਂ ਉਹ ਝਾੜਾਂ ਵਿਚ ਛੁਪੇ ਸਿੱਖਾਂ ਤਕ ਪੁੱਜਣ ਲਈ ਝਾੜਾਂ ਵਿਚ ਉਤਰਨ ਤੋਂ ਕਤਰਾਂਦੀਆਂ। ਉੱਧਰ ਸਿੱਖ ਝਾੜਾਂ ਵਿਚ ਖੜੇ-ਖੜੇ ਹੀ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਗੁਜ਼ਾਰ ਦਿੰਦੇ। ਇਸੇ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:

ਸਿੰਘਨ ਪੈ ਗੜ ਨਹਿਂ ਹੁਤੋ, ਜਿਤ ਕੀ ਓਟ ਲੜਾਹਿਂ।
ਉਠ ਨਠ ਰੋਹੀ ਮਧ ਛਿਪਹਿ, ਕਿ ਖੂਹਨ ਖੱਡਨ ਮਾਂਹਿ।

ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਹਾੜ-ਹੁਟ ਕੇ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਨ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰਨ ਅਤੇ ਘੇਰ-ਘੇਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਫੌਜੀ ਟੁਕੜੀਆਂ ਚਹੁੰ ਪਾਸੇ ਭੇਜੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਸਿੱਖ ਉਸ ਸਮੇਂ ਰਾਵੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵਾਲੀ ਇਕ ਹਵੇਲੀ ਵਿਚ ਸਨ। ਉੱਥੋਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਪੁੱਜ ਲੁਕ ਗਏ। ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਨ ਦੀਆਂ ਭੇਜੀਆਂ ਫੌਜੀ ਟੁਕੜੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛੁੱਪਣ ਟਿਕਾਣਿਆਂ ਤੇ ਪੁੱਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਲੈ ਲਿਆ। ਅੰਦਰ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦਾ ਸਮਾਨ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਿੱਖ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਥੋਂ ਨਿਕਲ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਬਾਹਰ ਫੌਜੀ ਘੇਰਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਕਲਣਾ ਸੰਭਵ ਹਿੱਸਾ) ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਿਉਂ ਹੀ ਉਹ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਗੋਲੇ ਵਰਸਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ। ਆਖਰ ਕੁਦਰਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ’ਤੇ ਆਈ। ਬਾਰਸ਼ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਇਤਨੀ ਬਾਰਸ਼ ਹੋਈ ਕਿ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਨਕਾਰਾ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਮੌਕੇ ਦਾ ਲਾਭ ਉਠਾਇਆ ਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਕੱਟ-ਵੱਢ ਕਰਦੇ ਨਿਕਲ ਗਏ। ਸਵੇਰੇ ਜਦੋਂ ਬਾਰਸ਼ ਰੁਕਣ ’ਤੇ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਕਿਸੇ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਤ ਹੋਈ ਝੜਪ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ-ਮੁਕਾਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿਚ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਭੀਲਵਾਲ ਵਿਖੇ ਟਿਕਾਣਾ ਕਰ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਮਨਾਉਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਜਿਉਂ ਹੀ ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜ ਦੇ ਰੰਗ-ਰਲੀਆਂ ਮਨਾਏ ਜਾਣ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਤਕ ਪੁੱਜੀਆਂ, ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਰੰਗ-ਰਲੀਆਂ ਮਨਾਉਂਦੇ ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜੀਆਂ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਤੇਗ ਦੀ ਭੇਟ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦਿਆਂ ਗ਼ਾਇਬ ਹੋ ਗਏ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਅਚਾਨਕ ਹਮਲੇ ਵਿਚ ਮੁਰਤਜ਼ਾ ਖਾਨ ਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜ ਦੇ ਮੁਖੀ ਮਾਰੇ ਗਏ।

ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਨ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਜ਼ੋਰ-ਜਬਰ ਅਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਮੁਕਾਇਆ ਜਾਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।