ਰੰਗ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਦਲ ਗਏ ਜਾਪਦੇ ਨੇ, ਸਾਫ ਬੰਦਿਆਂ ਦੀ ਰਹਿ ਗਈ ਨੀਤ ਹੈ ਨਹੀਂ।
ਦਿਲੀਂ ਈਰਖਾ ਦੇ ਭਾਂਬੜ ਮੱਚਦੇ ਨੇ, ਹਿਰਦਾ ਕਿਸੇ ਦਾ ਵੀ ਠੰਢਾ ਸੀਤ ਹੈ ਨਹੀਂ।
ਲੋਕ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕਰਨ ਠੱਗੀਆਂ, ਰਹਿ ਗਈ ਦਰਦ ਵੰਡਾਉਣ ਦੀ ਰੀਤ ਹੈ ਨਹੀਂ।
ਸਭੋ ਸੁਖਾਂ ਦੇ ਯਾਰ ‘ਪੰਛੀਆ’ ਉਇ, ਸੱਚੀ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰੀਤ ਹੈ ਨਹੀਂ।

ਇਹ ਕਾਵਿ-ਸਤਰਾਂ ਗਿਆਨੀ ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ‘ਪੰਛੀ’ ਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਪਿੰਡ ਘੜਕਾ (ਤਰਨ ਤਾਰਨ) ਵਿਖੇ ਸ. ਸੰਤਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਘਰ 1927 ਈ. ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੁੱਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਪਾਸੋਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਹੀ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਦੀ ਹਰ ਮੱਸਿਆ ’ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਅਤੇ ਸਟੇਜ ’ਤੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਬੋਲਦੇ। ਇਹ ਉੱਥੋਂ ਹੀ ਰਾਇ ਕਲਾਂ (ਤਹਿਸੀਲ ਕਸੂਰ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲਾਹੌਰ) ਦੇ ਢਾਡੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿਚ ਆਏ। ਆਪ ਦਾ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਕਹਿਣ ਦਾ ਨਿਵੇਕਲਾ ਢੰਗ ਤੇ ਬੁਲੰਦ ਅਵਾਜ਼ ਕਾਰਨ ਢਾਡੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇੰਨੇ ਪਸੰਦ ਆਏ ਕਿ ਉਹ ਪੰਛੀ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਰਾਇ ਕਲਾਂ ਲੈ ਗਏ ਅਤੇ ਢਾਡੀ ਕਲਾ ਸਿਖਾਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।

ਪਿੰਡ ਰਾਇ ਕਲਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਬਾਪੂ ਚੰਦਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਬੀਬੀ ਅਵਤਾਰ ਕੌਰ, ਜੋ ਧਾਰਮਿਕ ਬਿਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਤੇ ਨੇਕ-ਦਿਲ ਇਨਸਾਨ ਸਨ, ਨੂੰ ਪੰਛੀ ਜੀ ਦੇ ਮਿਲਾਪੜੇ ਸੁਭਾਅ, ਸੰਜੀਦਗੀ ਅਤੇ ਸਰਲਤਾ ਨੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਬਾਪੂ ਚੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਉਸ ਵਕਤ ਕੋਈ ਔਲਾਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ‘ਪੰਛੀ’ ਜੀ ਦੇ ਮੋਹ ਵਿਚ ਇੰਨੇ ਭਿੱਜ ਗਏ ਕਿ ਆਪਣਾ ਪੁੱਤਰ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਸ. ਪੰਛੀ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਫ਼ਰਜ਼ ਅਦਾ ਕੀਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਆਖਰੀ ਪਲਾਂ ਤਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਰਹੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ।

ਢਾਡੀ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਢਾਡੀ ਸਨ, ਜੋ ਪਿੰਡ ਕਾਦੀਵਿੰਡ (ਤਹਿਸੀਲ ਕਸੂਰ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲਾਹੌਰ) ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਬਾਪੂ ਚੰਦਾ ਸਿੰਘ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਢਾਡੀ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਬਾਪੂ ਚੰਦਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਪੇ੍ਰਰਨਾ ਸਦਕਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਦਰਾਂ-ਸੋਲਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਢਾਡੀ ਜਥਾ ਬਣਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਪਿਆਰ ਵੰਡਦੇ ਅਤੇ ਸਟੇਜਾਂ ’ਤੇ ਬੋਲਦੇ। ਦਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦੀਆਂ ਸਿਖਰਾਂ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਪੰਛੀ ਹੁਰਾਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਪੈਸਾ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਕਮਾਉਣ ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ, ਸਗੋਂ ਇਕ ਆਦਰਸ਼ ਬਣ ਕੇ ਹਰ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਕ ਬਣੇ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਬੀਬੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਕੌਰ ਤਰਨ ਤਾਰਨ, ਜੋ ਸੰਤ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਬੇਟੀ ਸਨ, ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਤਿੰਨ ਬੇਟੀਆਂ ਤੇ ਇਕ ਬੇਟਾ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। 1947 ਈ. ਦੀ ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਬਾਪੂ ਚੰਦਾ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਪੂਰੇ ਪਰਵਾਰ ਸਮੇਤ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ- ਛਡਾ ਕੇ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸੰਤ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਕੋਲ ਆ ਗਏ। ਦੇਸ਼-ਵੰਡ ਦੇ ਸੰਤਾਪ ਨੂੰ ਸ. ਪੰਛੀ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੱਖੀਂ ਵੇਖਿਆ। ਵੰਡ ਦੇ ਸੰਤਾਪ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਵੀ ਮਨ ਨੂੰ ਕਲਮ ਚੁਕਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਤੜਫਦੇ ਮਨ ਨੇ “ਪੰਛੀ ਦੇ ਕੀਰਨੇ” ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਕਈ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਜੋ ਦੇਸ਼-ਵੰਡ ਦੇ ਸੰਤਾਪ ਨੂੰ ਬੜੇ ਦਰਦ ਭਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦਰਦ ਭਰੀਆਂ ਇਹ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਮੈਂ ਤੇ ਮੇਰੇ ਮਾਣਯੋਗ ਪਿਤਾ ਜੀ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਦੇ ਸੈਂਟਰ ਮਾਝਾ ਦੀਵਾਨ ਵਿਚ ਹਰ ਮੱਸਿਆ ’ਤੇ ਸੁਣਦੇ ਸਾਂ। ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੜੇ ਵੱਡੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਸਨ। ਸੈਂਟਰ ਮਾਝਾ ਦੇ ਦੀਵਾਨ ਵਿਚ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੇ ਗੋਡੇ ਨਾਲ ਲੱਗ ਕੇ ਮੈਂ ਪੰਛੀ ਜੀ ਨੂੰ ਬੜੀ ਰੀਝ ਲਾ ਕੇ ਵੇਖਦਾ ਤੇ ਸੁਣਦਾ ਸਾਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ- ਸੁਣ ਕੇ ਮੇਰੇ ਅਚੇਤ ਮਨ ਵਿਚ ਕਿਤੇ ਢਾਡੀ ਕਲਾ ਦੇ ਪਿਆਰ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦਾ ਬੀਜ ਬੀਜਿਆ ਗਿਆ।

ਸ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ‘ਪੰਛੀ’ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਗਵਾਚਣ ਦਾ ਝੋਰਾ, ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸੁਣਾਉਂਦਿਆਂ ਸਾਫ ਝਲਕਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦਾ ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜਨਮ ਭੋਆਂ ਛੱਡਣ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਹੇਰਵਾ ਸੀ। ਅਜ਼ਾਦੀ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਇਉਂ ਝਲਕਦਾ ਹੈ:

ਕਈਆਂ ਚਿਰਾਂ ਦੀ ਹੈ ਸੀ ਉਡੀਕ ਸਾਨੂੰ, ਕਦੇ ਹੋਵੇਗਾ ਦੇਸ਼ ਅਜ਼ਾਦ ਸਾਡਾ।
ਬੇ-ਗੁਨਾਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿੰਜਰੀਂ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਨਿਕਲ ਜਾਏਗਾ ਏਥੋਂ ਸਿਆਦ ਸਾਡਾ।
ਸਾਡੀ ਕੀਤੀ ਕਮਾਈ ਨੂੰ ਲੁੱਟੂ ਕੋਈ ਨਾ, ਸੋਹਣਾ ਹੋਵੇਗਾ ਦੇਸ਼ ਆਬਾਦ ਸਾਡਾ।
ਏਸ ਗੱਲ ਦਾ ‘ਪੰਛੀਆ’ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਹੋ ਜਾਣਾ ਹੈ ਝੁੱਗਾ ਬਰਬਾਦ ਸਾਡਾ।

ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਘਰ-ਘਾਟ, ਮਾਲ-ਡੰਗਰ, ਬਾਗ਼ ਤੇ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਆਦਿ ਛੱਡ ਕੇ ਜਦ ਇੱਧਰ ਆਏ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਕਿਹਾ। ਸ. ਪੰਛੀ ਦੇ ਖਿਆਲ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਸਗੋਂ ਦੇਸ਼-ਭਗਤ ਆਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਵਾਸਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਵਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਦੇ ਅੱਗੇ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਅੱਡੇ। ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਕਈਆਂ ਨੇ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਆਦਿ ਗਲਤ ਅਲਾਟਮੈਂਟਾਂ ਕਰਵਾ ਲਈਆਂ ਤੇ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਿਖਿਆ:

ਸਾਲ ਅਸਾਂ ਨੂੰ ਤੀਸਰਾ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਠੋਕਰਾਂ ਖਾਂਦਿਆਂ ਨੂੰ।
ਪੱਕਾ ਫੈਸਲਾ ਅਜੇ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਸਾਡੀ ਕਿਸਮਤ ਦਾ।
ਸਾਡੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਕਰੋੜਾਂ ਪੈਸੇ, ਲੁੱਟ ਲਏ ਸ਼ੈਤਾਨ ਬੰਦਿਆਂ।
ਕਿਸੇ ਕੋਠੀਆਂ ਅਲਾਟ ਕਰਵਾਈਆਂ, ਕੋਈ ਬੈਠਾ ਸੜਕਾਂ ਉੱਤੇ।
ਲੁੱਛਦਾ! ਲੁੱਛਦਾ! ‘ਪੰਛੀਆਂ’ ਨਹੀਂ ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਪੁੱਛਦਾ।

ਸ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ‘ਪੰਛੀ’ ਸੈਂਟਰ ਮਾਝਾ ਦੀਵਾਨ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਵਿਚ ਸਾਵੇਂ (ਤੀਆਂ) ਨਾਮੀ ਕਵਿਤਾ ਬੜੇ ਵੈਰਾਗ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਇਕ ਲੜਕੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਟੱਬਰ ਦਾ ਸੰਤਾਲੀ ਦੀ ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਇਕ ਵੀ ਜੀਅ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਚਿਆ। ਉਹ ਜਿਵੇਂ-ਕਿਵੇਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਸਾਵੇਂ ਖੇਡਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਤੋਂ ਇਕਲਵਾਂਜੇ ਬੈਠੀ ਉਸ ਕੁੜੀ ਕੋਲ ਸ਼ਾਇਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਕੁੜੀ ਦਰਦ ਭਰੀ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਗਵਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਉਹ ਯਤੀਮ ਕੁੜੀ, ਕਿਵੇਂ ਹੱਸ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਸ. ਪੰਛੀ ਜੀ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਸਨ:

ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਸ ਬੀਬੀ! ਕਿਉਂ ਬੈਠੀ ਪਰ੍ਹਾਂ ਦੁਰੇਡੇ ਨੀਂ।
ਸਭ ਕੁੜੀਆਂ ਸਾਵੇਂ ਖੇਡਦੀਆਂ, ਪਰ ਤੂੰ ਨਾ ਸਾਵੇਂ ਖੇਡੇਂ ਨੀ।
ਉਹ ਬੋਲੀ, ਵੇ ਵੀਰਾ! . . .
ਸਾਵੇਂ ਨੇ ‘ਸਾਵਿਆਂ’ ਦੇ, ਮੈਨੂੰ ਰੱਬ ਨਾ ਸਾਵੀਂ ਛੱਡਿਆ ਹੈ।
ਪਿਓ-ਦਾਦਾ ਜਿਸ ਥਾਂ ਵਸਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਘਰ ’ਚੋਂ ਸਾਨੂੰ ਕੱਢਿਆ ਹੈ।

ਸ. ਪੰਛੀ ਜੀ ਵੰਡ ਦੀ ਦਰਦ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਦੇਸ਼ ਵੰਡ ਦੇ ਪੀੜਤ ਲੋਕ ਸੁਣ-ਸੁਣ ਕੇ ਬੁੱਕ-ਬੁੱਕ ਅਥਰੂ ਕੇਰਦੇ। ਸ. ਪੰਛੀ ਅੱਗੇ ਨੋਟਾਂ ਦੀ ਢੇਰੀ ਲਾ ਦਿੰਦੇ। ਕਈਆਂ ਜਨਾਨੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤ ਜਾਂ ਪਤੀ ਅਣਚਾਹੀ ਦੇਸ਼-ਵੰਡ ਵਿਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ, ਭੁੱਬੀਂ ਰੋਦੀਆਂ। ਸ. ਪੰਛੀ ਜੀ ਵੀ ਸਟੇਜ ਤੋਂ ਅਥੱਰੂ ਕੇਰੀ ਜਾਂਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਲਮ ਤੋਂ ਇਹ ਪ੍ਰਸੰਗ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਗਏ:-

□ ਅਰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਤਲਵੰਡੀ
□ ਮਲਕ ਭਾਗੋ
□ ਰੁਹੇਲ ਖੰਡ ਦੇ ਕੌਤਕ
□ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ
□ ਬੱਬਰਾਂ ਦੀ ਵਾਰ
□ ਸ਼ਹੀਦ ਸ. ਭਗਤ ਸਿੰਘ
□ ਪਟਨੇ ਦੇ ਕੌਤਕ
□ ਬਾਬਾ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨੌਰੰਗਾਬਾਦੀ
□ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸ੍ਰੀ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ
□ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਆਦਿ।

ਸੋਚਾਂ ਦੀ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਸ. ਪੰਛੀ ਜੀ ਨੂੰ ਆਸ ਤੋਂ ਖਾਸ ਬਣਾਉਂਦੀ ਸੀ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਸੀ ਕਿ ਜੋ ਇਨਸਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਵਾਰ ਸੁਣ ਲੈਂਦਾ, ਜਾਂ ਮਿਲ ਲੈਂਦਾ ਸੀ, ਵਾਰ- ਵਾਰ ਸੁਣਨਾ ਤੇ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ।

ਸ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ‘ਪੰਛੀ’ ਕਿਸੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪਾਰਟੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ। ਬਲਕਿ ਨਿਰੋਲ ਢਾਡੀ ਜਥੇ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਿਚਰਦੇ ਰਹੇ। 1955 ਈ. ਤੇ 1960 ਈ. ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਵਿਚ ਦੋ ਵਾਰ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਕੱਟੀ। ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਵਾਸਤੇ ਆਪਣਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਨਿਭਾਇਆ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਢਾਡੀ ਵਾਰਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਢਾਡੀ ਦਰਬਾਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਹਨ। ਸ. ਪੰਛੀ ਜਦੋਂ ਸਟੇਜ ’ਤੇ ਬੋਲਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਸ੍ਰੋਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਘੰਟੇ ਸੁਣਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਤੇ ਬੱਬਰਾਂ ਦੀ ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਵੇਕਲੇ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਸਨ। ਉਹ ਜਦੋਂ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸਟੇਜ ’ਤੇ ਬੋਲਦੇ ਤਾਂ ਸਰੋਤੇ ਤੇ ਸ. ਪੰਛੀ ਖ਼ੁਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਐਨੇ ਖੁੱਭ ਜਾਂਦੇ ਕਿ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤ੍ਰਿਪ-ਤ੍ਰਿਪ ਹੰਝੂ ਵਹਿਣ ਲੱਗ ਪੈਦੇ। ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਲੂਈਂ ਕੰਡੇ ਖੜੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਤੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਚੁੱਪ ਵਰਤ ਜਾਂਦੀ। ਢਾਡੀ ਕਲਾ ਦੇ ਪਿਤਾਮਾ ਗਿਆਨੀ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ‘ਸੀਤਲ’ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵਿਤਾਵਾਂ, ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਢਾਡੀ ਜਗਤ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ, ਨੂੰ ਇਕ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬੱਬਰਾਂ ਦੀ ਵਾਰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਲਿਖੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਹਿਜ-ਭਾਅ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, “ਜੋ ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ‘ਪੰਛੀ’ ਜੀ ਨੇ ‘ਬੱਬਰਾਂ ਦੀ ਵਾਰ’ ਲਿੱਖ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਕੋਈ ਹੋਰ ਕਲਮ ਨਹੀਂ ਲਿਖ ਸਕਦੀ ਹੈ।”

ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਦੀ ਮੱਸਿਆ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨਾਲ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਦ ਦਸਵੀਂ ਪਾਸ ਕਰ ਲਈ, ਤਾਂ ਪੰਛੀ ਜੀ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਵਾਸਤੇ ਹਰ ਮੱਸਿਆ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਚਲੇ ਜਾਣਾ। ਇਕ ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਵਾਨ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਸੁਣਾਉਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, “ਬੜੇ ਚਿਰਾਂ ਤੋਂ ਲੋਹਾ, ਆਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੱਕੜੀ ਨੂੰ ਕੱਟਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਏਕੇ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਸਤੇ ਲੋਹੇ ਤੇ ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਤੋਂ ਬਣੀ ਰਬਾਬ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਹੱਥ ਫੜਾਈ। ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਰਬਾਬ ਵਜਾਉਂਦੇ ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਉਚਾਰਦੇ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਏਕਤਾ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿਚ ਪਰੋਂਦੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਟੇਜ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਸੁਣਾਉਣਾ ਲਾਜਵਾਬ ਸੀ।

ਉਹ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਦੀ ਏਕਤਾ ਦੇ ਅਲੰਬਰਦਾਰ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਹਿੰਦੂ ਵੀਰ ਕੇਸ ਰੱਖਦੇ ਸਨ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵੀਰ ਦਾੜ੍ਹੀ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਅਜਿਹੀ ਸਿੱਖ ਸੂਰਤ ਬਣਾਈ ਜੋ ਸਾਰੀ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿਚ ਲੈ ਕੇ ਸਰਬੱਤ ਦਾ ਭਲਾ ਮੰਗਦੀ ਹੈ।

ਪੰਛੀ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਕਾ ਖੂਹ ਲਾਗੇ, ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਘਰ ਬਣਾ ਲਿਆ ਤੇ ਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਪਰ ‘ਪੰਛੀ ਨਿਵਾਸ’ ਉਕਰਵਾ ਲਿਆ, ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਪਰ ‘ਪੰਛੀ ਨਿਵਾਸ’ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤਾ ਚਿਰ ਰਹਿਣਾ ਨਸੀਬ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਤੋਂ ਲਿਖੀਆਂ ਸਤਰਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੋ ਗਈਆਂ।

ਸੱਜਣਾਂ ਦਾ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਪਿਆਰ ਰਹਿ ਜੂਗਾ। ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਬੁਰਜ ਮੱਲੋਂ-ਮੱਲੀ ਢਹਿ ਜੂਗਾ।
‘ਪੰਛੀਆ’ ਸਟੇਜਾਂ ਉੱਤੇ ਸਦਾ ਗਾਉਣਾ ਨਹੀਂ। ਐਸੀਂ ਨੀਂਦ ਸੌਵੇਂਗਾ ਕਿਸੇ ਜਗਾਉਣਾ ਨਹੀਂ।

ਇਕ ਵਾਰ ਜਦ ਉਹ 1960 ਈ. ਦੇ ‘ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦੇ ਮੋਰਚੇ’ ਵਿਚ ਜੇਲ੍ਹ ’ਚੋਂ ਰਿਹਾਅ ਹੋ ਕੇ ਆਏ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੱਸ ਬੀਬੀ ਕਰਤਾਰ ਕੌਰ ਨੇ ਕਿਹਾ “ਜਦੋਂ ਵੀ ਮੋਰਚਾ ਲਗਦਾ ਹੈ, ਤੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਜੇਲ੍ਹ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਏਂ। ਜੇ ਤੈਨੂੰ ਕੁਝ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਪਰਵਾਰ ਦਾ ਕੀ ਬਣੂੰ?” ਸ. ਪੰਛੀ ਜੀ ਦਾ ਉੱਤਰ ਸੀ— “ਬੀਬੀ! ਉੱਥੇ ਸ਼ਹੀਦ ਅਖਵਾਉਂਦੇ . . . ਜੇ ਤੁਰੇ ਜਾਂਦਿਆਂ ਸੱਪ ਲੜ ਕੇ ਮਰ ਜਾਈਏ ਤਾਂ ਕੀ ਕਰੋਗੇ! ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਦੇ ਕਹੇ ਇਹ ਬੋਲ ਸੱਚ ਹੋ ਗਏ। 1965 ਈ. ਦੇ ਅਗਸਤ ਮਹੀਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਬਾਪੂ ਚੰਦਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਮਾਤਾ ਅਵਤਾਰ ਕੌਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਮੀਰਾਂ ਸ਼ਾਹ ਨੂਰ ਨੇੜੇ ਖਾਈ ਫੇਮੇ ਕੀ ਵਿਖੇ ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਘਰ ਵਿਚ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਰਖਵਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਭੋਗ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ ਜੰਗਲ-ਪਾਣੀ ਗਏ। ਵੱਟ ’ਤੇ ਸੱਪ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਉਸ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੈਰ ਆ ਗਿਆ ਤੇ ਸੱਪ ਨੇ ਡੰਗ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਤੁਰ ਕੇ ਘਰ ਆ ਗਏ। ਜਥੇ ਦੇ ਸਾਥੀ ਸਾਰੰਗੀ ਮਾਸਟਰ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ, ਢਾਡੀ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਦਬੁਰਜੀ, ਢਾਡੀ ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਦਬੁਰਜੀ ਘਰ ਹੀ ਮਾਂਦਰੀ ਲੈ ਆਏ। ਮਾਂਦਰੀ ਨੇ ਮੂੰਹ ਨਾਲ ਜ਼ਖ਼ਮ ਨੂੰ ਚੂਸ-ਚੂਸ ਕੇ ਜ਼ਹਿਰ ਕੱਢਿਆ। ਉਸ ਦਿਨ ਕੀਰਤਨ ਵੀ ਕੀਤਾ ਤੇ ਰੱਬ ਨੂੰ ਕਿਹਾ— “ਜੋ ਕੁਝ ਕੀਤਾ ਹੈ ਠੀਕ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਕੋ ਗੱਲ ਦਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸ਼ਿਕਵਾ ਰਹੇਗਾ ਕਿ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਨਹੀਂ ਕਹਿਣਗੇ, ਬਲਕਿ ਕਹਿਣਗੇ ਕਿ ਪੰਛੀ ਸੱਪ ਲੜ ਕੇ ਮਰ ਗਿਆ।” ਪੰਜ ਦਿਨ ਲੰਘ ਗਏ, ਸਰੀਰ ’ਤੇ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਛਾਲੇ ਪੈ ਗਏ। ਘੂਕੀ ਆਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਡਾ. ਸੁਲੱਖਣ ਸਿੰਘ ਕਲਸੀਆਂ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ। ਛੇਵੇਂ ਦਿਨ ਉਹ ਵੀ ਆ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਬੂਟੀ ਰਗੜ ਕੇ ਪਿਆਈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਲਟੀ ਆਉਣੀ ਸੀ, ਪਰ ਨਾ ਆਈ। ਪੰਜਾਬੀ ਕੌਮ ਤੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦਾ ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵਿਦਵਤਾ ਤੇ ਢਾਡੀ ਕਲਾ ਰਾਹੀਂ ਕੌਮ ਦੀਆਂ ਝੋਲੀਆਂ ਭਰਨੀਆਂ ਸਨ, 13 ਅਗਸਤ, 1965 ਈ. ਨੂੰ ਸ਼ਾਮ ਛੇ ਵਜੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਹਾਰ ਗਿਆ ਤੇ ਸਦਾ ਦੀ ਨੀਂਦ ਸੌਂ ਗਿਆ। ਆਪਣੇ ਪਿੱਛੇ ਪਰਵਾਰ ਵਿਚ ਸਪੁਤਨੀ ਬੀਬੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਕੌਰ (ਉਮਰ 33 ਸਾਲ) ਅਤੇ ਧੀਆਂ ਮਨਜੀਤ ਕੌਰ (ਉਮਰ 15 ਸਾਲ), ਜਸਵੰਤ ਕੌਰ (ਉਮਰ 13 ਸਾਲ), ਚਰਨਜੀਤ ਕੌਰ (ਉਮਰ 4 ਸਾਲ) ਅਤੇ ਲੜਕਾ ਸਰਬਜੀਤ ਸਿੰਘ (ਉਮਰ ਡੇਢ ਸਾਲ) ਛੱਡ ਗਏ।

ਅੰਤਿਮ ਅਰਦਾਸ ਵੇਲੇ ਬਾਬਾ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਸੁਰ ਸਿੰਘ ਵਾਲੇ ਤੇ ਬਾਬਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਬੀੜ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਸਾਹਿਬ ਵਾਲੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਪੱਗ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਅਤੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤੀ। ਇਲਾਕੇ ਦੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਢਾਡੀ ਕਲਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸੰਸਕ ਸਨ, ਕਾਫੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚੀਆਂ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਪਤਨੀ ਬੀਬੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਕੌਰ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਵਾਂਗ ਲਿਆ। ਸਖਤ ਮਿਹਨਤ ਕਰ ਕੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਵਿੱਦਿਆ ਦੀਵਾਈ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਤੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਨਿਰੋਏ ਅੰਗ ਬਣਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੈਣ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਸੰਕਟ- ਸਮੇਂ ਪਿੱਛੇ ਪਰਵਾਰ ਦਾ ਪੂਰਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅੱਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਵਾਰ ਵਧੀਆ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜੀਅ ਰਿਹਾ ਹੈ।