ਇਸਤਰੀ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਣ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਦਾ ਖੇਤਰ ਬੜਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਸਰੀਰਿਕ, ਮਾਨਸਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ, ਬੌਧਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਾਰੇ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਣ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ— ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਉਲੀਕਣ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦੇਣੀ। ਇਸਤਰੀ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਣ ਪਰਵਾਰਿਕ ਪੱਧਰ ਤੋਂ ਅਰੰਭ ਹੋ ਕੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਰ ਪੱਧਰ ਵਿਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭਾਵਕਾਰੀ ਅਤੇ ਪਾਏਦਾਰ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਅਰੰਭ ਸਮਾਜ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸੋਚ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਤੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਮਾਦਾ ਬੱਚੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵਿਤਕਰਾ ਉਸ ਦੇ ਨਿੰਮਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਅਰੰਭ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਘੱਟ ਹੀ ਦੰਪਤੀ ਮਾਦਾ ਬੱਚੇ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਸਵੈ-ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਮੁੱਲ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਦੂਜੇ ਮਾਦਾ ਬੱਚੇ ਦਾ। ਵਧੇਰੇ ਦੰਪਤੀ ਭਰੂਣ ਦੇ ਲਿੰਗਕ ਪ੍ਰੀਖਣ ਦਾ ਉਦੋਂ ਤਕ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਤਕ ਕਿ ਭਰੂਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਦੇ ਲਿੰਗ ਦਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਇਵੇਂ ਇਹ ਲੋਕ ਬੱਚੀਆਂ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਜੀਵਨ ਦਾ ਹੱਕ ਖੋਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਵੇਂ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮਾਜਿਕ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ‘ਅਣਚਾਹੇ ਜਨਮ’ ਅਤੇ ‘ਬੇਦਿਲੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ’ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਮਾਪਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਬੇਹੱਦ ਪਹਿਰੇਦਾਰੀ, ਬੰਦਿਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਟੋਕਾ-ਟਾਕੀ ਵਾਲੇ ਵਿਤਕਰੇ ਭਰਪੂਰ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਦੇ ਮਹੌਲ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ‘ਇਕ ਸ੍ਵੈ-ਨਿਰਭਰ, ਸ੍ਵੈ-ਸੰਚਾਲਿਤ ਅਤੇ ਸ੍ਵੈ-ਇੱਛੁਕ ਇਨਸਾਨ’ ਦੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਵਿਤਕਰੇ, ਬੰਦਿਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਉਪੇਖਿਆ ਇਸਤਰੀਆਂ ਵਿਚ ਮਰਦਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵਧੇਰੇ ਹੀਣਤਾ ਦਾ ਭਾਵ ਉਤਪੰਨ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਤਵ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਸਮਝਦਾਰੀ ਦੀ ਘਾਟ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਜਦੋਂ ਲਿੰਗ-ਅਸਮਾਨਤਾ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਹ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਭਾਵ ਕੀ ਹੈ? ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਨ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕਾਰਜਾਂ, ਕਾਰਜ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਮੀਦਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਮਾਨਦੰਡਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਖਣਾ ਅਤੇ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਉਹਾਰ ਕਰਨਾ ਹੀ ਲੰਿਗ-ਅਸਮਾਨਤਾ ਹੈ। ਇਸਤਰੀ-ਪੁਰਸ਼ ਦੀ ਅਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਅਰਥ- ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸ੍ਰੀ ਅਮਰਤਿਆ ਸੇਨ ਨੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਮ੍ਰਿਤੂ ਦਰ ਦੀ ਅਸਮਾਨਤਾ, ਜਨਮ ਦਰ ਅਸਮਾਨਤਾ, ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਅਸਮਾਨਤਾ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੌਕੇ ਮਿਲਣ ਦੀ ਅਸਮਾਨਤਾ, ਪੇਸ਼ੇਗਤ ਅਸਮਾਨਤਾ, ਸੰਪਤੀ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਅਸਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਘਰ ਦੇ ਕੰਮ-ਕਾਜ ਦੀ ਅਸਮਾਨਤਾ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤੇ ਹਨ।

ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਮੁੱਖ-ਬੰਦ, ਮੂਲ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਾਂ ਦੀ ਨੀਤੀ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਕ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਵਿਚ ਲਿੰਗਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਬਰਾਬਰੀ ਦੀ ਗਰੰਟੀ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਾਡੇ ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਕਾਨੂੰਨ ਧੀਆਂ ਅਤੇ ਮਾਦਾ ਵਾਰਸਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਵਿਤਕਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਾਡੀ ਨਿਆਂ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿਚ ਲਿੰਗਕ ਵਿਤਕਰਾ ਦੋਨੋਂ ਪੱਧਰਾਂ ’ਤੇ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ— ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਵੀ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਵੀ।

ਇਸ ਲਈ ਇਸਤਰੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਵਿਤਕਰੇ ਦੇ ਅੰਤ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਣ ਹਿੱਤ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚੁੱਕਣਯੋਗ ਕਦਮ ਹੈ— ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੱਕਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣੂ ਕਰਾਉਣਾ। ਅਗਲਾ ਕਦਮ ਹੋਵੇਗਾ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਹਾਇਤਾ ਮੁਫ਼ਤ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਨਾ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜ਼ਰੂਰਤ ਮਰਦਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹਨ। ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਅਬਾਦੀ ਫੰਡ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਡਾ. ਨਫ਼ੀਸ ਸਾਦਿਕ ਅਨੁਸਾਰ, “ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਸੋਚਣੀ ਵਿਚ ਵੱਡੀ ਤਬਦੀਲੀ ਬਿਨਾ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਬਦੀਲੀ ਸੰਭਵ ਹੀ ਨਹੀਂ।”

ਹਰ ਰੋਜ਼ ਇਸਤਰੀਆਂ ਘਰਾਂ, ਕਿਰਤ-ਸਥਾਨਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਮਰਦਾਂ ਹੱਥੋਂ, ਜਿਸਮਾਨੀ ਜ਼ੁਲਮ, ਜਿਨਸੀ ਛੇੜ-ਛਾੜ, ਮਾਨਸਿਕ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀ, ਦੁਰਵਿਹਾਰ ਦੀਆਂ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿਚ ਅਨਪੜ੍ਹਤਾ, ਗ਼ਰੀਬੀ ਅਤੇ ਨਾ- ਬਰਾਬਰਤਾ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕ ਆਪਣੀਆਂ ਨਾਬਾਲਗ ਬੱਚੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿਣਸੀ ਵਪਾਰ ਜਾਂ ਬਾਲ-ਵਿਆਹ ਦੀ ਬਲੀ ਚਾੜ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਕਈ ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਉਮਰਾਂ ਤੋਂ ਤਿੰਨ- ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਵਡੇਰੀ ਉਮਰ ਦੇ ਮਰਦਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭੁੱਖਮਰੀ, ਆਮ ਤੇ ਗਰਭਵਤੀ ਇਸਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਬਾਲੜੀਆਂ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਸਿਹਤ- ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ, ਸਤੀ-ਪ੍ਰਥਾ, ਇਸਤਰੀਆਂ ਦਾ ਨੰਗੇਜ਼ਵਾਦ, ਦਾਜ ਸਬੰਧੀ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਮੌਤਾਂ ਆਦਿਕ ਇਸਤਰੀ-ਸਮਾਜ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਗੀਨ ਜ਼ੁਰਮ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ।

ਭਾਵੇਂ ਇਸਤਰੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਸਦਾ ਹੀ ਕੇਂਦਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਜਿਨਸੀ ਅਸਮਾਨਤਾ, ਕਠੋਰ ਵਿਤਕਰੇ, ਜਿਸਮਾਨੀ ਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਦੁਰ-ਵਿਹਾਰ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਘੋਸ਼ਣਾ-ਪੱਤਰ ਵਿਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਮੁੱਢਲੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਰਹਿਣਾ ਪਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਤਰੀਆਂ ਵਿਸ਼ਵ ਅਬਾਦੀ ਦਾ ਲੱਗਭਗ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਗੱਡੀ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਪਹੀਆ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਜੱਦੋ-ਜਹਿਦ ਲਈ ਜੰਗ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਾਵਤ ਹੈ ਕਿ, “ਦੁਰਬਲਤਾ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਨਾਮ ਇਸਤਰੀ ਹੈ।” ਜਨਮ ਤੋਂ ਮਰਨ ਤਕ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਨਿੱਜੀ ਸੰਪਤੀ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਪਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਤੇ ਪਿੱਛੋਂ ਪਤੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵੱਲੋਂ। ਲੰਿਗਕ ਵਿਤਕਰਾ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਲੱਗਭਗ 34000 ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੇਵਲ 600 ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੀ ਇਸਤਰੀਆਂ ਹਨ। ਲੱਗਭਗ ਸਾਰੇ ਹੀ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਚ ਫੈਲਿਆ ਇਹ ਵਿਤਕਰਾ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਵੀ ਜ਼ਾਹਿਰ ਹੈ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ 190 ਮੁਲਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੇਵਲ 17 ਮੁਲਕਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਇਸਤਰੀਆਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਜਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣ ਸਕੀਆਂ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਲੱਗਭਗ ਹਰ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਆਰਕਸ਼ਣ (Reservation) ਸੰਬੰਧੀ ਉਪਬੰਧ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿਚ ਮਰਦਾਂ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਤਕਰੇ ਦਾ ਉਪਬੰਧ ਵੇਖਣ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਫਿਰ ਵੀ ਅਮਲੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਰੋਜ਼ਮੱਰਾ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੂਸਰਾ ਅਤੇ ਨੀਵਾਂ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਮੁੱਢਲੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝਿਆਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਸਤਰੀ-ਪੁਰਸ਼ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸੱਭਿਆਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਵੇਖਣ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਆਦਿ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਤ੍ਰਿਸਕਾਰ ਦਾ ਪਾਤਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਮਨੂੰ ਸਿਮ੍ਰਿਤੀ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਪਤਨੀ ਬਿਨਾ ਪਤੀ ਦੇ ਅਤੇ ਪਤੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਕੋਈ ਧਾਰਮਿਕ ਕਾਰਜ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ। ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਘਰ ਦੀ ਸੀਮਾ ਵਿਚ ਹੀ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਘਰੇਲ਼ੂ ਸਿੱਖਿਆ ਹੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਸੁਖ ਅਤੇ ਮੰਨੋਰਜਨ ਲਈ ਸਾਧਨ ਮਾਤਰ ਹੈ। ਮਨੂੰ ਸਿਮ੍ਰਿਤੀ ਵਿਚ ਹੀ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਪਾਪ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ ਨੂੰ ਉਸ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿਚ ਪੁੱਤਰੀ ਦਾ ਸਥਾਨ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਬਜਾਏ ਨੀਵਾਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ। ਵੈਦਿਕ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਵੀ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਖੁਸ਼ੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਸੀ।

ਨਾਥ-ਜੋਗੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਹੋਰ ਨਿਘਾਰ ਆਇਆ ਅਤੇ ਮੁਸਲਾਮਨਾਂ ਦੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਆਉਣ ਨਾਲ ਪਰਦੇ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਦਾ ਪ੍ਰਚਲਣ ਹੋਇਆ। ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਲੜਕੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ, ਬਾਲ-ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਸਤੀ ਪ੍ਰਥਾ ਦਾ ਪ੍ਰਚਲਣ ਹੋ ਗਿਆ। ਵਿਧਵਾ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਬੁਰੀ ਹੋ ਗਈ, ਬਹੁ- ਪਤਨੀ ਵਿਆਹ ਦਾ ਪ੍ਰਚਲਣ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਵਿਧਵਾ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਜੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਪਤੀ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਉਪਰੰਤ ਜੀਉਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਖ਼ਤ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਤਾ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਭਾਰਤ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਸੁਖਾਵੀਂ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਲੈਟੋ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਨੇ ਵੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕਿਰਪਾ ਇਹ ਮੰਨੀ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਮਨੁੱਖ ਵਜੋਂ ਕੀਤਾ, ਇਕ ਗ਼ੁਲਾਮ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਦੂਸਰੀ ਕਿਰਪਾ ਇਹ ਮੰਨੀ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁਰਸ਼ ਬਣਾਇਆ, ਇਸਤਰੀ ਨਹੀਂ। ਅਰਸਤੂ ਨੇ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਕੁਝ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਕਮੀ ਕਰਕੇ ਹੀ ਇਸਤਰੀ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਸਾਨੂੰ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਾਕਿਤਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਸ ਵਿਚ ਕੁਝ ਕਮੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਨੇ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਇਕ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਆ ਪਦਾਰਥ ਮੰਨਿਆ ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀ, ਗਤੀ ਅਤੇ ਜੀਵਨ। ਰੋਮਨ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਬੇਵਕੂਫ ਅਤੇ ਅਸੰਤੁਲਿਤ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਨੂੰਨ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਨਿਗਰਾਨੀ ਵਿਚ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਮੂਰਖਤਾ ’ਤੇ ਲਗਾਮ ਲਗਾਈ ਜਾ ਸਕੇ। ਸੰਤ ਅਗਸਤੀਨ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਇਸਤਰੀ ਨਾ ਸਥਿਰ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸੰਕਲਪ। ਕੈਨਨ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਸ਼ੈਤਾਨ ਦਾ ਰਾਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਰਾਨ ਵੀ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਬਹੁਤ ਉਪੇਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਬਾਈਬਲ ਅੰਦਰ ਸੰਤ ਪਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਵੀ ਇਸਤਰੀ ਪੁਰਸ਼ ਲਈ ਬਣੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ ਇਸਤਰੀ ਲਈ ਨਹੀਂ। 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਤਕ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਸਮਾਜਿਕ ਪੱਧਰ ਬਹੁਤ ਨੀਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸੀ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾ। ਕਾਲਵਿਨ ਦੀ ਸਮਰਥਨਾ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਪੁਰਸ਼ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋਣਾ ਰੱਬ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਸੀ। ਹਾਲਾਤ ਇਸ ਕਦਰ ਖ਼ਰਾਬ ਸਨ ਕਿ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੋਟ ਪਾਉਣ ਤਕ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। 1789 ਈ. ਦੀ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਫਰਾਂਸ, ਇੰਗਲੈਂਡ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ

ਲਿੰਗ ਦੇ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸੁਤੰਤਰਤਾ, ਸਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਮਾਨਵੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਮੰਗ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। ਇਸਤਰੀਵਾਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਈ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਤਕ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਮੁਕਤੀਵਾਦ (Women Lib-eration, Women Emancipation), ਇਸਤਰੀ ਸੰਵੇਦਨਾ (Women Sen-sibility), ਇਸਤਰੀ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਣ (Women Empowerment) ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਤਾ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸਤਰੀ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ ਦਾ ਨਾਅਰਾ 1970-80 ਤੋਂ ਅਰੰਭ ਹੋਇਆ ਅਤੇ 1990 ਤਕ ਇਸ ਦੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਮਹੱਤਤਾ ਵਧੀ। ਨਾਰੀ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਇਹ ਮੰਨ ਕੇ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਜ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚੰਡ (drastic), ਗਤੀਸ਼ੀਲ (dynamic), ਅਤੇ ਲੋਤੰਤਰੀਵਾਦੀ (Democratic) ਪਰਿਵਰਤਨ ਲਿਆਉਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਇਸਤਰੀ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਣ ਸਮਾਜ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ (Suitable) ਤਰੱਕੀ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਨਿਰੰਤਰ ਤਰੱਕੀ ਵਿਚ ਮਾਨਵ-ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਤੱਤਾਂ, ਜਿਵੇਂ— ਸਮਾਜਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ, ਆਰਥਿਕ, ਵਾਤਾਵਰਨ ਸੰਬੰਧੀ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਚ ਸੰਤੁਲਨ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਪ੍ਰਗਤੀ ਲਈ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਸਮਾਨਤਾ, ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਤੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸਤਰੀ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਣ ਲਈ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ, ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪੱਖ ਸਸ਼ਕਤ ਹੋਣਾ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਸਸ਼ਕਤ ਕਰਨ ਲਈ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਧਿਕਾਰ, ਜੀਵਿਕਾ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਆਪਣਾ ਭਵਿੱਖ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸਤਰੀ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਣ ਦਾ ਅਰਥ ਹੋਇਆ— ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇ ਕੇ ਯੋਗ ਬਣਾਉਣਾ, ਨੌਕਰੀ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਪੈਸੇ ਕਮਾਉਣਾ, ਉਸ ਦੀ ਭਲਾਈ ਬਾਰੇ ਕਾਰਜ ਕਰਨੇ ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨੀਆਂ। ਉਸ ਵਿਚ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨੀ। ਇਸਤਰੀ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਣ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਹੈ— ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰ, ਆਤਮ-ਨਿਰਭਰ ਬਣਾਉਣਾ। ਇਸ ਲਈ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਤੇ ਅਧਿਕਾਰ, ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਆਪਣੀ ਯੋਗਤਾ ਤੇ ਯਕੀਨ, ਸਰੀਰਿਕ ਹਿੰਸਾ ਤੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ, ਅਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਨਿਵਾਰਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਵਿਚ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀਵਾਦੀ ਚਿੰਤਨ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਦੀ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਅੱਧੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਈਸ਼ਵਰ ਚੰਦਰ ਵਿਦਿਆਸਾਗਰ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਸਦਕਾ 1856 ਈ. ਵਿਚ ਵਿਧਵਾ ਵਿਆਹ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਅਤੇ 1890 ਵਿਚ ‘ਸਤੀ ਪ੍ਰਥਾ’ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਬਿੱਲ ਪਾਸ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਇਸਤਰੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਅਵਾਜ਼ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਉਠਾਈ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਸਮਾਨਤਾ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਇਆ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਇਕ ਅਦੁੱਤੀ ਕਦਮ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਹੀਣਤਾ ਨੂੰ ਸੁਭਾਵਿਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਕਦਮ ਸੀ, ਇਕ ਵਿਲੱਖਣ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦਾ ਰਾਹ ਸੀ, ਇਹ ਭਾਵਾਤਮਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਆਧਾਰ ਸਾਰੀ ਮਾਨਵਤਾ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਸਮਝਣ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਸੀ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਤੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪਤਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਤਸੱਵਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ। ਇਸੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:

ਇਸੁ ਜਗ ਮਹਿ ਪੁਰਖੁ ਏਕੁ ਹੈ ਹੋਰ ਸਗਲੀ ਨਾਰਿ ਸਬਾਈ॥ (ਪੰਨਾ 591)

ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੇ ਸੁਹਾਗਣ, ਸੁਲਖਣੀ, ਸੁਚਜੀ, ਸਚਿਆਰ ਬਣਨ ਦੇ ਦੋ ਰਾਹ ਸੁਝਾਏ ਹਨ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਇਸਤਰੀਆਂ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਸਮੂਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਹਨ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਜਾਤ, ਨਸਲ ਅਤੇ ਲੰਿਗ ਦੇ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਦੇ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸਭ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਬਰਾਬਰ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਇੱਕੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ:

ਸਭਨਾ ਜੀਆ ਇਕਾ ਛਾਉ॥ (ਪੰਨਾ 83)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੰ੍ਰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸੰਕਲਿਤ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਤਾਂ ਇਸਤਰੀ ਅਤੇ ਮਰਦ ਦੀ ਸਮਾਨਤਾ ਬਾਰੇ ਸਪਸ਼ਟ ਕਿਹਾ ਹੈ:

ਏਤੇ ਅਉਰਤ ਮਰਦਾ ਸਾਜੇ ਏ ਸਭ ਰੂਪ ਤੁਮਾਰੇ॥ (ਪੰਨਾ 1349)

‘ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ’ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਬਾਰੇ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਫੁਰਮਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਪੁਰਸ਼ ਇਸਤਰੀ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਸਤਰੀ ਨਾਲ ਹੀ ਕੁੜਮਾਈ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸਤਰੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀਆਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸਤਰੀ ਤੋਂ ਹੀ ਜਗਤ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੇ ਪਹਿਲੀ ਇਸਤਰੀ ਮਰ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮਰਦ ਹੋਰ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਿਆਂ-ਮਹਾਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਜਨਮਦਾਤੀ ਵੀ ਇਸਤਰੀ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਮੰਦਾ ਕਿਉਂ ਆਖਿਆ ਜਾਵੇ:

ਭੰਡਿ ਜੰਮੀਐ ਭੰਡਿ ਨਿੰਮੀਐ ਭੰਡਿ ਮੰਗਣੁ ਵੀਆਹੁ॥
ਭੰਡਹੁ ਹੋਵੈ ਦੋਸਤੀ ਭੰਡਹੁ ਚਲੈ ਰਾਹੁ॥
ਭੰਡੁ ਮੁਆ ਭੰਡੁ ਭਾਲੀਐ ਭੰਡਿ ਹੋਵੈ ਬੰਧਾਨੁ॥
ਸੋ ਕਿਉ ਮੰਦਾ ਆਖੀਐ ਜਿਤੁ ਜੰਮਹਿ ਰਾਜਾਨ॥ (ਪੰਨਾ 473)

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਰੁਕਾਵਟ ਅਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਇਹ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਪਾਪ ਅਤੇ ਬੁਰਾਈ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸਮਝਣਾ ਗ਼ਲਤ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਨਿਆਸ ਦੇ ਮਾਰਗ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਜੀਵਨ ਦੇ ਤਿਆਗ ਦੀ ਪੁਰਜ਼ੋਰ ਨਿਖੇਧੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਜੋਗੀਆਂ ਆਦਿ ਦੀ ਇਸ ਲਈ ਨਿੰਦਾ ਵੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣਾ ਘਰ-ਬਾਰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਹੋਰਨਾਂ ਦੇ ਘਰੋਂ ਮੰਗ ਕੇ ਰੋਟੀ ਖਾਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੂਸਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਬੁਰੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਤੱਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਕਿਵੇਂ ਲੱਭ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਨੇਕ ਕਮਾਈ ਕਰਨੀ, ਵੰਡ ਕੇ ਖਾਣਾ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵਿਹਾਰਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਰੀਤ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਹਰ ਵੇਲੇ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਹੀ ਉੱਤਮ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ:

ਸਤਿਗੁਰ ਕੀ ਐਸੀ ਵਡਿਆਈ॥
ਪੁਤ੍ਰ ਕਲਤ੍ਰ ਵਿਚੇ ਗਤਿ ਪਾਈ॥ (ਪੰਨਾ 661)

ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਪ੍ਰਤੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਰਹਿਣ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਅਹਿਮੀਅਤ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਦੇ ਸਾਥੀ ਪ੍ਰਤੀ ਝੁਕਾਅ ਨੂੰ ਨਿੰਦਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:

ਪਰ ਘਰਿ ਚੀਤੁ ਮਨਮੁਖਿ ਡੋਲਾਇ॥
ਗਲਿ ਜੇਵਰੀ ਧੰਧੈ ਲਪਟਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 226)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਜੈਸਾ ਸੰਗੁ ਬਿਸੀਅਰ ਸਿਉ ਹੈ ਰੇ ਤੈਸੋ ਹੀ ਇਹੁ ਪਰ ਗ੍ਰਿਹੁ॥ (ਪੰਨਾ 403)

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਪਰ-ਗਾਮੀ ਹੋਣ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਣ ਵਿਚ ਰੱਖਣ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕੀਤੀ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ‘ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ’ ਵਿਚ ਸੂਤਕ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕੀਤਾ। ਸੂਤਕ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬੱਚੇ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਤਕ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਅਪਵਿੱਤਰ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਅਨੁਸਾਰ ਜੇ ਇਹ ਮੰਨ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਸੂਤਕ ਦਾ ਪਰਹੇਜ਼ ਰੱਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਥਾਂ ਸੂਤਕ-ਰਹਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਗੋਹੇ ਅਤੇ ਲੱਕੜੀ ਵਿਚ ਵੀ ਕੀੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਜੰਮਦੇ-ਮਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਨ ਦੇ ਜਿਤਨੇ ਵੀ ਦਾਣੇ ਹਨ; ਉਹ ਵੀ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਬਗ਼ੈਰ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਪਾਣੀ ਆਪ ਵੀ ਜੀਵ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਹੀ ਹਰੇਕ ਜੀਵਨ ਹਰਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੂਤਕ ਦਾ ਪਰਹੇਜ਼ ਪੂਰੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਕਠਿਨ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਹੀ ਹਰੇਕ ਜੀਵ ਹਰਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੂਤਕ ਦਾ ਪਰਹੇਜ਼ ਪੂਰੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਕਠਿਨ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਵੇਲੇ ਰਸੋਈ ਵਿਚ ਸੂਤਕ ਪਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੂਤਕ ਨੂੰ ਨੈਤਿਕਤਾ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹੋਏ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨ ਦਾ ਸੂਤਕ ਲੋਭ ਹੈ, ਜੀਭ ਦਾ ਸੂਤਕ ਝੂਠ ਹੈ, ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਰਾਇਆ ਧਨ ਤੇ ਪਰਾਇਆ ਰੂਪ ਵੇਖਣ ਦਾ ਸੂਤਕ ਚਿੰਬੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕੰਨਾਂ ਦਾ ਸੂਤਕ ਚੁਗ਼ਲੀ ਸੁਣਨਾ ਹੈ। ਜੇ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰਨਾ ਹੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੂਤਕਾਂ ਤੋਂ ਕਰੋ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਇਸਤਰੀਆਂ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਸਮੂਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਚਿੰਬੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਸੂਤਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋ ਉਹ ਤਾਂ ਭਰਮ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂਕਿ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਤਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹਨ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿਚ ਹੀ ਜੀਵ ਜੰਮਦੇ-ਮਰਦੇ ਹਨ:

ਜੇ ਕਰਿ ਸੂਤਕੁ ਮੰਨੀਐ ਸਭ ਤੈ ਸੂਤਕੁ ਹੋਇ॥
ਗੋਹੇ ਅਤੈ ਲਕੜੀ ਅੰਦਰਿ ਕੀੜਾ ਹੋਇ॥
ਜੇਤੇ ਦਾਣੇ ਅੰਨ ਕੇ ਜੀਆ ਬਾਝੁ ਨ ਕੋਇ॥
ਪਹਿਲਾ ਪਾਣੀ ਜੀਉ ਹੈ ਜਿਤੁ ਹਰਿਆ ਸਭੁ ਕੋਇ॥
ਸੂਤਕੁ ਕਿਉ ਕਰਿ ਰਖੀਐ ਸੂਤਕੁ ਪਵੈ ਰਸੋਇ॥
ਨਾਨਕ ਸੂਤਕੁ ਏਵ ਨ ਉਤਰੈ ਗਿਆਨੁ ਉਤਾਰੇ ਧੋਇ॥1॥
ਮਨ ਕਾ ਸੂਤਕੁ ਲੋਭੁ ਹੈ ਜਿਹਵਾ ਸੂਤਕੁ ਕੂੜੁ॥
ਅਖੀ ਸੂਤਕੁ ਵੇਖਣਾ ਪਰ ਤ੍ਰਿਅ ਪਰ ਧਨ ਰੂਪੁ॥
ਕੰਨੀ ਸੂਤਕੁ ਕੰਨਿ ਪੈ ਲਾਇਤਬਾਰੀ ਖਾਹਿ॥
ਨਾਨਕ ਹੰਸਾ ਆਦਮੀ ਬਧੇ ਜਮ ਪੁਰਿ ਜਾਹਿ॥2॥ (ਪੰਨਾ 472)

ਇਸਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇਕ ਹੋਰ ਸਮੱਸਿਆ ਸਤੀ ਪ੍ਰਥਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਅਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਤੀ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੀ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੱਚੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਸਤੀ ਹੋਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਸਮਝਾਉਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਫੁਰਮਾਇਆ:

ਸਤੀਆ ਏਹਿ ਨ ਆਖੀਅਨਿ ਜੋ ਮੜਿਆ ਲਗਿ ਜਲੰਨਿ੍॥
ਨਾਨਕ ਸਤੀਆ ਜਾਣੀਅਨਿ੍ ਜਿ ਬਿਰਹੇ ਚੋਟ ਮਰੰਨਿ੍॥1॥ਮ:3॥
ਭੀ ਸੋ ਸਤੀਆ ਜਾਣੀਅਨਿ ਸੀਲ ਸੰਤੋਖਿ ਰਹੰਨਿ੍॥
ਸੇਵਨਿ ਸਾਈ ਆਪਣਾ ਨਿਤ ਉਠਿ ਸੰਮਾਲੰਨਿ੍॥2॥ (ਪੰਨਾ 787)

ਇਸੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:

ਦੇਖਾ ਦੇਖੀ ਮਨਹਠਿ ਜਲਿ ਜਾਈਐ॥
ਪ੍ਰਿਅ ਸੰਗੁ ਨ ਪਾਵੈ ਬਹੁ ਜੋਨਿ ਭਵਾਈਐ॥2॥
ਸੀਲ ਸੰਜਮਿ ਪ੍ਰਿਅ ਆਗਿਆ ਮਾਨੈ॥

ਤਿਸੁ ਨਾਰੀ ਕਉ ਦੁਖੁ ਨ ਜਮਾਨੈ॥3॥
ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਜਿਨਿ ਪ੍ਰਿਉ ਪਰਮੇਸਰੁ ਕਰਿ ਜਾਨਿਆ॥
ਧੰਨੁ ਸਤੀ ਦਰਗਹ ਪਰਵਾਨਿਆ॥ (ਪੰਨਾ 185)

ਇਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਪਿਛਲੀ ਸਦੀ ਵਿਚ ਸਤੀ ਦੀ ਕੋਈ ਘਟਨਾ ਨਹੀਂ ਵਾਪਰੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਰਾਜਸਥਾਨ ਆਦਿ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿਚ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਵੀ ਸਤੀ ਹੋਣ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਸਮੂਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਘਾਲਿ ਖਾਇ ਕਿਛੁ ਹਥਹੁ ਦੇਇ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਅਪਣਾਉਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦਰਸਾਏ ਸਮਾਨਤਾ, ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਦੇ ਸਦਗੁਣ ਇਸਤਰੀ ਪੁਰਸ਼ ਦੀ ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸਮਤਾ ਦੀ ਹਿਮਾਇਤ ਦੇ ਸੂਚਣ ਬਣੇ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਇਸਤਰੀ-ਪੁਰਸ਼ ਨੂੰ ਪਤਨੀ-ਪਤੀ ਨੂੰ ਏਕ ਜੋਤਿ ਦੁਇ ਮੂਰਤਿ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਅਪਣਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਤੁਰਨ ਲਈ ਹਰੇਕ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਇਸਤਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਾਂ ਪੁਰਸ਼, ਪਰ ਉਹ ਮਨਮਤ ਭਾਵ- ਝੂਠ, ਪਖੰਡ, ਵਿਖਾਵੇ, ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ, ਜਾਦੂ-ਟੂਣਿਆਂ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਕੇ ਭਗਤੀ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹੋਇਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਰਾਣੀਆਂ-ਮਹਾਰਾਣੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ:

ਕਬੀਰ ਨ੍ਰਿਪ ਨਾਰੀ ਕਿਉ ਨਿੰਦੀਐ ਕਿਉ ਹਰਿ ਚੇਰੀ ਕਉ ਮਾਨੁ॥
ਓਹ ਮਾਂਗ ਸਵਾਰੈ ਬਿਖੈ ਕਉ ਓਹ ਸਿਮਰੈ ਹਰਿ ਨਾਮੁ॥ (ਪੰਨਾ 1373)

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਸਮੱਸਤ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੋਂ ਮਨੋ-ਵਿਿਗਆਨਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਸ਼ਕਤ ਹੋਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਜੀਵ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇ-ਵਿਕਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਨੈਤਿਕ ਕੀਮਤਾਂ ਅਪਣਾਉਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਇਸਤਰੀ-ਪੁਰਖਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਅੰਤ ਨਬੇੜਾ ਤਾਂ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਲੰਿਗ, ਵਰਨ ਜਾਂ ਵਰਗ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀ:

ਮਤੁ ਕੋ ਜਾਣੈ ਜਾਇ ਅਗੈ ਪਾਇਸੀ॥
ਜੇਹੇ ਕਰਮ ਕਮਾਇ ਤੇਹਾ ਹੋਇਸੀ॥ (ਪੰਨਾ 730)

ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ’ਤੇ ਝਾਤ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਇਹ ਗੱਲ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਨਾ ਸਿਧਾਂਤਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਵਿਵਹਾਰਿਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਨੀਵਾਂ ਜਾਂ ਦੂਜੈਲਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜੋ ਕਿਹਾ ਉਸ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਜਾਮਾ ਵੀ ਪਹਿਨਾਇਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਤਕ ਸਾਰੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਲੰਮੀਆਂ ਪ੍ਰਚਾਰ ਫੇਰੀਆਂ ’ਤੇ ਆਉਣਾ-ਜਾਣਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਕਈ ਦੁਖਦਾਈ ਘਾਲਣਾਵਾਂ ਘਾਲਣੀਆਂ ਪਈਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਕੇ ਮਹਿਲ ਪਰਵਾਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੰਭਾਲਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਸੰਗਤਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਸੁਚਾਰੂ ਰੂਪ ਨਾਲ ਕਰਕੇ ਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਜਦੋਂ ਉਦਾਸੀਆਂ ਉਪਰੰਤ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਆ ਕੇ ਧਰਮਸਾਲ ਬਣਾ ਕੇ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਮਾਰਗ- ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਅਰੰਭਿਆ, ਤਾਂ ਧਰਮਸਾਲਾ ਅਤੇ ਲੰਗਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ ਜੀ ਹੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ-ਪੁਰਖ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਭਗਤੀ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਲੰਗਰ ਛਕਦੇ ਸਨ। ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਅਤੇ ਪੁਰਖ ਇਕੱਠੇ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਇਹ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਕਿਹੜਾ ਕੰਮ ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ? ਦੋਵੇਂ ਪਾਣੀ ਭਰਦੇ, ਅਨਾਜ ਚੁਣਦੇ, ਪੀਸਦੇ, ਖਾਣਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਭਾਂਡੇ ਮਾਂਜਦੇ ਸਨ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਮਹਿਲ ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਲੰਗਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਤਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਜੀ, ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੰਚਾਲਨ ਅਤੇ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਏ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਵਡਮੁੱਲੇ ਅਤੇ ਅਭਿੰਨ ਅੰਗ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਪਰਦੇ ਅਤੇ ਸਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਖਤਮ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਮੰਤਵ ਲਈ ਜੋ ‘ਬਾਈ ਮੰਜੀਆਂ’ ਅਤੇ ‘ਬਵਿੰਜਾ ਪੀੜ੍ਹੇ’ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਬੀਬੀਆਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ ਗਈ। ਮਾਤਾ ਮਨਸਾ ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਕਿਸ਼ਨ ਕੌਰ ਜੀ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ- ਪਤੀਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਚਾਰ ਫੇਰੀਆਂ ’ਤੇ ਵੀ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ। ਗੁਰੂ ਮਹਿਲਾਂ ਨੇ ਪੰਥ ਦੀ ਖਾਤਰ ਜੋ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਤਿਹਾਸ ਭਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਮਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮਾਈ ਭਾਗੋ, ਰਾਣੀ ਸਦਾ ਕੌਰ, ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਆਦਿ ਕਈ ਹੋਰ ਨਾਮ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਸਦਾ ਅਮਰ ਰਹਿਣਗੇ। ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੇ ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਬਲੀਦਾਨ ਦੀ ਜੋ ਮਿਸਾਲ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਵਿਚ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੰਕਟ-ਗ੍ਰਸਤ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ।

ਸਾਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਤਰੀਆਂ ਸਾਰੀ ਮਾਨਵਤਾ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਇਸਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ ਪਰਵਾਰ ਦੀਆਂ ਦੋ ਅਜਿਹੀਆਂ ਇਕਾਈਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਕਸੁਰਤਾ ਨਾਲ ਹੀ ਪਰਵਾਰ ਸੁਚਾਰੂ ਰੂਪ ਨਾਲ ਚੱਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਇਕਸੁਰਤਾ ਲਈ ਸੰਤੁਲਨ ਅਤਿ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਨ ਲਈ ਇਸਤਰੀ- ਪੁਰਸ਼ ਦੀ ਸਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ। ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਉੱਨਤੀ ਦੇ ਰਾਹ ’ਤੇ ਲਿਜਾਣ ਲਈ ਵੀ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸਤਰੀ ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ ਦੀ ਸਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਬਰਾਬਰ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ। ਜਦੋਂ ਤਕ ਸਮਾਜ ਦਾ ਇਹ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਤਕ ਉਪੇਖਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਉੱਨਤ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਦੋਂ ਤਕ ਸਮਾਜ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਵਿਕਾਸ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਉੱਥੋਂ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸਮਾਜ ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਹੀ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਤਕ ਲੰਿਗ-ਅਸਮਾਨਤਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਇਹ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਿਆ ਹੀ ਰਹੇਗਾ। ਇਸਤਰੀਆਂ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਣ ਲਈ ਕੁਝ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨੁਕਤੇ:

-ਐਸਾ ਵਾਤਾਵਰਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀਆਂ ਆਪਣੀ ਸੰਪੂਰਨ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਸਕਣ ਅਤੇ ਘਰ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਆਰਥਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਵਿਚ ਬਰਾਬਰ ਦੀਆਂ ਭਾਗੀਦਾਰ ਹੋ ਸਕਣ।
-ਸਿਹਤ-ਸੇਵਾਵਾਂ, ਵਿੱਦਿਆ, ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਅਤੇ ਵੇਤਨ ਸੰਬੰਧੀ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨੀ।
-ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਤੋਂ ਅਤੇ ਉਸ ਕਾਨੂੰਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਾਉਣਾ ਜਿਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਤਕਰਿਆਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ ਹੈ।
-ਇਸਤਰੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸੋਚਣੀ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀ ਲਿਆਉਣੀ।
-ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਕਾਇਮ ਕਰਨੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾਉਣਾ।

ਇਸਤਰੀਆਂ ਦਾ ਮਰਦਾਂ ਤੋਂ ਪੱਛੜੇਪਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਰਬਲਤਾ ਜਾਂ ਸ਼ਕਤੀਹੀਣਤਾ। ਪਾਰਲੀਮੈਂਟਾਂ, ਜਨਤਕ ਜੀਵਨ, ਮੀਡੀਆ ਜਗਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਿਰਣੇ-ਅਧਿਕਾਰਿਤ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਹਨ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਾਭ ਹਿੱਤ ਲੋੜੀਂਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਵਿੱਤੀ ਨਿਰਧਾਰਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਹੁ-ਪੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਸੰਬੰਧੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਕਦੇ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਅਨੁਸਾਰ ਚਾਲੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ। ਲੰਿਗਕ ਵਿਤਕਰੇ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਕੇ, ਖਾਸ

ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪੇਂਡੂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਿਆਰ ਉਚੇਰਾ ਕਰਨ ਲਈ, ਜਨਤਕ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਨੀਯਤ ਵਿਚ ਲੋੜੀਂਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਚਿਰ ਗਰੀਬੀ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਸਾਖ਼ਰਤਾ ਦੇ ਟੀਚਿਆਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸੌ ਫ਼ੀਸਦੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਇਸਤਰੀਆਂ ਲਈ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਇਕ ਅਧੂਰਾ ਸੁਪਨਾ ਹੀ ਰਹੇਗਾ। ਸਭ ਤੋਂ ਅੰਤਲੀ, ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ ਇਸਤਰੀਆਂ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਉਤਪਤੀ। ਜਿੰਨੀ ਦੇਰ ਇਸਤਰੀਆਂ ਖ਼ੁਦ ਅੱਗੇ ਵੱਧ ਕੇ ਆਪਣੀ ਮਦਦ ਆਪ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ, ਉਨੀਂ ਦੇਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵਿਤਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ:

ਹੱਕ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ, ਆਪੇ ਲੈਣਗੇ ਖੋਹ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੰ੍ਰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਰੂਪ ਦੇ ਕੇ ਹੀ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਣ ਵਿਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਇਸ ਦਾ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਸੰਗਠਨ ਵਿਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਜੋਕੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਣ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਵੱਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।