ਅਕਾਦਮਿਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਖੋਜ, ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਨ ਲਈ ਆਦਰਸ਼ਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੇ ਕਾਰਜ ਸਦਾ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰਧੀਨ ਰਹੇ ਹਨ। ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਗੱਲ ਜਦੋਂ ਸਿੱਖ ਅਕਾਦਮਿਕਤਾ ਦੀ ਹੋਵੇ, ਇਸ ਵਿਚਾਰਧੀਨ ਉਕਤ ਦਲੀਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਸਰਦਾਰ ਸਾਬਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਸਿਧਾਂਤ ਤੇ ਅਮਲ ਦਾ ਗੂੜ੍ਹਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਕੇਵਲ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦਾ ਉਲੱਥਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਜੀਵਨ ਦੀ ਤਲਖ਼ ਸਚਾਈ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ’ਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਸੰਬੰਧੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਹਿਲੂਆਂ ’ਤੇ ਮਹਾਨ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ’ਤੇ ਕਈ ਮਹਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦੁਆਰਾ ਕਈ ਵਿਲੱਖਣ ਪਹਿਲੂਆਂ ਨੂੰ ਛੋਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਧਰਮ ਤੋਂ ਹੀਣੀ ਵਿਦਵਤਾ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੇ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਵਿਦਵਤਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਵਿਦਵਾਨ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਗੁਰਮਤਿ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ। ਟੀਕਾਕਾਰੀ, ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਜਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਇਤਿਹਾਸ ਸੰਬੰਧੀ ਖੋਜ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਵੀ ਕਈ ਮਹਾਨ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਖੋਜ ਸੰਬੰਧੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਨੇਪਰੇ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਧੁਨਿਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਵਿਚ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰੋ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਜੋਧ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਹਰਿਬੰਸ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗਿਆਨੀ ਹਰਿਬੰਸ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਨਾਂ ਕਿਸੇ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਦਾ ਮੁਹਥਾਜ ਨਹੀਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰਮਤਿ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰ (ਸ਼ਕਿਹ ਠਹੲੋਲੋਗੇ) ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ‘ਆਦਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ’ ਜੀ ਦਾ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਅਧਿਐਨ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਟੀਕਾ ਸਮੁੱਚੇ ਜਗਤ ਲਈ ਅਤਿ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਸੋਮਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਲਈ ਵਡਮੁੱਲੀ ਸੌਗਾਤ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਆਪ ਜੀ ਵੱਲੋਂ 40 ਦੇ ਕਰੀਬ ਲਿਖੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਪਾਠਕਾਂ, ਜਗਿਆਸੂਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਲਈ ਅਥਾਹ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸੋਮਾ ਹਨ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਇਤਿਹਾਸਿਕ, ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ, ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਆਦਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਹਿਲੂਆਂ ’ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿਧੀ ਵਿਚ ‘ਵਿਆਕਰਣ’ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ੍ਰੋਤ ਮੰਨਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਲੇਖ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨੂੰ ਵਾਚਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਾਂਗੇ।

ਗਿਆਨੀ ਹਰਿਬੰਸ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਸਰਦਾਰ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ 25 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1925 ਈ. ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਰਾਜ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਪਿੰਡ ਹਾਸਲ (ਜਿਲ੍ਹਾ ਜੇਹਲਮ ਤਹਿਸੀਲ ਚਕਵਾਲ) ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਗਿਆਨੀ ਹਰਿਬੰਸ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਗੁੜ੍ਹਤੀ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ- ਪਿਤਾ ਪਾਸੋਂ ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿੱਖ ਖੋਜ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਦਕਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖੀ ਪ੍ਰਤੀ ਡੂੰਘੀ ਲਗਨ ਵੀ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ।

ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦਾ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਹੋਣ ਸਦਕਾ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ’ਤੇ ਨਿਰੋਲ ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ। ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੇ ਅੱਖਰ ਸਿੱਖਣ ਉਪਰੰਤ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਗੁਟਕੇ ਤੋਂ ਨਿੱਤਨੇਮ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਹੀ ਨਿੱਤਨੇਮ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਆਪ ਨੂੰ ਕੰਠ (ਜੁਬਾਨੀ ਯਾਦ) ਹੋ ਗਈਆਂ। ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੇ ਬੜੇ ਚਾਅ ਨਾਲ ਕੜਾਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਤੋਂ ਅਰਦਾਸ ਕਰਵਾਈ। 5 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਆਪਣੀ ਚਾਚੀ ਸਰੂਪ ਕੌਰ ਕੋਲੋਂ ਸਿੱਖੀ। ਇਸੇ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਪੜ੍ਹਣੇ ਪਾਇਆ ਗਿਆ। ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਉਰਦੂ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਵੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਗਿਆਨੀ ਜੀ, ਘਰ ਵਿਚ ਪਿਤਾ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਲਿਆਂਦੀ ‘ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਵਾਲੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀ’ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਗੁਰਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਅਨੁਸਾਰ ਬੜੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਅਮਰ ਕੌਰ ਪਾਸੋਂ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸਨ। ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਆਪ ਜੀ ਉੱਪਰ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ, ਜਿੱਥੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਰਥ ਪੜ੍ਹਨ-ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਦੀ ਚੇਟਕ ਲੱਗੀ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਸੇ ਚੇਟਕ ਨੇ ਹੀ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਦਤ ਜਾਂ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਰੂਪ ਲਿਆ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ 9 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਬਹੁਤ ਚੰਗੇ ਅਖੰਡ ਪਾਠੀ ਬਣ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਦੀ ਰੋਲ ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਉਦੋਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਜਦੋਂ ਸੰਗਤ ਭਰਵੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਉਂ- ਜਿਉਂ ਜਾਪ ਰਸਨਾ ਦੁਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ, ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀ ਸੋਝੀ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਆਤਮਿਕ ਜੀਵਨ ਪੁੰਘਰਦਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਗੁਰਬਾਣੀ ਉਚਾਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਰਥਾਂ ਵੱਲ ਵੀ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਿਰਫ 9 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਰਚਨਾ ‘ਵੈਰਾਗ ਲਹਿਰਾਂ’ ਰੂਪਮਾਨ ਹੋਈ। ਇਹ ਗੁਹਝ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਕਵਿਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਨਿਰੋਲ ਗੁਰਮਤਿ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਪੜ੍ਹਣ ਉਪਰੰਤ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਅ ਹੀ ਹੈਰਾਨੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ‘ੳ’ ਤੋਂ ‘ੜ’ ਅੱਖਰ ਤਕ ਪਰੋਈ ਇਸ ਗੁਰਮਤਿ ਆਧਾਰਿਤ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਬੜੀ ਹੀ ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਰਸ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਬੰਦ ਵਿਚ ਗੁਹਝ ਅਤੇ ਰਮਜ਼ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਭਰੀ ਪਈ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੇ ਆਤਮਿਕ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਝਲਕਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਛੋਟੀ ਉਮਰੇ ਹੀ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੇ ਗੁਰਮਤਿ ਧਾਰਨੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਸਿਮਰਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ, ਵਹਿਮ-ਭਰਮ, ਜਾਦੂ- ਮੰਤਰ, ਟੂਣੇ, ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਘਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹ ਪਏ। ਅਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪ ਪਟਿਆਲਾ ਆ ਗਏ। ਪਟਿਆਲੇ ਵਿਚ ਹੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਦਾ ਇਮਤਿਹਾਨ ਪਾਸ ਕੀਤਾ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ‘ਗਿਆਨੀ’ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦਾ 19 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਬੀਬੀ ਆਗਿਆ ਕੌਰ ਸਪੁੱਤਰੀ ਸਰਦਾਰ ਰਵੇਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਵੈਸਾਖ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਘਰ 3 ਬੇਟੇ ਅਤੇ 3 ਬੇਟੀਆਂ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਗਿਆਨੀ ਹਰਿਬੰਸ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵਿਆਹ ਉਪਰੰਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਭਾਈ ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ, ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵਿਖੇ ਮੀਤ ਮੈਨੇਜਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਉੱਥੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਟਾਈਪ ਮਸ਼ੀਨ ’ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਪਰੰਤ ਪਟਿਆਲੇ ਆ ਕੇ ਆਪ ਜੀ ਆਈ.ਜੀ.ਪੁਲਿਸ (ਪੈਪਸੂ) ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਟਾਈਪਿਸਟ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਏ, ਨਾਲ ਹੀ ਕਸਟੋਡੀਅਨ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵੱਲ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਸਥਾਨ ਵੀ ਅਲਾਟ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਟਿਆਲੇ ਹੀ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਰਾਗ ਵਿੱਦਿਆ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਨੌਵੀਂ ਮੋਤੀ ਬਾਗ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦੂਖ ਨਿਵਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਗੁਰ-ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਕਥਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਭਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਜਦੋਂ ਪੈਪਸੂ ਟੁੱਟਿਆ ਤੇ ਯੂ.ਟੀ. ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈ ਤਾਂ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀ ਪੋਸਟਿੰਗ ਜੀ.ਆਰ.ਪੀ. ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚ ਸਹਾਇਕ ਅਸਿਸਟੈਂਟ ਵਜੋਂ ਹੋ ਗਈ, ਇਸ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਸ਼ਿਮਲਾ ਤੇ ਜਲੰਧਰ ਵਿਖੇ ਵੀ ਛੇ-ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਲਈ ਬਦਲੀ ਹੋਈ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਜਨਰਲ ਪੁਲਿਸ, ਪੰਜਾਬ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ (ਸੈਕਟਰੀਏਟ) ਵਿਖੇ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਆਪ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਰਿਟਾਇਰ ਹੋਏ। ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਪਰਵਾਰ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਹੀ ਨਜ਼ਦੀਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੋਤੀ ਮਰਦਾਨ, ਡੋਗਰਾ ਮਹੱਲਾ ਵਿਖੇ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ-ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਖੋਜ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਨੇਕਾਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸੰਪੂਰਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਖੋਜ-ਭਰਪੂਰ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ 14 ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਦਰਜ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਕੰਮਾਂ ਜਾਂ ਯਤਨਾਂ ਦੀ ਬਦੌਲਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ’, ‘ਭਾਈ ਗੋਪਾਲਾ’ ਆਦਿ ਪਦਵੀਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਨਿਵਾਜਿਆ ਗਿਆ। ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਮੈਂਬਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ‘ਫ਼ੈਲੋ’ ਹੋਣ ਦਾ ਮਾਣ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।

ਡਾ. ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਹਨ ਕਿ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਅਤੇ ਕਿਰਤ-ਵਿਰਤ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਪਾਵਨ ਸੰਚਾਲਕਾਂ ਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅਮਰ ਉਚਾਰਕਾਂ ਦੀ ਅਪਾਰ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਸਦਕੇ ਉਸੇ ਗੁਰਮਤਿ ਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸਾਂਚੇ ਵਿਚ ਢਲੀ ਹੋਈ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਲਗਾਤਾਰ ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਗੁਰਮਤਿ ਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਪੜ੍ਹਦੇ, ਘੋਖਦੇ-ਜੋਖਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਹਿਣੀ- ਬਹਿਣੀ ਤੇ ਕਥਨੀ-ਕਰਨੀ ਉੱਤੇ ਘਟਾਉਣ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਯਤਨ ਵੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਆਪ ਨਾਮ ਬਾਣੀ ਦੇ ਕੇਵਲ ਰਸੀਏ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਅਭਿਆਸੀ ਵੀ ਹਨ, ਉਸ ਦੇ ਰਸਿਕ ਕੀਰਤਨੀਏ ਤੇ ਅਨੁਭਵੀ ਕਥਾ-ਵਾਚਕ ਵੀ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਉਮਰ ਭਰ ਕੀਤੀ ਅਜਿਹੀ ਘਾਲ-ਕਮਾਈ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਰੰਗ-ਰਸ, ਸੂਝ-ਬੂਝ ਤੇ ਨਿਰਣੈ, ਨਿਸ਼ਚੇ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤਕ ਸੀਮਿਤ ਰੱਖਣ ਦੀ ਥਾਂ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਹੋਰ ਜਗਿਆਸੂਆਂ ਤੇ ਆਮ ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਲਈ ਸਦਾ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਟੀਕ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਉਮਰਾਂ-ਬੱਧੀ ਸ਼ਰਧਾ, ਸਿਦਕ ਤੇ ਕਮਾਈ ਦੀ ਸ਼ਾਹਕਾਰੀ ਤੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਉਪਜ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਵਿਦਵਾਨ ਤੇ ਸਿਦਕਵਾਨ ਲੇਖਕ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਅਨਿੰਨ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਹਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸੰਚਿਤ ਬਾਣੀ ਦੇ ਅਚੁਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਹਨ।

ਭਾਈ ਪਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ (ਕਥਾ-ਵਾਚਕ) ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੂੰ ਆਤਮਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜਾਗਿਆ ਹੋਇਆ ਇਨਸਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ “ਗਿਆਨੀ ਹਰਿਬੰਸ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਜਿਨਾਂ ਨੂੰ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਗਿਆਨ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ ਹੈ ਉੱਥੇ ਹੀ ਕਰਨੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਜੀਵਨ ਵੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ ਹੈ . . . ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਇਸ ਗੱਲ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਅਮਲੀ ਜੀਵਨ ਹੀ ਕਰਨੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਜੀਵਨ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੀਵਨ ਹੀ ਜੀਵਨ ਪਲਟ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਜਾਗਦਾ ਹੀ ਸੁੱਤੇ ਨੂੰ ਜਗਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਆਪ ਆਤਮਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜਾਗੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਗੇ ਹੋਏ ਮਨ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਮਿੱਠੀ ਅਤੇ ਪਿਆਰੀ ਲਗਦੀ ਹੈ।”

ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨਿਸਚੇ ਦੇ ਪ੍ਰਪੱਕ, ਨਿਮਰ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਮਾਲਕ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਅੰਗ-ਸੰਗ ਸਮਝਣ ਵਾਲੀ ਬਿਰਤੀ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਸਚੇ ਦੀ ਪ੍ਰਪੱਕਤਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਸ੍ਵੈ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਗੁਰੂ ਕੇਂਦਰਿਤ ਸੀ। ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਤੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਇੱਕੋ ਚੌਂਕੜੇ ਦੇ ਦੋ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਵੀ ਕੀਤੇ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਚੰਗੇ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੇ ਕਥਾ-ਵਾਚਕ ਅਤੇ ਕੀਰਤਨੀਏ ਵੀ ਸਨ। ਦੇਸ਼ਾਂ-ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਕੀਰਤਨ ਰਾਹੀਂ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦਾ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪਾਠੀ ਸਿੰਘਾਂ, ਗੁਰਮੁਖਾਂ ਨਾਲ ਖਾਸ ਮੋਹ ਸੀ। ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਕਈ ਗੁਰਮੁਖਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ-ਮਿਲਾਪ ਹੋਇਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸੰਤ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਭਿੰਡਰਾਂ ਵਾਲੇ, ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਭਿੰਡਰਾਂ ਵਾਲੇ, ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਰੰਗਵਾਲ, ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੱਥਲਪੁਰ ਵਾਲੇ, ਗਿਆਨੀ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਸਕੀਨ, ਭਾਈ ਜਸਬੀਰ ਸਿੰਘ ਖੰਨੇ ਵਾਲੇ, ਭਾਈ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਗੁਰੂਸਰ ਸੁਧਾਰ ਵਾਲੇ, ਸੰਤ ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਗਿਆਨੀ ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪਟਿਆਲਾ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਭਾਈ ਤੇਜਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਖਾਲਸਾ (ਪਟਿਆਲਾ) ਦਾ ਨਾਂ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹਨ, ਨਾਮ ਜਪਣ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਔਸ਼ਧੀ ਮੰਨਦੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਸਰਬ ਰੋਗ ਕਾ ਅਉਖਦੁ ਨਾਮੁ ਪੰਕਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਕਮਾ ਕੇ ਵੇਖਿਆ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਇਹ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਕੇਵਲ ਮਾਨਸਿਕ ਤੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਦਵਾਈ ਹੈ, ਸਰੀਰਕ ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿਚ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਗਵਾਹ ਹੈ। ਆਪ ਭਾਈ ਸੱਤਾ ਤੇ ਬਲਵੰਡ ਜੀ ਦੀ ਰਾਮਕਲੀ ਕੀ ਵਾਰ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਵੀ ਇਸ ਵਾਰ ਦਾ ਉਤਨਾ ਹੀ ਮਹੱਤਵ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਬਾਣੀ ਦੇ ਸਟੀਕ ਵਿਚ ਇਕ ਹੱਡ-ਬੀਤੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਪੁਲਿਸ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਵਿਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ‘ਆਈ ਜੀ’ ਕੰਵਰ ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਪਤਨੀ ਸ਼ੀਲਾ ਨੂੰ ਕੋਹੜ ਦੇ ਰੋਗ ਨੇ ਆ ਘੇਰਿਆ। ਥਾਂ-ਥਾਂ ਇਲਾਜ ਕਰਾਇਆ, ਪਰੰਤੂ ਕੋਈ ਸੁਧਾਰ ਨਾ ਆਇਆ। ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਗੁਰਮੁਖ ਦਾ ਮੇਲ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਵਾਰ (ਰਾਮਕਲੀ ਕੀ ਵਾਰ) ਦਾ ਪਾਠ ਸੁਣਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ। ਜਦੋਂ ‘ਆਈ ਜੀ’ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੇ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਵਾਪਸ ਆਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ੁੱਧ ਪਾਠ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਦਫ਼ਤਰ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦਾ ਨਾਂ ਲਿਆ। ਸ਼ੀਲਾ ਜੀ ਸਿਰਫ਼ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਜਾਣਦੇ ਸਨ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਪਾਠ ਸੁਣਾਉਣ ਲਈ ਹਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਭਾਵੇਂ ਉਨੀਂ ਦਿਨੀਂ ਆਪ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਸ਼ਰੂਫ ਸਨ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਬੜੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਅਰਥ ਵੀ ਸੁਣਾਏ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਦੇ-ਕਰਦੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਕੋਹੜ ਦਾ ਰੋਗ ਬਿਲਕੁਲ ਠੀਕ ਹੋ ਗਿਆ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਹੜੇ ਰੋਗ ਨੂੰ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਡਾਕਟਰ ਨਹੀਂ ਸਨ ਠੀਕ ਕਰ ਸਕੇ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਉਸ ਬੀਬੀ ਦੇ ਕੋਹੜ ਵਰਗੇ ਭਿਆਨਕ ਰੋਗ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਤੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ‘ਆਦਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਰਸ਼ਨ ਨਿਰਣੈ ਸਟੀਕ’ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕਈ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਪਹਿਲੂਆਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਰਚਿਤ ਸੰਪੂਰਨ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਕਾਲਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵੇਰਵਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ:-

ਲੜੀ ਨੰ: ਰਚਨਾ ਕਾਲ/ਸਮਾਂ
1 ਆਦਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਰਸ਼ਨ ਨਿਰਣੈ ਸਟੀਕ 1982-1992
2 ਜਪੁ ਨਿਰਣੈ ਸਟੀਕ (ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਅਧਿਐਨ) 1963
3 ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ ਨਿਰਣੈ ਸਟੀਕ 1969
4 ਅਕਾਲ ਉਸਤਤਿ ਦਰਸ਼ਨ 1971
5 ਆਸਾ ਕੀ ਵਾਰ (ਦਰਸ਼ਨ ਨਿਰਣੈ) 1971
6 ਨਵੀਨ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨਿਤਨੇਮ (ਸਟੀਕ) 1972
7 ਜੈਤਸਰੀ ਕੀ ਵਾਰ (ਨਿਰਣੈ ਸਟੀਕ) 1974
8 ਜੀਵਨ ਗਾਥਾ ਸੰਤ ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ (ਨੱਥਲਪੁਰ ਵਾਲੇ) 1974
9 ਨਿਰਬਾਣ ਕੀਰਤਨ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਗੀਤ 1976
10 ਵੈਰਾਗ ਲਹਿਰਾਂ ਤੇ ਸਫ਼ਲ ਜੀਵਨ 1977
11 ਨਵੀਨ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਣ 1979
12 ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦਰਪਣ 1980
13 ਗੁਰਮਤਿ ਕੜਾਹ ਪ੍ਰਸਾਦ ਮਰਯਾਦਾ 1986
14 ਅਨੰਦ ਪਰਮਾਰਥ ਇਕ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਧਿਐਨ 1987
15 ਅਰਦਾਸਿ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ 1990
16 ਗੁਰਮਤਿ ਬੈਰਾਗ ਦਰਸ਼ਨ 1992
17 ਰਾਮਕਲੀ ਕੀ ਵਾਰ ਮਹਲਾ 3 ਨਿਰਣੈ ਸਟੀਕ 1992
18 ਬਾਰਹ ਮਾਹਾ ਦਰਪਣ 1994
19 ਮੌਤ ਕੀ ਹੈ? 1994
20 ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ ਨਿਰਣੈ (ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਅਧਿਐਨ) 1994
21 ਵਾਰ ਸਤਾ ਬਲਵੰਡ (ਸਟੀਕ) 1994
22 ਬਾਣੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸਟੀਕ 1996
23 ਸਲੋਕ ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਗਾਥਾ ਸਟੀਕ (ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਅਧਿਐਨ) 1997
24 ਬਾਣੀ ਸ਼ੇਖ ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ ਸਟੀਕ 1997
25 ਗੁਰਬਾਣੀ ਪਾਠ ਪਰੰਪਰਾ ਨਿਰਣੈ 1997
26 ਸੁਖਮਨੀ ਦਰਸ਼ਨ (ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤ) 1997
27 ਸਮਰਥ ਗੁਰੂ 1998
28 ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ 1998
29 ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ 2002
30 ਗੁਰਮਤਿ ਜੀਵਨ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਜੀਵਨ ਕੀ ਹੈ? 2003
31 ਗੁਰਬਾਣੀ ਕੀਰਤਨ (ਸ਼ਬਦ ਪ੍ਰਮਾਣ) 2004
32 ਸਲੋਕ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀਓ ਕੇ ਸਟੀਕ 2005
33 ਸਵਯੇ ਸ੍ਰੀ ਮੁਖਬਾਕ ਮਹਲਾ 5 ਅਤੇ ਭੱਟਾਂ ਦੇ ਸਵਈਏ ਸਟੀਕ 2005
34 ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੰਖਿਆ ਬੋਧ ਕੋਸ਼ 2005
35 ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਸਟੀਕ 2008
36 ਗਾਥਾ ਜੀਵਨ ਦਰਸ਼ਨ (ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨ) ਦੋ ਭਾਗ 2010
37 ਗੁਰਮਤਿ ਗਿਆਨ ਸਰੋਵਰ 2013
38 ਜੀਵਨ ਆਰਸੀ (ਗਿ. ਹਰਿਬੰਸ ਸਿੰਘ) 2013

ਇਸ ਸਾਰਣੀ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਿਆਨੀ ਹਰਿਬੰਸ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਕੁੱਲ 38 ਗੁਰਮਤਿ ਆਧਾਰਿਤ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ‘ਆਦਿ ਸ੍ਰੀ ਗੂਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਰਸ਼ਨ ਨਿਰਣੈ’ ਸਟੀਕ ਇਕ ਵੱਡ-ਅਕਾਰੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਰਚਨਾ ‘ਜਪੁ ਨਿਰਣੈ’ ਸਟੀਕ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੰਸਕਰਣ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਦਾ ਸਮਾਂ 1963 ਹੈ ਅਤੇ ਅਖੀਰਲੀ ਰਚਨਾ ‘ਸ੍ਵੈ-ਜੀਵਨੀ’ (ਜੀਵਨ ਆਰਸੀ) ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੰਸਕਰਣ 2013 ਵਿਚ ਛਪਿਆ। ਕੁੱਲ ਰਚਨਾ ਕਾਲ ਦਾ ਸਮਾਂ ਅੰਤਰਾਲ 1963 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 2013 (50 ਸਾਲ) ਤਕ ਹੈ।

ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਆਪਣੀ ਸੰਸਾਰਕ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਜੋ ਆਇਆ ਸੋ ਚਲਸੀ ਸਭੁ ਕੋਈ ਆਈ ਵਾਰੀਐ ਦੇ ਮਹਾਂਵਾਕਾ ਅਨੁਸਾਰ 22 ਦਸੰਬਰ 2015 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਡੇਢ ਵਜੇ ਇਸ ਫ਼ਾਨੀ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਪੰਜਾਂ ਤੱਤਾਂ ਵਿਚ ਵਿਲੀਨ ਹੋ ਗਏ।