ਨਾਟਕਕਾਰ ਡਾ. ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਇਕ ਜਾਣਿਆ-ਪਛਾਣਿਆ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਾਮ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੇਤੰਨ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟ-ਸਹਿਤ ਨੂੰ ਸਮਰਿੱਧ ਕੀਤਾ। ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਨਾਟਕ, ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ ਨਾਟਕ, ਆਦਰਸ਼ਕ ਆਦਿ ਨਾਟਕਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਵੰਨਗੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਟਕਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਨਾਟਕ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਰਨ ਵਾਲੇ, ਉਹ ਪਹਿਲੇ ਸਫ਼ਲ ਨਾਟਕਕਾਰ ਹਨ। ਡਾ. ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਰਹਿ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਤਿਹਾਸ ਸਬੰਧੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲਗਾਓ ਸਿਰਫ਼ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਬੌਧਿਕ ਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਵੀ ਹੈ। ਡਾ. ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ “ਮੈਂ ਨਾਟਕਕਾਰ ਕਿਵੇਂ ਤੇ ਕਿਉਂ ਬਣਿਆ” ਲੇਖ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ “ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਮੈਂ ਸਿੱਖ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇਕ ਇਨਕਲਾਬੀ ਕਾਂਡ ਮੰਨਦਾ ਹੈ।”1 ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਪ੍ਰਤੀ ਅਥਾਹ ਸ਼ਰਧਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਾਵਿ-ਸਤਰਾਂ ‘ਪੰਜਾਬ ਸਾਰਾ ਜੀਂਦਾ ਗੁਰੂ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ’ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰੇਰਨਾ-ਸਰੋਤ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਟਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਤਿੱਖਿਆਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਡਾ. ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਨਾਟਕ ‘ਪੁੰਨਿਆ ਦਾ ਚੰਨ’ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1952 ਈ. ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ 1952 ਈ. ਵਿਚ ਹੀ ਇਹ ਨਾਟਕ ਮੰਚ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਖੇਡਿਆ ਗਿਆ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਨਾਟਕੀ ਰੂਪ ਦੇਣ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਜਤਨ ਸੀ। ਨਾਟਕਕਾਰ ਨੇ ਪੰਦਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਲੋਧੀ-ਕਾਲ ਦੀ ਅਧੋਗਤੀ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਨਾਟਕੀ ਰੂਪ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਨਾਟਕ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਆਗਮਨ ਸਮੇਂ ਸਮਾਜ ਵਹਿਮਾਂ- ਭਰਮਾਂ ਵਿਚ ਫ਼ਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਧਾਰਮਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮਜ਼੍ਹਬੀ ਖਿਚੋਤਾਣ, ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਲੋਕ ਮਜ਼ਬੂਰ ਤੇ ਰਾਜਸੀ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਭਰੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਨਾਟਕਕਾਰ ਨੇ ਬਾਬਾ ਮੂਲਾ ਪਾਤਰ ਰਾਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:

ਬਾਬਾ ਮੂਲਾ: ਇਕ ਧਰਮ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਇੱਜ਼ਤ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸਾਡੀਆਂ ਹਰ ਵੇਲੇ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਨੇ।

ਬਹਿਲੋਲ: ਇੱਜ਼ਤ ਕੌਣ ਖਰਾਬ ਕਰਦਾ ਹੈ?

ਬਾਬਾ ਮੂਲਾ: ਨਵਾਬ ਦੀ ਫੌਜ ਦੇ ਪਿਆਦੇ ਤੇ ਜਹਾਦੀ ਲੋਕ। ਹਜ਼ੂਰ ਅਸੀਂ ਲੁਕ-ਛੁਪ ਕੇ ਦਿਨ-ਕਟੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਸਾਡੀਆਂ ਬਹੂ-ਬੇਟੀਆਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਹਰ ਵੇਲੇ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ ਏ। ਜਹਾਂ-ਪਨਾਹ, ਨਵਾਬ ਦੇ ਬੰਦਿਆਂ ਦਾ ਸਾਡੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਧੀਆਂ-ਭੈਣਾਂ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਲਿਜਾਣਾ ਸ਼ੁਗਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਏ।”2

ਨਾਟਕਕਾਰ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਤੇ ਜ਼ਬਰਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਅਵਾਜ਼ ਉਠਾਉਣੀ ਤਾਂ ਦੂਰ ਦੀ ਗੱਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨਾ ਵੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਬੁਲਾਵਾ ਦੇਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਲੋਕ ਮੁਗ਼ਲ, ਜਾਗੀਰਦਾਰ ਤੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰਾਂ ਤੇ ਸੁਆਰਥਾਂ ਤੋਂ ਅਤਿ ਦੁਖੀ ਸਨ। ਪਰ ਨਾਟਕ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਪਾਤਰ, ਬਾਬਾ ਮੂਲਾ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ “ਹੱਕ ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਮਾਰਨ ਵਾਲਾ ਕਾਮਲ ਮਰਦ ਪੈਦਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।” ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੋਇਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾੜੇ ਹਾਲਾਤ ਨੂੰ ਸਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇਣ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹਨ੍ਹੇਰਾਂ ਇੰਜ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਪੁੰਨਿਆ ਦਾ ਚੰਨ ਚੜ੍ਹਣ ਨਾਲ ਚਾਨਣ ਖਿੱਲਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

‘ਮਿਟੀ ਧੁੰਧ ਜਗਿ ਚਾਨਣੁ ਹੋਆ’ ਨਾਟਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਕਾਲ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ‘ਪੁੰਨਿਆ ਦਾ ਚੰਨ’ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਇਸ ਨਾਟਕ ਵਿਚ ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਬਣ ਕੇ ਚਾਨਣ ਬਖੇਰਦਾ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਾਟਕ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਲੁੱਟ-ਖੋਹ, ਵਹਿਮ-ਭਰਮ, ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਆਦਿ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸਨ ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਪਸਰੇ ਇਸ ਅੰਧਕਾਰ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਪਟ, ਪਖੰਡ, ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਵਿਰੁੱਧ ਅਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ ਅਤੇ ਧਰਮ ਤੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਠੇਕੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰਿਆ। ਨਾਟਕ ਵਿਚਲੇ ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਨੂਰਸ਼ਾਹ, ਭੂਮੀਆ ਤੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਆਗਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਹੋਵੇਗਾ:

“ਭੂਮੀਆ: ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹਾਂ।

ਨੂਰਸ਼ਾਹ: ਘੜੀ ਪਲ ਲਈ ਸਭ ਅੰਤਰ-ਧਿਆਨ ਹੋ ਜਾਓ। ਹੋਰ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣੋ: “ਸੁਣਿ ਮਨ ਭੂਲੇ ਬਾਵਰੇ ਗੁਰ ਕੀ ਚਰਣੀ ਲਾਗ॥”

ਰਾਜਾ: ਮੈਨੂੰ ਇਉਂ ਭਾਸਦਾ ਹੈ, ਮੇਰੀ ਜਾਦੂ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚੋਂ ਜਹਾਲਤ ਦੀ ਧੁੰਧ ਮਿਟਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਚਾਨਣ ਪਸਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।”3

ਨਾਟਕਕਾਰ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਹਲੂਣਾ ਦੇਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ’ਤੇ ਅਮਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਧਾਰ ਹੋ ਸਕੇ। ਇਤਿਹਾਸ ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿਚ ਸੁਧਾਰ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਣਾਦਾਇਕ ਆਧਾਰ ਵੀ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ “ਚੰਗਾ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਨਾਟਕ ਉਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਰੀਤਾਂ (ਫੋਕਟ ਰੀਤਾਂ) ਨੂੰ ਨਿੰਦਣ ਜਾਂ ਪੁਨਰ-ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਲਈ ਲਿਿਖਆ ਜਾਵੇ।”4

‘ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ’ ਨਾਟਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਟਕ ਵਿਚ ‘ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ’, ‘ਜਫ਼ਰਨਾਮਾ’ ਤੇ ‘ਸਰਹੰਦ ਦੀ ਕੰਧ’ ਤਿੰਨ ਇਕਾਂਗੀਆਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ’ ਨਾਟਕ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਨਾਟਕਕਾਰ ਨੇ ਇਹ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੀ ਅਣਗਿਣਤ ਫੌਜ਼ ਨਾਲ ਟਾਕਰਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਅਖੀਰ ਪੰਜ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਕੇ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਗਏ, ਉੱਥੇ ਨਾਟਕ ਵਿਚ ਇਹ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਗੜ੍ਹੀ ਛੱਡਣ ਉਪਰੰਤ ਨਵਾਬ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਮੁਗ਼ਲ ਹੁਕਮਰਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹੜੀ ਮਾਯੂਸੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਨਤਾ ’ਤੇ ਕੀ-ਕੀ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਕੀਤੇ ‘ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ’ ਨਾਟਕ ਸੂਰਮਗਤੀ ਦੀ ਇਕ ਲਾਜਵਾਬ ਘਟਨਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਨਾਟਕ ਵਿਚ ਨਾ-ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਦਲੇਰੀ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਸਗੋਂ “ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਕਈ ਅਨੁਯਾਈਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰ ਕੇ ਨਾਟਕਕਾਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਕਾਂਗੀ ਨੂੰ ਫਿਰਕੂ ਹਵਾ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਬੰਦ ਰੱਖਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਰਮ ਜਾਂ ਫਿਰਕੇ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਨਾ ਦਰਸਾਅ ਕੇ ਸਗੋਂ ਜ਼ੁਲਮ ਤੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਘੋਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ।”5 ਨਾਟਕ ਵਿਚ ਵਰਣਨ ਦਲੇਰ ਖਾਂ ਦੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦ ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਹੋ ਨਿਬੜਦੇ ਹਨ:-

“ਮਰਦੂਦ ਤੇਰਾ ਗੁਮਾਨ ਛੇਤੀ ਟੁੱਟ ਜਾਵੇਗਾ।
ਰੂ ਦੀ ਨੇਕੀ ਸਦਾ ਕਾਇਮ ਰਹੇਗੀ।
ਨੇਕੀ ਜੋ ਛੁਪ ਨਹੀਂ ਸਕਤੀ,
ਸਰਹੰਦ ਲੁੱਟ ਸਕਤਾ ਹੈ ਯੇਹ ਲੁੱਟ ਨਹੀਂ ਸਕਤੀ।”6

‘ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ’ ਇਸ ਨਾਟਕ ਦਾ ਦੂਜਾ ਅੰਕ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਟਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਚਿੱਠੀ (‘ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ’) ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ‘ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ’ ਰੂਹਾਨੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਤੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਉੱਤੇ ਅਟੱਲ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਦੀ ਜਿਉਂਦੀ-ਜਾਗਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਨਾਟਕ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ‘ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ’ ਪੜ੍ਹਨ ਉਪਰੰਤ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦਾ ਦਿਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹੀ ਅੰਤਰ ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਫਟਕਾਰਾਂ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਨਾਟਕਕਾਰ ਨੇ ਨੇਕੀ ਦੀ ਬਦੀ ਨਾਲ ਤੇ ਸੱਚ ਦੀ ਕੂੜ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਨੂੰ ਬਾਖੂਬੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਟਕਕਾਰ ਨੇ ਇਹ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਦਾ ਜਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਬੰਦਾ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਪਾਪੀ ਤੇ ਬੇਰਹਿਮ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਅਜਿਹਾ ਸਮਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗਲਤੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੁਕਰਮਾਂ ’ਤੇ ਹੰਝੂ ਕੇਰਦਾ ਹੈ।

‘ਸਰਹੰਦ ਦੀ ਕੰਧ’ ਇਸ ਨਾਟਕ ਦਾ ਤੀਜਾ ਅੰਕ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਇਕ ਪਾਸੇ ਮੁਗ਼ਲ ਰਾਜ ਦੇ ਜ਼ੋਰ-ਜ਼ੁਲਮ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਅਦੁੱਤੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਨਾਟਕ ਵਿਚ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਨਿਡਰਤਾ, ਅਡੋਲਤਾ ਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਦਾ ਚਿਤਰਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੂਰਾਨੀ ਚਿਹਰਿਆਂ ’ਤੇ ਫਤਿਹ ਦੇ ਭੇਦ ਨੂੰ ਵੀ ਬਿਆਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਧਰਮ ਤੇ ਨੈਤਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਲਈ ਦਿੱਤੀ ਅਦੁੱਤੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰ ਕੇ, ਨਾਟਕ ਜੀਵਨ ਸੰਗਰਾਮ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

‘ਹਿੰਦ ਦੀ ਚਾਦਰ’ ਨਾਟਕ ਮਹਾਂ-ਬਲਿਦਾਨੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਨਾਟਕ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਾਸਾਨੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੱਠ ਪੁੱਤਰ ਇਹ ਪ੍ਰਣ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿੱਖੀ ਲਈ ਉਹ ਵੀ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੇਣਗੇ। ਨਾਟਕਕਾਰ ਨੇ ਜਿੱਥੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਇਹ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਜਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜਾਬਰ ਹਕੂਮਤ ਦਾ ਡਰ ਨਿਕਲ ਗਿਆ, ਉੱਥੇ ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ (ਸੰਭਵ ਹੱਦ ਤਕ) ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਰਾਹ ਛੱਡ ਕੇ ਅਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ “ਚੁੱਪ ਦੇ ਬੋਲ ਆਵਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਦੇਂਦੇ, ਪਰ ਦੂਜੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਬਣ ਕੇ ਸਿੰਜਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।“7 ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਅਦੁੱਤੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੇ ਮਾਨਵੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਰੱਖੀ।

ਸੋ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਡਾ. ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿਚ ਸਿਰਫ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਆਗਮਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤਕ ਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਦੱਸਣਾ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀਆਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਘੜ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ।

ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਧਾਰਮਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਹਲਾਤਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦਾ ਕੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਕਿਹੜੇ- ਕਿਹੜੇ ਮੋੜ ਆਏ। ਭਾਵ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਉਘਾੜਨਾ ਵੀ ਨਾਟਕ ਕਾਰਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਚੰਗਾ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਨਾਟਕ ਉਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਫੋਕਟ ਰੀਤਾਂ ਨੂੰ ਨਿੰਦਣ ਜਾਂ ਪੁਨਰ-ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਲਈ ਲਿਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤੇ ਡਾ. ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਇਹ ਨਾਟਕ ਇਸ ਕਥਨ ’ਤੇ ਪੂਰਾ ਉਤਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਬੁਰਾਈਆਂ ਨੂੰ ਨਿੰਦਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀਆਂ ਸਿਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਪੁਨਰ-ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ’ਤੇ ਵੀ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਾਟਕਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਛਲ-ਕਪਟ, ਪਖੰਡ ਤੇ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਵਿਰੁੱਧ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਰੀਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿੰਦਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਮਾਨਵੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਦਿੱਤੀ ਅਦੁਤੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ, ਨਾਟਕਕਾਰ ਮਾਨਵਤਾ ਦਾ ਪਾਠ ਪੜਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਬਰ ਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਵਿਰੁੱਧ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ, ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਧਰਮ ਤੇ ਨੈਤਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਲਈ ਦਿੱਤੀ ਅਦੁੱਤੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਨਾ, ਇਹ ਸਿੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਇਹ ਮਹਾਂ-ਨਾਇਕ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਬਣੇ ਹਨ ਤੇ ਜਗਤ ਦਾ ਕਲਿਆਣ ਇਸ ਜੀਵਨ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਅਪਣਾਉਣ ਵਿਚ ਛੁਪਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼, ਵਿਰੋਧ ਜਾਂ ਲੜਾਈ ਕਿਸੇ ਧਰਮ ਜਾਂ ਕੌਮ ਵਿਰੁੱਧ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਘੋਲ ਜ਼ੁਲਮ, ਜਬਰ ਤੇ ਅਨਿਆ ਵਿਰੁੱਧ ਸੀ। ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ’ਤੇ ਅਮਲ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ।

ਹਵਾਲੇ ਅਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ:

1. ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ, ਬਠਿੰਡਾ, 16 ਨਵੰਬਰ 2003, ਪੰਨਾ 7
2. ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ, ਪੁੰਨਿਆ ਦਾ ਚੰਨ, ਪੰਨਾ 25
3. ਉਹੀ, ਮਿਟੀ ਧੁੰਧ ਜਗਿ ਚਾਨਣ ਹੋਆ, ਪੰਨਾ 79
4. ਡਾ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ, ਸਾਹਿਤ ਕੋਸ਼ (ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਕ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ), ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ, ਪੰਨਾ 132
5. ਪੋ੍ਰ. ਪ੍ਰੀਤਮ ਸੈਨੀ, ਡਾ. ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਨਾਟਕ ਕਲਾ, ਪੰਨਾ 242
6. ਡਾ. ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ, ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ, ਪੰਨਾ 640
7. ਪੰਜਾਬੀ ਦੁਨੀਆ (ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਕ), ਨਵੰਬਰ-ਦਸਬੰਰ, 1975 ਪੰਨਾ 74