ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰਬੰਧ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਾਣੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਉੱਪਰ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਣੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੇ ਸੰਚਾਰ ਵਿਚ ਸੰਗੀਤਕ ਤੱਤ ਮੋਹਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸੰਪਾਦਕੀ ਵਿਧਾਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਰਾਗ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਣੀ ਸਿਰਲੇਖਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਅੰਗ ਸੰਗੀਤ-ਮੂਲਕ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕ੍ਰਮ ਜਾਂ ਤਰਤੀਬ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ ਰਾਗ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਥਾਂ ਮਿਲੀ ਹੈ। ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ 31 ਰਾਗਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੋਈ ਹੈ; 30 ਉਪਰਾਗ, ਛਾਇਆ ਜਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸੰਗੀਤ-ਮੂਲਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸੰਕੇਤ ਹਨ: ਘਰੁ (ਸੰਗੀਤ-ਮੂਲਕ ਸਿਰਲੇਖ ਦਾ ਮੁੱਖ ਅੰਗ ਰਾਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਘਰੁ’ ਹੀ ਹੈ। ਇਹ 1 ਤੋਂ 17 ਤਕ ਚੱਲਦੇ ਹਨ।); ਪੜਤਾਲ (ਇਸ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ‘ਤਾਲ’ ਨਾਲ ਹੈ, ਪੜਤਾਲ ਨੂੰ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਤਾਲਾਂ ਵਿਚ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।); ਜਤਿ (ਜੋੜੀ ਵਜਾਉਣ ਦੀ ਇਕ ‘ਗਤ’ ਹੈ, ਭਾਵ ਕਿ ਇਹ ਨਿਰੰਤਰ ਚਾਲ ਵਿਚ ਠਹਿਰਾਵ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਹਨ); ਧੁਨਾਂ (ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਗਾਉਣ ਦੇ ਢੰਗ ਬਾਰੇ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ 9 ਧੁਨਾਂ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਲੋਕ-ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਸਨ, ਬਾਣੀ ਵਿਚਲੀਆਂ 9 ਵਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਅੰਕਿਤ ਹਨ); ਸੁਧੰਗ (ਸ਼ੁਧ ਅੰਕ ਜਾਂ ਅੰਗ, ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਸਹੀ ਅੰਗ ਵੇਖ ਕੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜੋੜ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਠੀਕ ਹੈ, ਇਹ ਸਿਰਲੇਖ ਆਸਾਵਰੀ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਹੈ, ਜੋ ਮਹਲੇ 4 ਦੀ ਹੈ) ਆਦਿ।

ਇੱਥੇ ਅਸੀਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗੁਰਬਾਣੀ ਕੋਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉਕਤ ਸੰਗੀਤਕ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਸਰਵੇਖਣ ਅੰਕੜਾ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਧੀ ਰਾਹੀਂ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਜ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਇਆ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਕੋਸ਼’, ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦਾ ‘ਗੁਰੁਸ਼ਬਦ ਰਤਨਾਕਰ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼', ਡਾ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ ਦਾ ‘ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼’, ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਕੋਹਲੀ) ਦੀ ਅਤੇ ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਇਹ ਕੋਸ਼ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਸੰਗੀਤਕ ਤੱਤਾਂ ਜਾਂ ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੇ ਵਿਹਾਰਕ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਅਰੰਭਕ ਸ੍ਰੋਤ-ਸਮਗਰੀ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੰਗੀਤਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਕੀਤਾ ਅਧਿਐਨ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਰਚੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸੰਗੀਤਕ ਅੰਦਰਾਜਾਂ ਲਈ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪਿੱਠ-ਭੂਮੀ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਉਜਾਗਰ ਕਰੇਗਾ, ਅਜਿਹੀ ਆਸ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।

1. ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਕੋਸ਼, ਸਿੰਘ ਬ੍ਰਦਰਜ਼, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 2003,

(ੳ) ਸਰਵੇਖਣ: ਇਹ ਕੋਸ਼ ਗਿਆਨੀ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਡਾ. ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ 1899 ਈ. ਵਿਚ ਬੜੇ ਛੋਟੇ ਆਕਾਰ ਵਿਚ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਛਪਵਾਇਆ ਸੀ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 7 ਵਰ੍ਹੇ ਲਗਾ ਕੇ ਇਸ ਕੋਸ਼ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਕੋਸ਼ ਦੇ ਸੰਗੀਤਕ ਅੰਦਰਾਜਾਂ ਵਿਚਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਡਾ. ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕ੍ਰਿਤ ‘ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਗੀਤ' ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ।ਇਹ ਕਾਰਜ ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ੍ਰੋਤ ਸਮਗਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਕੋਸ਼ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕੁੱਲ 38 ਅੰਦਰਾਜ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੁੱਖ ਰਾਗਾਂ ਦੇ 31 ਸੁਤੰਤਰ ਅੰਦਰਾਜ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ 30 ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵਿਚਾਰਾਧੀਨ ਕੋਸ਼ ਵਿਚ ਸਾਨੂੰ ‘ਆਸਾਵਰੀ’, ‘ਨਟ’, ‘ਪ੍ਰਭਾਤੀ ਵਿਭਾਸ’ ਨਾਂ ਦੇ ਕੇਵਲ 3 ਸੁਤੰਤਰ ਅੰਦਰਾਜ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਗਉੜੀ ਰਾਗ ਦੇ ਮੇਲ ਤੋਂ ਬਣੇ ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਰਾਗਾਂ (ਗਉੜੀ ਦੀਪਕੀ, ਗਉੜੀ ਪੂਰਬੀ, ਗਉੜੀ ਮਾਲਾ, ਗਉੜੀ ਬੈਰਾਗਣ, ਗਉੜੀ ਗੁਆਰੇਰੀ, ਗਉੜੀ ਪੂਰਬੀ ਦੀਪਕੀ, ਗਉੜੀ ਮਾਝ) ਆਦਿਕ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ‘ਗਉੜੀ’ ਮੁੱਖ/ਸੁਤੰਤਰ ਅੰਦਰਾਜ ਹੇਠ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਸ਼ ਵਿਚ ਰਾਗਾਂ ਅਤੇ ਉਪਰਾਗਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਸੰਗੀਤਕ ਕਾਰਕ ਜਿਵੇਂ: ਘਰ, ਪੜਤਾਲ, ਧੁਨ/ਧੁਨਿ/ਧੁਨੀ, ਸੁਧੰਗ ਦੇ 4 ਹੋਰ ਅੰਦਰਾਜ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਪਰ ‘ਜਤਿ’ ਨਾਂ ਦਾ ਅੰਦਰਾਜ ਦੇਖਣ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ‘ਘਰ’ ਸੰਬੰਧੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਵਾਕਨੁਮਾ ਸੰਕੇਤ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ: ਏਕੁ ਸੁਆਨੁ ਕੈ ਘਰਿ ਗਾਵਣਾ, ਪਹਰਿਆ ਕੈ ਘਰਿ ਗਾਵਣਾ, ਯਾਨੜੀਏ ਕੈ ਘਰਿ ਗਾਵਣਾ ਆਦਿ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ/ਧੁਨਾਂ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਉੱਤੇ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ਬਦ ਗਾਉਣ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਹੈ। ਵਿਚਾਰਾਧੀਨ ਕੋਸ਼ ਵਿਚ ‘ਘਰੁ’ ਸੰਬੰਧੀ ਅਜਿਹੇ ਵਾਕਨੁਮਾ ਅੰਦਰਾਜ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ। ‘ਘਰ’ ਨਾਂ ਦੇ ਸੁਤੰਤਰ ਅੰਦਰਾਜ ਹੇਠ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਉਕਤ 38 ਅੰਦਰਾਜਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 3 ਫੁਟਕਲ ਅੰਦਰਾਜ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ‘ਕਾਫੀ’ ਨਾਂ ਦਾ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਅੰਦਰਾਜ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਰਾਗਨੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਚਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਵੀ ਲੋਕ ਰਚਦੇ ਹਨ।

ਕਾਫੀ ਤੋਂ ਛੰਦ ਦੀ ਚਾਲ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇਹ ਆਸਾ, ਤਿਲੰਗ, ਸੂਹੀ, ਮਾਰੂ ਨਾਲ ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਰਾਗਾਂ ਵਜੋਂ ਆਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਕੋਸ਼ਕਾਰ ਨੇ ‘ਕਾਫੀ’ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਿੰਨੀ ਵਾਰ ਅਤੇ ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਵਿਚ ਹੋਈ, ਆਦਿਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ। ਜਦਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਦੂਜੇ ਰਾਗਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ 9 ਵਾਰ ਹੋਈ ਹੈ; 7 ਵਾਰ ਇਹ ਕਾਵਿ:-ਰੂਪ ' ਅਤੇ 2 ਵਾਰ ਰਾਗਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ। ਕੋਸ਼ ਵਿਚ ਇਕ ਅੰਦਰਾਜ ‘ਰਾਗ ਮਾਲਾ’ ਦਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਕੋਸ਼ਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਰਾਗਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਾਲਾ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਰਾਗ ਮਾਲਾ ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਜ਼ਿਕਰ ਕੋਸ਼ ਦੀ ‘ਅੰਤਿਕਾ’ ਵਿਚ ਵੀ ਹੋਇਆ ਹੈ ਬਲਕਿ ਸਾਰੀ ਅੰਤਿਕਾ ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਗੀਤ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਰਾਗ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਅੰਤਿਕਾ ਵਿਚ ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਗੀਤ ਅਨੁਸਾਰ 31 ਰਾਗਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਹੋਰ ਨੁਕਤਿਆਂ ਬਾਰੇ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। (ਅ) ਵਿਆਖਿਆ: ਹਰੇਕ ਅੰਦਰਾਜ ਵਿਚ ਰਾਗ ਦੇ ਗਾਉਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਰਾਗ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਬਾਰੇ ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਰਾਗਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰਾਜਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਟੂਕਾਂ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਰਾਗ ਬਾਰੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਦਰਜ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ: ‘ਗਉੜੀ’ ਮੁੱਖ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿਚ ਗਉੜੀ ਰਾਗਿ ਸੁਲਖਣੀ ਜੇ ਖਸਮੈ ਚਿਤਿ ਕਰੇਇ' ਵਾਲੀ ਤੁਕ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਰਾਗ ਤੋਂ ਅਗਲਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਕੇਤ ‘ਘਰ’ ਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਉੱਪਰ ਕਈ ਜਗ੍ਹਾ ਸੂਚਨਾ-ਮਾਤਰ ਘਰ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਵਿਚਾਰਧੀਨ ਅੰਦਰਾਜ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਗਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਰਾਗ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੁਰ ਦੀ ਸੰਖਯਾ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

‘ਧੁਨੀ’ ਅੰਦਰਾਜ ਹੇਠ ਇਸ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਥੇ ਨੌਂ ਧੁਨਾਂ ਅਤੇ ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ । ਕੋਸ਼ ਵਿਚ ‘ਪੜਤਾਲ’ ਤੋਂ ਭਾਵ ਲਿਆ ਹੈ: ਜਿਸ ਦੇ ਗਾਉਣ ਵਿਚ ਤੁਕ ਤੁਕ ਤੇ ਤਾਲ ਪਰਤਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ ਸੋ ਪੜਤਾਲ ਹੈ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਇਕ ਹੋਰ ਸੰਗੀਤਕ ਕਾਰਕ ‘ਸੁਧੰਗ’ ਨੂੰ ਕੋਸ਼ਕਾਰ ਨੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ: “ਇਹ ਸਿਰਲੇਖ ਆਸਾਵਰੀ ਦੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਹੈ ਜੋ ਮਹਲੇ 4 ਦੀ ਹੈ। ਆਸਾਵਰੀ ਵੱਖਰਾ ਰਾਗ ਨਹੀਂ ਲਿਖਯਾ ਤੇ ਇਹ ਰਾਗਨੀ ਸ਼ੁਧ ਰਾਗਨੀ ਹੈ।”

2. ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ, ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪਟਿਆਲਾ, 1960 (ਦੂਜੀ ਵਾਰ).

‘ਗੁਰੁਸ਼ਬਦ ਰਤਨਾਕਰ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਸਿੱਖ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਜਾਂ ਸ਼ਬਦ ਕੋਸ਼ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ 14 ਸਾਲ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1926 ਈ. ਵਿਚ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋਇਆ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਹੋਰਨਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਵੀ ਡੂੰਘਾ ਗਿਆਨ ਸੀ। ‘ਗੁਰਛੰਦ ਦਿਵਾਕਰ’ ਅਤੇ ‘ਗੁਰਸ਼ਬਦ ਅਲੰਕਾਰ' ਵਰਗੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਆਪ ਦੀ ਸੰਗੀਤ ਸੰਬੰਧੀ ਚੰਗੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਦੀ ਹਾਮੀ ਭਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ‘ਗੁਰਮਤ ਸੁਧਾਕਰ’, ‘ਗੁਰਮਤ ਮਾਰਤੰਡ' ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰਬੰਧ ਬਾਰੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਦੇਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।

‘ਗੁਰੁਮਤ ਮਾਰਤੰਡ’ ਵਿਚ ਆਪ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸਮਕਾਲੀ ਕੀਰਤਨ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਰਤਨ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚਲੇ ਪਾੜੇ ਸੰਬੰਧੀ ਆਪਣਾ ਤੌਖਲਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਜ਼ਾਹਿਰ ਕਰਦੇ ਹਨ: “ਸਾਨੂੰ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਲਿਖਣਾ ਪਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸੰਗੀਤ ਵਿਦਯਾ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਦੱਸੀ ਭੁਲਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਰਬਾਬ, ਸਾਰੰਦਾ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਸ਼ਾਯਾਦ ਵਿਰਲੇ ਰਾਗੀ ਹੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਸਧਾਰਣ ਰਾਗੀ ਮਾਮੂਲੀ ਗੀਤਾਂ ਉੱਪਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਨਾ ਬਣਾਕੇ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਛੰਤ, ਪੜਤਾਲ ਅਤੇ ਪੋੜੀ ਆਦਿ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਾਈਦੇ ਹਨ। (i) ਸਰਵੇਖਣ: ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼' ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕੁੱਲ 41 ਅੰਦਰਾਜ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚਲੇ 31 ਰਾਗਾਂ ਦੇ ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼' ਵਿਚ 31 ਸੁਤੰਤਰ ਅੰਦਰਾਜ ਦਰਜ ਹਨ। ਉਪਰਾਗਾਂ ਵਿਚ ਆਸਾਵਰੀ, ਨਟ, ਗਉੜੀ ਚੇਤੀ, ਗਉੜੀ ਬੈਰਾਗਣ ਅਤੇ ਗਉੜੀ ਮਾਲਾ ਦੇ 5 ਸੁਤੰਤਰ ਅੰਦਰਾਜ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਘਰੁ, ਪੜਤਾਲ, ਜਤਿ, ਧੁਨੀ, ਸੁਧੰਗ ਆਦਿਕ ਸੰਗੀਤਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ 5 ਹੋਰ ਸੁਤੰਤਰ ਅੰਦਰਾਜ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।

ਕੋਸ਼ ਵਿਚਲੇ ਕੁੱਲ 41 ਅੰਦਰਾਜਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਕ ਅੰਦਰਾਜ ‘ਰਾਗ’ ਨਾਂ ਹੇਠ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ 31 ਮੁੱਖ ਰਾਗਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਅੰਦਰਾਜ ‘ਕਾਫੀ’ ਦਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਕੋਸ਼ਕਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਕਾਫੀ’ ਇਕ ਰਾਗਿਨੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ ਲਿਖੀ, ਸਗੋਂ ਆਸਾ, ਤਿਲੰਗ, ਸੂਹੀ ਅਤੇ ਮਾਰੂ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ, ਪਰ ਕਾਫੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਿੰਨੀ ਵਾਰ ਅਤੇ ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਵਿਚ ਹੋਈ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

(ਅ) ਵਿਆਖਿਆ: ਵਿਚਾਰਧੀਨ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿਚ ਹਰੇਕ ਰਾਗ ਦੇ ਅੰਦਰਾਜ ਅਧੀਨ ਰਾਗ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ, ਗਾਉਣ ਦਾ ਸਮਾਂ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਰਾਗ ਦਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਥਾਨ ਆਦਿਕ ਵੇਰਵੇ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਕਈ ਅੰਦਰਾਜਾਂ ਵਿਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਰਾਗ ਵਾਲੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਤੁਕ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਵੀ ਦਰਜ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਬਿਲਾਵਲੁ ਰਾਗ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿਚ “ਹਰਿ ਉਤਮੁ ਹਰਿ ਪ੍ਰਭੁ ਗਾਵਿਆ ਕਰਿ ਨਾਦੁ ਬਿਲਾਵਲੁ ਰਾਗ” ਤੁਕ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਘਰੁ ਸੰਬੰਧੀ ਆਪ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ “ਘਰ ਦੇ ਦੋ ਅਰਥ" ਹਨ, ਇਕ ਤਾਲ, ਦੂਜਾ ਸਵਰ ਅਤੇ ਮੂਰਛਨਾ ਦੇ ਭੇਦ ਕਰਕੇ ਇਕ ਹੀ ਰਾਗ ਦੇ ਸਰਗਮ ਸਤਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਗਾਇਨ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਗਵੈਯੇ ਨੂੰ ਸੂਚਨਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਰਾਗ ਦੇ ਇਤਨਵੇਂ ਨੰਬਰ ਦੇ ਸਰਪ੍ਰਸਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਗਾਉ।” ਕੋਸ਼ ਵਿਚ ਘਰੁ ਸੰਬੰਧੀ 3 ਹੋਰ ਵਾਕਨੁਮਾ ਅੰਦਰਾਜ; 1. ਏਕੁ ਸੁਆਨੁ ਕੈ ਘਰਿ ਗਾਵਣਾ 2. ਪਹਰਿਆ ਕੈ ਘਰਿ ਗਾਵਣਾ 3. ਯਾਨੜੀਏ ਕੈ ਘਰਿ ਗਾਵਣਾ ਦੇ ਅੰਦਰਾਜ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਉਤੇ ਕੁਝ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਗਾਉਣ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਸੰਬੰਧੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿਚਾਰਧੀਨ ਅੰਦਰਾਜਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨੌਂ ਧੁਨਾਂ ਦੇ ਸੁਤੰਤਰ ਅੰਦਰਾਜ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਬਲਕਿ ‘ਧੁਨੀ ਅੰਦਰਾਜ਼ ਹੇਠ ਨੌਂ ਧੁਨਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਅੰਦਰਾਜ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਹਰੇਕ ਅੰਦਰਾਜ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਰ ਦਾ ਨਾਂ, ਮਗਰੋਂ ਧੁਨੀ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੋਸ਼ ਵਿਚ ਸਾਨੂੰ ਪੜਤਾਲ, ਸੁਧੰਗ ਅਤੇ ਜਤਿ ਦੇ ਅੰਦਰਾਜ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ‘ਪੜਤਾਲ’ ਅੰਦਰਾਜ ਅਧੀਨ ਇਸ ਨੂੰ ਪਟਤਾਲ; ਚਾਰ ਤਾਲ ਦਾ ਭੇਦ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਇਕ ਹੋਰ ਸੰਗੀਤਕ ਕਾਰਕ ਸੁਧੰਗ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸੁਧੰਗ ਤੋਂ ਭਾਵ ਸ਼ੁੱਧ ਅੰਕ (ਅੰਗ) ਭਾਵ ਜੋੜ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਸਹੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਧੀਨ ਕੀਤੇ 5 ਕੋਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਾਨੂੰ ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਅਤੇ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ’ ਕੋਸ਼ ਵਿਚ ਹੀ ‘ਸੁਧੰਗ’ ਦਾ ਅੰਦਰਾਜ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ,2002,

(ੳ) ਸਰਵੇਖਣ: ਇਸ ਕੋਸ਼ ਵਿਚ ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕੁੱਲ 39 ਅੰਦਰਾਜ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 31 ਸ਼ੁਧ ਰਾਗਾਂ ਦੇ ਸੁਤੰਤਰ ਅੰਦਰਾਜ ਦਰਜ ਹਨ। ਕੋਸ਼ ਵਿਚ ‘ਰਾਗ’ ਅੰਦਰਾਜ ਹੇਠ ਵੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਆਏ 31 ਰਾਗਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਪ-ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ ‘ਆਸਾਵਰੀ’ ਅਤੇ ‘ਨਟ’ ਦੇ 2 ਸੁਤੰਤਰ ਅੰਦਰਾਜ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਗਉੜੀ ਰਾਗ ਦੀਆਂ ਵੰਨਗੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗਉੜੀ ਗੁਆਰੇਰੀ, ਦਖਣੀ, ਚੇਤੀ, ਬੈਰਾਗਣਿ, ਦੀਪਕੀ, ਪੂਰਬੀ, ਪੂਰਬੀ ਦੀਪਕੀ, ਮਾਝ, ਮਾਲਵਾ, ਮਾਲਾ, ਸੋਰਠਿ ਦੇ ਸੁਤੰਤਰ ਅੰਦਰਾਜ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਮਾਤਰ ਜ਼ਿਕਰ ਗਉੜੀ ਰਾਗ ਦੇ ਅੰਦਰਾਜ ਅਧੀਨ ਗਉੜੀ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਰੂਪਾਂ ਵਜੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਵਿਚਾਰਾਧੀਨ ਕੋਸ਼ ਵਿਚ ਧੁਨਾਂ, ਪੜਤਾਲ, ਘਰੁ ਦੇ 3 ਹੋਰ ਸੰਗੀਤਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਸੁਤੰਤਰ ਅੰਦਰਾਜ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ‘ਘਰ’ ਸੰਬੰਧੀ 3 ਹੋਰ ਸੰਤਤਰ ਅੰਦਰਾਜ ‘ਪਹਰਿਆ ਕੈ ਘਰਿ ਗਾਵਣਾ, ਯਾਨੜੀਏ ਕੈ ਘਰਿ ਗਾਵਣਾ, ਏਕੁ ਸੁਆਨੁ ਕੈ ਘਰਿ ਗਾਵਣਾ' ਦੇ ਸੁਤੰਤਰ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਅੰਦਰਾਜ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਸੁਧੰਗ ਅਤੇ ਜਤਿ ਦੇ ਅੰਦਰਾਜ ਕੋਸ਼ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਉਪਰੋਕਤ 39 ਅੰਦਰਾਜਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਾਨੂੰ ਰਾਗ, ਰਾਗਮਾਲਾ, ਕਾਫੀ ਅਤੇ ਹਿੰਡੋਲ ਦੇ ਸੁਤੰਤਰ ਅੰਦਰਾਜ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਕਾਫੀ ਅਤੇ ਹਿੰਡੋਲ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਹੋਰਨਾਂ ਰਾਗਾਂ ਨਾਲ ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇਕੱਲੇ (ਸੁਤੰਤਰ) ਹੀ ਆਏ ਹਨ।

ਕੋਸ਼ ਦੀ ‘ਅੰਤਿਕਾ’ ਵਿਚ ਵੀ ਹਰੇਕ ਮੁਖ ਰਾਗ ਦਾ ਨਾਂ ਲੱਭਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਖਿਆ: ਕੋਸ਼ ਵਿਚਲੇ ੩੧ ਮੁੱਖ ਰਾਗਾਂ ਦੇ ਹਰੇਕ ਅੰਦਰਾਜ ਵਿਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਰਾਗ ਨੂੰ ਗਾਉਣ ਦਾ ਸਮਾਂ, ਰਾਗ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ, ਸੰਬੰਧਿਤ ਰਾਗ ਵਿਚ ਰਚੀਆਂ ਗਈਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਚਨਾਕਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰਾਜਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਟੂਕਾਂ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਰਾਗ ਬਾਰੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ: ਸਿਰੀਰਾਗ ਦੇ ਅੰਦਰਾਜ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਤੁਕ “ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ ਸਿਰੀ ਰਾਗ ਹੈ” ਦਰਜ ਹੈ। 31 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਰਾਗਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰਾਜਾਂ ਜਿਵੇਂ: ਸਿਰੀ, ਗਉੜੀ, ਸੋਰਠਿ, ਧਨਾਸਰੀ, ਬਿਲਾਵਲ, ਵਡਹੰਸ, ਰਾਮਕਲੀ, ਮਾਰੂ, ਕੇਦਾਰਾ ਅਤੇ ਮਲਾਰ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੰਗੀਤ ਬਾਰੇ ਜਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਗਾਂ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀਆਂ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ।

ਡਾ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ ਨੇ ‘ਗਉੜੀ’ ਨੂੰ ਰਾਗ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਹੋਰਨਾਂ ਕੋਸ਼ਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਰਾਗਿਨੀ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ‘ਕਲਿਆਣ' ਰਾਗ ਦੇ ਅੰਦਰਾਜ ਵਿਚ ਡਾ. ਜੱਗੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਰਾਗਿਨੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਨੇ ਵੀ ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਵਿਚ ਕਲਿਆਣ ਨੂੰ ਰਾਗਿਨੀ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।

‘ਪੜਤਾਲ’ ਅੰਦਰਾਜ ਅਧੀਨ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਅਤੇ ਡਾ. ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਬਾਰੇ ਧਾਰਨਾ ਦੇਣ ਉਪਰੰਤ ਕੋਸ਼ਕਾਰ ਨੇ ਸਰਬ-ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਰਾਇ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਗਾਇਨ ਰੂਪ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਤਾਲਾਂ ਦਾ ਪਰਤਾਵ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਪੰਜ ' ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

‘ਧੁਨਿ/ਧੁਨੀ’ ਅੰਦਰਾਜ ਵਿਚ ਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨੌਂ ਧੁਨਾਂ ਉੱਤੇ ਗਾਉਣ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਸੰਬੰਧੀ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਨੌਂ ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਤਾਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਨੌਂ ਧੁਨਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਨਹੀਂ। ਕੋਸ਼ ਵਿਚ ਨੌਂ ਧੁਨਾਂ ਦੇ ਵੱਖਰੇ/ਸੁਤੰਤਰ ਅੰਦਰਾਜ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਕਿਹੜੀ ਵਾਰ ਨੂੰ ਕਿਸ ਧੁਨ ਉੱਤੇ ਗਾਉਣਾ ਹੈ, ਆਦਿਕ ਵੇਰਵੇ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਨ੍ਹਾਂ 9 ਸੁਤੰਤਰ ਦਰਜ ਅੰਦਰਾਜਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

‘ਘਰ’ ਅੰਦਰਾਜ ਵਿਚ ਘਰ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਮਤ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਘਰ’ ਨੂੰ ਤਾਲ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਵਾਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਘਰ’ ਸੰਬੰਧੀ 3 ਹੋਰ ਸੁੰਤਤਰ ਅੰਦਰਾਜ ‘ਪਹਰਿਆ ਕੈ ਘਰਿ ਗਾਵਣਾ, ਯਾਨੜੀਏ ਕੈ ਘਰਿ ਗਾਵਣਾ, ਏਕੁ ਸੁਆਨੁ ਕੈ ਘਰਿ ਗਾਵਣਾ’ ਦੇ ਸੁਤੰਤਰ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਅੰਦਰਾਜ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਕਿ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਘਰੁ ਵਿਚ ਗਾਉਣ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ (iv) Surindar Singh Kohli, Dictionary Of Guru Granth Sahib, Singh Brothers, Amritsar, 2005. ਇਸ ਕੋਸ਼ ਵਿਚਲੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਦਾ ਆਧਾਰ ਡਾ. ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸ਼ਬਦ ਅਨੁਕ੍ਰਮਣਿਕਾ’ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੋਸ਼ਕਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਚਾਰਧੀਨ ਕੋਸ਼ ਵਿਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਅੰਦਰਾਜਾਂ ਵਜੋਂ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਕੋਸ਼ ਵਿਚ ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਗੀਤ ਸੰਬੰਧੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸੀਮਿਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ। (ੳ) ਸਰਵੇਖਣ: ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇਸ ਕੋਸ਼ ਵਿਚ ਕੁੱਲ 20 ਅੰਦਰਾਜ ਦਰਜ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਾਨੂੰ ਕੇਵਲ 16 ਰਾਗਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰਾਜ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ (ਮਾਝ), (ਗੂਜਰੀ), (ਦੇਵਗੰਧਾਰੀ), (ਸੋਰਠਿ), (ਧਨਾਸਰੀ), (ਟੋਡੀ), (ਬੈਰਾਰੀ), (ਬਿਲਾਵਲ), (ਗੋਂਡ), (ਰਾਮਕਲੀ), (ਮਾਰੂ), (ਭੈਰਉ), (ਸਾਰਗ), (ਮਲਾਰ), (ਕਾਨੜਾ), (ਕਲਿਆਨ) ਰਾਗ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਆਏ ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਸ ਕੋਸ਼ ਵਿਚ ਕੇਵਲ (ਆਸਾਵਾਰੀ) ਅਤੇ (ਨਟ) ਦੇ 2 ਸੁਤੰਤਰ ਅੰਦਰਾਜ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਕੋਸ਼ ਵਿਚ ਸਾਨੂੰ 2 ਹੋਰ ਅੰਦਰਾਜ ਸੰਗੀਤਕ ਤੱਤਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਜਿਵੇਂ (ਘਰ) ਅਤੇ (ਧੁਨਿ) ਦੇ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਜਦਕਿ ਪੜਤਾਲ, ਜਤਿ, ਸੁਧੰਗ ਦੇ ਅੰਦਰਾਜ ਦੇਖਣ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਕੋਸ਼ ਵਿਚ (ਰਾਗ) ਅਤੇ (ਰਾਗਨੀ) ਦੇ ਅੰਦਰਾਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ‘ਕਾਫੀ’ ਅਤੇ ‘ਰਾਗ ਮਾਲਾ’ ਦੇ ਅੰਦਰਾਜ ਕੋਸ਼ ਵਿਚ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਹੋਏ। (ਅ) ਵਿਆਖਿਆ: ਕੋਸ਼ ਵਿਚ ਰੋਮਨ ਲਿਪੀਅੰਤਰਨ ਅਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਵਿਚ ਰਾਗ ਦਾ ਨਾਂ ਦਰਜ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਰਾਗ ਦੀ ਸੰਕੇਤ-ਮਾਤਰ ਵਿਆਖਿਆ ਜਾਂ ਅਰਥ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਰਾਗ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ, ਗਾਉਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਰਾਗ ਦਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਥਾਨ ਆਦਿਕ ਸੂਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। (ਘਰ) ਨਾਂ ਦਾ ਅੰਦਰਾਜ ਨੂੰ ਕੇਵਲ Heart, House, Home, Body ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ (ਧੁਨਿ) ਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰਾਜ ਵਿਚ ਵੀ ਧੁਨੀ ਦੇ ਅਰਥ ਕੇਵਲ Sound, Tune ਦੇ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇਹ ਕੋਸ਼ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਸਾਡੀ ਕੋਈ ਮਦਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। (v) Harbans singh (Ed.), The Encyclopaedia of Sikhism, (4 vols.) Punjabi University Patiala, 1992-98.

ਇਸ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼ ਵਿਚ ਸਾਨੂੰ ਸਿੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਸਿੱਖ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ, ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ, ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ, ਮਹਾਨ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ, ਸਮਾਜਿਕ ਲਹਿਰਾਂ, ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ, ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ, ਸਮਾਰੋਹਾਂ, ਕਲਾਵਾਂ, ਸੰਗੀਤ, ਸਾਹਿਤ, ਸਦਾਚਾਰ ਆਦਿਕ ਵਿਭਿੰਨ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

(ੳ) ਸਰਵੇਖਣ: ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਗੀਤ ਸੰਬੰਧੀ ਇਸ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿਚ ਸਾਨੂੰ ਕੁੱਲ 40 ਅੰਦਰਾਜ (ਸੁਤੰਤਰ ਅਤੇ ਅਧੀਨ) ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 31 ਮੁੱਖ ਰਾਗਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਅੰਦਰਾਜ ਨਾਂ ਦੇ ਸੁਤੰਤਰ ਅੰਦਰਾਜ ਹੇਠ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, (ਪੰਨਾ 157)। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 7 ਰਾਗਾਂ ਦੇ ਸੁਤੰਤਰ ਅੰਦਰਾਜ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 1 ਉਪਰਾਗ, 7 ਹੋਰ ਸੰਗੀਤਕ ਕਾਰਕ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅਧੀਨ ਅੰਦਰਾਜ ਰਾਗ ਹੇਠ ਇਸ ਦੀਆਂ 10 ਵੰਨਗੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਰ ਸੰਗੀਤਕ ਤੱਤਾਂ ਜਿਵੇਂ: ਪੜਤਾਲ, ਘਰੁ, ਜਤਿ, ਧੁਨਾਂ, ਸੁਧੰਗ ਆਦਿ ਵਿੱਚੋਂ ਵਿਚਾਰਧੀਨ ਕੋਸ਼ ਵਿਚ ‘GHARU’ (ਘਰੁ) ਅਤੇ ‘DHUNI' (ਧੁਨੀ) ਦੇ ਅੰਦਰਾਜ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਅੰਦਰਾਜ ‘ਕਾਫੀ’ ਨਾਂ ਹੇਠ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਕੋਸ਼ ਵਿਚ ‘ਕਾਫੀ' ਦੇ ਅੰਦਰਾਜ ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਅਤੇ ਰਾਗਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੋਣ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤਾਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਅਤੇ ਰਾਗਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਿੰਨੀ ਤੇ ਕਿਸ-ਕਿਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਹੋਈ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੋਸ਼ ਵਿਚ ਰਾਗ ਅਤੇ ਰਾਗਣੀ ਦੇ ਅੰਦਰਾਜ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।

(ਅ) ਵਿਆਖਿਆ: ਕੋਸ਼ ਵਿਚਲੇ 7 ਰਾਗਾਂ (ASA, DEV GANDHARI, BIHAGRA, DHANASARI, BAIRARI, BILAVAL, BASANT) ਦੇ ਸੁਤੰਤਰ ਅੰਦਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ੨ ਅੰਦਰਾਜਾਂ (ASA ਅਤੇ BASANT) ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜਦਕਿ 5 ਅੰਦਰਾਜਾਂ ਵਿਚ ਰਾਗਾਂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਅੱਗੇ SEE SIKH DEVOTIONAL MUSIC ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਕੋਸ਼ ਵਿਚ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਅੰਤਿਕਾ ਵਿਚ SIKH DEVOTIONAL MUSIC ਨਾਂ ਦਾ ਅੰਦਰਾਜ ਦੇਖਣ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ 31 ਰਾਗਾਂ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਾਧੀਨ ਕੋਸ਼ ਵਿਚ ਅਧੀਨ ਅੰਦਰਾਜਾਂ ਵਜੋਂ 22 ਸਫ਼ਿਆਂ ਦੇ GURMAT SANGIT ਦੇ ਸੁਤੰਤਰ ਅਤੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਅੰਦਰਾਜ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਹਰੇਕ ਰਾਗ ਨੂੰ ਗਾਉਣ ਦਾ ਸਮਾਂ, ਰਾਗ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ, ਰਾਗ ਦੀ ਅਰੋਹ, ਅਵਰੋਹ, ਵਾਦੀ ਸੰਵਾਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਰਾਗ ਕਿਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੁਆਰਾ ਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਆਦਿਕ ਵੇਰਵੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।

DHUNI ਮੁੱਖ ਸ਼ਬਦ ਹੇਠ ਨੌਂ ਧੁਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ, ਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਚਨਾਕਾਰਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। GHARU (ਘਰੁ) ਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰਾਜ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਤਾਲ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਘਰੁ’ ਸੰਬੰਧੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਵਾਕਨੁਮਾ ਸਿਰਲੇਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ: ਏਕੁ ਸੁਆਨੁ ਕੈ ਘਰਿ ਗਾਵਣਾ, ਪਹਰਿਆ ਕੈ ਘਰਿ ਗਾਵਣਾ, ਯਾਨੜੀਏ ਕੈ ਘਰਿ ਗਾਵਣਾ। ਕੋਸ਼ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿਰਲੇਖਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਤਾਂ ਸੁਤੰਤਰ ਅੰਦਰਾਜ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਤੇ ਨਾਂ ਹੀ ਘਰੁ ਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰਾਜ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੋਇਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸੋ ਉਪਰੋਕਤ ਕੋਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅੰਦਰਾਜਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਨਿਮਨਅੰਕਿਤ ਸਿੱਟਿਆਂ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਾਂ।

(1) ਬਹੁਮਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ‘ਘਰੁ’ ਨੂੰ ਤਾਲ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰਿਆ ਹੈ। ਕੋਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪ੍ਰੋੜਤਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਪਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਿਰਲੇਖਾਂ ਵਿਚ ਸਾਨੂੰ ਘਰੁ ਦੀ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵਰਤੋਂ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਕੋਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਪਰੰਤੂ ਘਰੁ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਜ਼ਰੂਰ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

(2) ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ‘ਅੰਕ’ ਅਤੇ ‘ਰਹਾਉ’ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਸਾਨੂੰ ਗਾਇਨ ਰੂਪੀ ਵਾਕਫ਼ੀਅਤ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਹਰੇਕ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਪਦਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਭਿੰਨ ਅੰਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਭਾਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਤਰਿਆਂ ਦੇ ਸੂਚਕ ਹਨ ਤਾਂ ਕਿ ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਗੀਤ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਰਹਾਉ’ ਦੀ ਤੁਕ ਦਾ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਗਾਇਨ ਹੋ ਸਕੇ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਕਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਾਵਿ ਸ਼ੈਲੀ/ਗਾਇਨ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਗਿਆਨ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

(3) ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਪਦੇ, ਤਿਪਦੇ, ਚਉਪਦੇ, ਪੰਚਪਦੇ, ਅਸਟਪਦੀ, ਸੋਲਹੇ, ਇਕਤੁਕਾ, ਦੁਤੁਕਾ ਆਦਿ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਮੰਨ ਕੇ ਕੋਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਬੇਸ਼ਕ ਕਈ ਥਾਂਈਂ ਅੰਦਰਾਜ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

(4) ਕੋਸ਼ਾਂ ਵਿਚ 30 ਉਪਰਾਗਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰਾਜ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਘੱਟ ਆਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਸੰਬੰਧਿਤ ਰਾਗ ਦੇ ਸੁਤੰਤਰ ਅੰਦਰਾਜ ਹੇਠ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇ: ਗਉੜੀ, ਆਸਾ, ਸੂਹੀ, ਗੋਂਡ ਆਦਿ ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਨੰਗੀਆਂ ਗਉੜੀ ਦੀਪਕੀ, ਆਸਾ ਕਾਫੀ, ਸੂਹੀ ਲਲਿਤ, ਬਿਲਾਵਲ ਗੋਂਡ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ।

(5) ਕੋਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਗੀਤਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰਾਜਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਈ ਥਾਂਈਂ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦਿੱਤੀ ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸੰਗੀਤ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਜਗਿਆਸੂਆਂ ਲਈ ਬਹੁਤੀ ਲਾਹੇਵੰਦ ਸਾਬਿਤ ਹੁੰਦੀ ਨਹੀਂ ਜਾਪਦੀ। ਉਕਤ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ/ ਅੰਦਰਾਜ ਰੂਪ ਵਿਚ 74 ਕੁ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਕੋਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਮੁੱਖ ਸਿਰਲੇਖਾਂ ਹੇਠ ਵਿਚਾਰਧੀਨ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।