ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਚ ਵਿਵਿਧ ਭਾਂਤ ਦਾ ‘ਤਿਆਗ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਿਤੇ ਜਗਤ ਦੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਤੋਂ ਘ੍ਰਿਣਾ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰ ਕੇ ਘਰ-ਬਾਰ ਦਾ ਤਿਆਗ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਕਿਤੇ ਕਰਤਵ ਰੂਪ ਕੰਮ ਕਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ, ਮੋਹ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਰਥਾਤ ਹਉਮੈਂ ਤਿਆਗਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੋਸ਼ਕਾਰਾਂ ਨੇ ਤਿਆਗ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਅਰਥ ਕੀਤੇ ਹਨ। ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿਆਗ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ- ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੇ ਜਾਣਾ, ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਤੋਂ ਆਪਣਾ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਨਾਤਾ ਤੋੜ ਲੈਣਾ ਹੀ ਤਿਆਗ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਨਿਵ੍ਰਤੀ ਮਾਰਗ ਜਾਂ ਸੰਸਾਰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਵਣਾਂ ਵਿਚ ਚਲੇ ਜਾਣ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ। ਇਹ ਮਾਰਗ ਅਧਿਆਤਮਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਇਕਾਂਤ ਵਿਚ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਹਰ ਜੀਵ ਵਿਚ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੁੰਦਿਆਂ ਬਾਹਰ ਟੋਲਣਾ ਵਹਿਮ ਹੈ। ਜੋਗੀ ਜਾਂ ਸੰਨਿਆਸੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਣਗੇ ਪਰ ਵਿਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਖਚਿਤ ਹੋਣ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਅਭਿੱਜ ਰਹਿਣ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਨਿਰਭਰ ਮਨ ’ਤੇ ਹੈ। ਜੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸਾਧਿਆ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਵਿਕਾਰ ਨਾਲ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਅਤੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਜਿਹੇ ਤਿਆਗੀ ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਲਟਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਨਾ ਗ੍ਰਹਿਸਥੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸੰਨਿਆਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਜ਼ੋਰ ਇਸ ਵਿਕਾਰੀ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਜੀਵਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪ ਜੀਵਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਤਿਆਗ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਤਮਕਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿਚਲੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ ਸੁਰਤਿ ਦਾ ਸਥਿਰ ਨਾ ਹੋਣਾ। ਸੁਰਤਿ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਘਰ- ਬਾਰ ਤਿਆਗਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ-ਧਨ ਪਦਾਰਥ, ਮੋਹ, ਮਾਇਆ ਦੇ ਰਸਾਂ ਵਿਚ ਫਿਰ ਵੀ ਲਿਵਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਭੱਜਣ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਦਾ ਖਾਤਮਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਹੋਰ ਪ੍ਰਚੰਡ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਰੰਗ ਰਸ ਉਸ ਅੰਦਰ ਅਵੱਸ਼ ਭਟਕਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੋ ਸੁਰਤਿ ਦੇ ਟਿਕਾਅ ਲਈ ਜੀਵਨ ਕਰਤਵ ਨੂੰ ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਹੋਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਲਈ ਆਪੇ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਆਪੇ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਲਈ ਤਿਆਗ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ ਅਰਥਾਤ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਨੂੰ ਬਾਹਰੋਂ ਹੋੜਨ ਤੇ ਸਥਿਰ ਹੋਣ ਲਈ ਵਿਨਾਸ਼ਕ ਬਿਰਤੀਆਂ ਤੇ ਨਖਿੱਧ ਔਗੁਣਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਿਆਗ ਉੱਪਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇ ਵਾਸ਼ਨਾ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰੀ ਰਸ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣਾ ਹੀ ਅਸਲ ਤਿਆਗ ਹੈ ਪਰ ਜੋਗੀਆਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਵਿਖਾਵਾ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਘਰ-ਬਾਰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ, ਨੰਗੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਮੋਨ ਧਾਰ ਲਏ। ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਤਿਆਗ ਦੀ ਨਿਖੇਧੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਤੇ ਸੱਚੇ ਤਿਆਗ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ 59 ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੇ 57 ਸਲੋਕਾਂ ਵਿਚ 15 ਰਾਗਾਂ ਅਧੀਨ ਦਰਜ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਤਿਆਗ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਕਾਮ ਦੇ ਤਿਆਗ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬਲੀ ਚੋਰ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਥਾਂ-ਥਾਂ ’ਤੇ ਕਾਮ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕਾਮ ਤੇ ਕੋ੍ਧ ਕਾਇਆ ਨੂੰ ਗਾਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਥਾਂ-ਥਾਂ ’ਤੇ ਕਾਮ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਕਾਮੁ ਕ੍ਰੋਧੁ ਸੰਗਤਿ ਦੁਰਜਨ ਕੀ ਤਾ ਤੇ ਅਹਿਨਿਸਿ ਭਾਗਉ॥ (ਪੰਨਾ 219) ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਵਿਚ ਕੋ੍ਧ ਦੇ ਤਿਆਗ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੋ੍ਧ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ- ਗੁੱਸਾ। ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਜਾਂ ਉਸ ਦਾ ਹੁਕਮ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਸੱਟ ਵੱਜਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਕ੍ਰੋਧਵਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਅਕਲ ਤਿਆਗ ਕਰ ਕੇ ਲੜਾਈ-ਝਗੜੇ, ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਆਦਿ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰੋਧ ਵੀ ਨਾਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਮਾਨਸਿਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਹੈ। ਕੋ੍ਧ ਵਿਚ ਪਾਗਲ ਹੋਇਆ ਵਿਅਕਤੀ ਹਰ ਕੁਕਰਮ ਕਰੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦਾ ਤਿਆਗ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਕੋ੍ਧ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਲਈ ਆਖਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਰਹਿ ਕੇ ਹਰੀ ਨਾਮ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਲਿਵ ਜੋੜ ਸਕੇ: ਕਠਨ ਕਰੋਧ ਘਟ ਹੀ ਕੇ ਭੀਤਰਿ ਜਿਹ ਸੁਧਿ ਸਭ ਬਿਸਰਾਈ॥ (ਪੰਨਾ 219) ਕੋ੍ਧ ਨੂੰ ਕਲਯੁੱਗ ਦਾ ਮੂਲ ਵੀ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੋ੍ਧ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਕਰ ਕੇ ਬਾਂਦਰ ਵਾਂਗ ਨਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਮੰਦਕਰਮੀ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵਧਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਮਨੁੱਖ ਭੋਗਾਂ ਨੂੰ ਭੋਗਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਭੋਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੋ ਤੀਸਰਾ ਵਿਕਾਰ ਹੈ, ਉਹ ਹੈ- ਲੋਭ। ਲੋਭ ਲਾਲਚ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਨਾਮ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਲੋਭੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਨੂੰ ਕਬਜ਼ੇ ਹੇਠ ਲੈਣ ਲਈ ਲੋਭ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਜਿੱਥੇ ਲੋਭ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਪਿਆਰ ਨਹੀ, ਜਿੱਥੇ ਪਿਆਰ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਲੋਭ ਨਹੀਂ। ਲੋਭ ਦੇ ਤਿਆਗ ਲਈ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਿਆਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਫੁਰਮਾਇਆ ਹੈ: ਕਹਾ ਭੂਲਿਓ ਰੇ ਝੂਠੇ ਲੋਭ ਲਾਗ॥ (ਪੰਨਾ 1187) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਮੋਹ ਦੇ ਤਿਆਗ ’ਤੇ ਵੀ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਮੋਹ ਦਾ ਅਰਥ ਇਸ ਦਿੱਸਦੇ-ਵਸਦੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਜੀਵਾਂ ਆਦਿ ਲਈ ਮਨ ਵਿਚ ਖਿੱਚ ਹੈ, ਇਹ ਵੀ ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤਾਂ ਮਗਰ ਹਰ ਵੇਲੇ ਨੱਠੇ- ਭੱਜੇ ਫਿਰਦੇ ਹਾਂ ਜੋ ਅਸਲ ਵਿਚ ਛਲ ਹੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਜਿਹੜੇ ਕਰਮ ਅਸੀਂ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਪਾਪ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੋਹ ਕਾਲਖ ਦਾ ਘਰ ਅਤੇ ਮੋਹ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਗਰਕ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮੋਹ ਪ੍ਰਭੂ-ਭਗਤੀ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਪ੍ਰਤੀ ਮੋਹ, ਆਪਣੇ ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਮੋਹ ਤੇ ਜਗਤ ਪ੍ਰਤੀ ਮੋਹ ਦੇ ਤਿਆਗ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸਰੀਰ ਬਿਨਸਣਹਾਰ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵੀ ਟੁੱਟਣਹਾਰ ਹਨ। ਇਨਸਾਨ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਰਿਸ਼ਤੇ-ਨਾਤਿਆਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਉਲਝਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਤਰੀ, ਪੁੱਤਰ, ਧੀ, ਮਾਤਾ, ਪਿਤਾ ਆਦਿ ਦੇ ਮੋਹ ਵਿਚ ਖਚਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਅਕਾਰਥ ਗੁਆ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਰੱਖਣ ਲਈ ਜਾਇਜ਼, ਨਜਾਇਜ਼ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਇਸ ਨਾਲ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਸਭ ਲੋਕ ਖੁਦਗਰਜ਼ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਣੀ ਦੇ ਮਰਦਿਆਂ ਸਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਇਕ ਘੜੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕਦੇ, ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਭੂਮੀ ਵਿਚ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ਤੇ-ਨਾਤਿਆਂ ਦੇ ਮੋਹ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਜੋ ਤਨੁ ਤੈ ਅਪਨੋ ਕਰਿ ਮਾਨਿਓ ਅਰੁ ਸੁੰਦਰ ਗ੍ਰਿਹ ਨਾਰੀ॥
ਇਨ ਮੈਂ ਕਛੁ ਤੇਰੋ ਰੇ ਨਾਹਿਨ ਦੇਖੋ ਸੋਚ ਬਿਚਾਰੀ॥ (ਪੰਨਾ 220) ਅਹੰਕਾਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਰੋੜਾ ਹੈ। ਅਹੰਕਾਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਉਮੈਂ ਵੀ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਤਾਂ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਅਚੇਤ ਹੀ ਮਨ ਵਿਚ ਆਪ ਆ ਕੇ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਦਾ ਅੰਹਕਾਰ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਹੁਸਨ ਦਾ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਬਲ ਦਾ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸੱਤਾ ਦਾ, ਗੱਲ ਕੀ ਸਾਰੇ ਪਾਸੇ ਨਿਗਾਹ ਮਾਰੋ ਤਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਹੰਕਾਰ ਵੱਸ ਮਨੁੱਖ ਕੁਕਰਮ ਕਰੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।ਅੰਹਕਾਰ ਨੂੰ ਜਨਮ- ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਤੇ ਪਾਪ ਦਾ ਰੂਪ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਹੰਕਾਰ (ਹਉਮੈਂ) ਦੇ ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ (ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ) ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਹੰਕਾਰ ਦਾ ਤਿਆਗ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ: ਜਿਹਿ ਪ੍ਰਾਨੀ ਹਉਮੈ ਤਜੀ ਕਰਤਾ ਰਾਮੁ ਪਛਾਨਿ॥
ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਵਹੁ ਮੁਕਤਿ ਨਰੁ ਇਹ ਮਨ ਸਾਚੀ ਮਾਨੁ॥ (ਪੰਨਾ 1427) ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਮਾਇਆ ਦੇ ਤਿਆਗ ਬਾਰੇ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਾਇਆ ਤਿਆਗਣ ਦਾ ਅਸਲੀ ਭਾਵ ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠਣਾ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਮਾਇਆ ਦੇ
ਤਿਆਗਣ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਤਿਆਗਣ ’ਤੇ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ। ਮਾਇਆ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਲੋਭੀ ਅਤੇ ਸੁਆਰਥੀ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਬਿਰਤੀ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਦੂਜੇ ਦੇ ਹਿੱਤ ਲਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਮਾਇਆ ਦਾ ਪਿਆਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਾਇਆ ਦੀਆਂ ਰੰਗਰਲੀਆਂ ਵਿਚ ਉਲਝਾਈ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਮਾਇਆ ਦੇ ਮੋਹ ਨੂੰ ਘਣਾ ਸੰਕਟ ਆਖਿਆ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਹੈ।ਮਨੁੱਖਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਕੁਝ ਸੁਭਾਵਕ ਕਰਮ ਹਨ, ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਤੀ ਤੇ ਕੁਝ ਦੂਸਰੇ ਪ੍ਰਤੀ। ਦੂਸਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਦਰ, ਘਰ ਵਿਚ ਆਏ ਪ੍ਰਹੁਣੇ ਦੀ ਆਓ-ਭਗਤ ਆਦਿ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਮੋਹ-ਮਮਤਾ, ਇੱਛਾ, ਕਾਮਨਾਵਾਂ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਵਿਸ਼ੇ-ਵਾਸਨਾ, ਭੋਗ ਵਿਲਾਸ, ਸੁਆਰਥ ਆਦਿ ਨਖਿੱਧ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਤਿਆਗ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤਕ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਵਿਸ਼ੇ-ਵਿਕਾਰ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਤਕ ਇਸ ਅੰਦਰ ਅਧਿਆਤਮਕਤਾ ਲਈ ਲਗਾਓ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਅਧਿਆਤਮਕ ਗਿਆਨ ਲਈ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਸਵੱਛਤਾ ਲਈ ਉਕਤ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਤਿਆਗ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਭਰਮ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਭੇਖ ਦੇ ਤਿਆਗ ਦੀ ਵੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਭੇਖ ਨਾਲ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਜੰਗਲਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ ’ਤੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਤੀਰਥਾਂ ’ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਿਆਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭੂ ਨਹੀਂ ਲੱਭਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਆਪੇ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨੀ ਲੋੜੀਂਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਯਾਦ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਲਕਸ਼ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਭੇਖ ਦਾ ਤਿਆਗ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ: ਕਾਹੇ ਰੇ ਬਨ ਖੋਜਨ ਜਾਈ॥
ਸਰਬ ਨਿਵਾਸੀ ਸਦਾ ਅਲੇਪਾ ਤੋਹੀ ਸੰਗਿ ਸਮਾਈ॥ (ਪੰਨਾ 684) ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਮ, ਕੋ੍ਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ, ਹੰਕਾਰ, ਬੁਰੀ ਸੰਗਤ, ਅਵਿੱਦਿਆ, ਅਗਿਆਨ, ਮਾਇਆ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਕੇ ਹੀ ਹਰਿ ਜਸ, ਸਾਧ ਸੰਗਤ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ਰਨ, ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਤਾ, ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਦੁਬਿਧਾ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਨੇ ਅਪਣਾਅ ਲਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾ ਦਾ ਉਹ ਤਿਆਗ ਕਰੀ ਬੈਠਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਸਿਰਜੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਘਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਬਾਣੀ ਸਮੁੱਚੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਸਾਰਥਕ ਸੇਧ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। | 
