ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦਾ ਸੰਸਾਰ ਉੱਪਰ ਆਗਮਨ ਇਕ ਸੁਨਹਿਰੇ ਯੁੱਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਸਿਰਫ ਇਸ ਕਰਕੇ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੋਤਿ ਦੇ ਬਾਨੀ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਧਾਰਨਾ ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ ਇਕ ਯੁੱਗ-ਪਲਟਾਊ ਘਟਨਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ ਸੱਚ, ਪਿਆਰ, ਗਿਆਨ, ਹਮਦਰਦੀ, ਸੰਜਮ, ਸੰਤੋਖ ਵਰਗੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ, ਅੰਧਕਾਰ, ਝੂਠ, ਪਾਖੰਡ, ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ ਜਾਂ ਫ਼ਾਲਤੂ ਦੇ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਇਸ ਵਰਤਾਰੇ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ :

ਸਤਿਗੁਰੁ ਨਾਨਕੁ ਪ੍ਰਗਟਿਆ ਮਿਟੀ ਧੁੰਧੁ ਜਗਿ ਚਾਨਣੁ ਹੋਆ। (ਵਾਰ 1:27)

ਲੋਕਾਈ ਦਾ ਦਰਦ ਸੁਣ ਕੇ ਪ੍ਰਮੇਸ਼ਰ ਨੇ ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ ਭੇਜਿਆ ‘ਸੁਣੀ ਪੁਕਾਰਿ ਦਾਤਾਰ ਪ੍ਰਭੁ ਗੁਰੁ ਨਾਨਕ ਜਗ ਮਾਹਿ ਪਠਾਇਆ।’ ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਭਲਾਈ ਹਿੱਤ ਹੋਇਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਖੁਦ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੇ ਦਰੋਂ-ਘਰੋਂ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ‘ਪਹਿਲਾ ਬਾਬੇ ਪਾਯਾ ਬਖਸੁ ਦਰਿ ਪਿਛੋਦੇ ਫਿਰਿ ਘਾਲਿ ਕਮਾਈ’ ਉਪਰੰਤ ਇਸ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਸਮੁੱਚੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ। ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕਣ ਹਿੱਤ ਘਰ-ਘਰ ਵਿਚ ਕੀਰਤਨ ਰੂਪੀ ਧਰਮਸਾਲ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਕੀਤੀ— ‘ਘਰਿ ਘਰਿ ਅੰਦਰਿ ਧਰਮਸਾਲ ਹੋਵੈ ਕੀਰਤਨੁ ਸਦਾ ਵਿਸੋਆ’। ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ‘ਮੁਰਸ਼ਿਦ- ਏ-ਕਾਮਲ’ ਅਤੇ ਮਾਨਵਤਾ ਦਾ ਸੱਚਾ ਮਿੱਤਰ ਬਿਆਨਦੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੁੱਲੀ ਤੇ ਗਵਾਚੀ ਹੋਈ ਲੋਕਾਈ/ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਦੇ ਮਿਸ਼ਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ।1 ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ’ ਵਿਚ ਹਵਾਲਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨਾਲ ਭੇਂਟ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕਹੇ: ‘ਮੈਂ ਆਦਿ ਪ੍ਰਮੇਸ਼ਰ ਅੋਰ ਤੂੰ ਗੁਰ ਪ੍ਰਮੇਸ਼ਰ’।2 ਡਾ. ਐਸ. ਰਾਧਾਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ “ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਅਸਫਲਤਾ ਦੀ ਘੁੰਮਣਘੇਰੀ ਵਿਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਸਨ ਤਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਧਰਮ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।”3 ਡਾ. ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਨ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ “ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਇਕ ਨਵੇਂ ਤੇ ਸਰਬ-ਸਾਂਝੇ ਮਤ (ਧਰਮ) ਦੇ ਸੰਚਾਲਕ ਹੋਣ ਤੋਂ ਛੁਟ ਇਕ ਯੁੱਗ ਪੁਰਸ਼ ਵੀ ਸਨ। ਉਹ ਕੇਵਲ ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਜਾਂ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜਗ ਦੇ ਚਾਨਣ (Light Of The World) ਸਨ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਸਿੱਖਾਂ, ਹਿੰਦੂਆਂ, ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਤੇ ਹਰੀਜਨਾਂ ਦੇ ਨਹੀਂ, ਸਾਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਜਗਤ-ਗੁਰੂ ਬਾਬਾ (Teacher of The World) ਸਨ।”4

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਵੱਲੋਂ ਅਨੇਕਾਂ ਪੱਖਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਆਰਥਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਜਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦਾ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਸ ਆਰਟੀਕਲ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਾਜ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵਰਣਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਾਂਗੇ। ਗੁਰੂ ਬਾਬੇ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ) ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸ੍ਰੋਤ ਗੁਰਬਾਣੀ ਹੈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਅਤਿ ਉੱਤਮ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸੇਧ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਮਾਜ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਮੇਲ ਮਲਿਕ ਭਾਗੋ, ਸੱਜਣ ਠੱਗ, ਭੂਮੀਆ ਚੋਰ ਜਾਂ ਕੋਡੇ ਰਾਖਸ਼ ਆਦਿ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਭਾਵੇਂ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਕਾਰਨ ਇਹ ਬਦਨਾਮ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੇ ਮੇਲ ਜਾਂ ਸੰਵਾਦ ਦਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਇੰਨਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ ਕਿ ‘ਸੱਜਣ ਠੱਗ’, ‘ਸੱਜਣ ਸੰਤ’ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਭੂਮੀਆ ਚੋਰ ਭਗਤ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕੋਡੇ ਰਾਖਸ਼ ਵਿਚ ਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਗੁਣ ਆ ਗਏ। ਭਾਵ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਸਤੋਗੁਣੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦਾ ਆਗ਼ਾਜ਼ ਹੋਣ ਲੱਗਾ। ਡਾ. ਦਿਲਵਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ “ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਿਮ ਦੋਨਾਂ ਹੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਲਿਆ ਸੀ। ਆਪ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮਾਜ ਸਿਰਜਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਜੋ ਸਭ ਲਈ ਸਾਂਝਾ ਹੋਵੇ, ਹਲਤ-ਪਲਤ ਵਿਚ ਸਹਾਈ ਹੋਵੇ, ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਪਈਆਂ ਵੰਡੀਆਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰੇ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਜਾਤ ਦਾ ਆਧਾਰ ਜਨਮ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਗੁਣ ਹੋਣ, ਸਾਰੇ ਹੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ, ਸੂਤਕ-ਪਾਤਕ ,ਵਹਿਮ-ਭਰਮ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਅਸਲ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਸਕਣ।”5 ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਸਮਾਜਿਕ ਭਲਾਈ ਖਾਤਰ ਅਨੇਕਾਂ ਹੀ ਕੀਮਤਾਂ/ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਪਸਾਰ ਕੀਤਾ। ਡਾ. ਬਲਕਾਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ “ਨਾਨਕ ਚਿੰਤਨ ਮਾਨਵਤਾ ਲਈ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਜਿਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਮਾਨਵ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾ ਨੂੰ ਸਾਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਜਿਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਸਿਰਜੀਆਂ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਰਥੀ ਸਰੋਕਾਰ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।”6 ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸਿਧਾਂ-ਜੋਗੀਆਂ ਦੇ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚ ਜਾਣ ਨੂੰ ਵਿਅਰਥ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਪੰਡਤਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਵਿਅਰਥ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਦਾ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਇਸ ਜ਼ਿਕਰ ਜਾਂ ਖੰਡਨ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਨਿੰਦਿਆ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਸਚਿਆਰ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਮੱਤਭੇਦ, ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ, ਦ੍ਵੈਸ਼, ਕਲੇਸ਼, ਰੰਗ ਨਸਲ ਅਤੇ ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ ਜਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਭੂਗੋਲਿਕ ਹੱਦਾਂ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ, ‘ਸਭਸੈ ਲਏ ਮਿਲਾਇ ਜੀਉ’ ਦਾ ਵਾਤਾਵਰਨ ਸਿਰਜਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਭਿਅਤਾ ਜਾਂ ਸਮਾਜ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਮੂਲ ਆਧਾਰ ਬਿੰਦੂ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਜਾਂ ਵੈਰੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ‘ਸਗਲ ਸੰਗਿ ਹਮ ਕੋ ਬਨਿ ਆਈ’ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਸੇ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਦੇ ਡਾ. ਦੇਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ‘ਗੋਪੀਚੰਦ ਨਾਰੰਗ’ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਨੇ ਇਕ ਐਸੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਰਹਿਤ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭਰਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਰਹਿਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ।7 ਏ.ਸੀ. ਅਰੋੜਾ, ‘ਰੋਸ’ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਰਾਹੀਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨਸਾਨ ਜੰਮਦਾ ਆਜ਼ਾਦ ਹੈ, ਜੰਮਣ ਉਪਰੰਤ ਉਹ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਲ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਤੀਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸਮੇਂ ਤਾਂ ਇਨਸਾਨ ਦਾ ਜੰਮਣਾ ਵੀ ਆਜ਼ਾਦ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਫੋਕੀਆਂ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਪਿਆ ਸੀ।8 ਡਾ. ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ “(ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ) ਨਾਨਕ (ਦੇਵ ਜੀ) ਦੀ ਬਾਣੀ ਇਕ ਨਰੋਈ ਸਵੱਸਥ ਸਮਾਜ ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਅਮੀਰੀ-ਗ਼ਰੀਬੀ, ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਰੰਗ ਨਸਲ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ-ਪੁਰਸ਼ ਦੇ ਛੋਟੇ-ਵੱਡੇ ਹੋਣ ਦੇ ਭਿੰਨ-ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ। ਸਭ ਮਨੁੱਖ ਇੱਕੋ ਕਾਦਰ ਦੀ ਘਾੜਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਬਰਾਬਰ ਹਨ। ਇਕ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਲਗਦੇ ਹਨ।”9 ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸਮਾਜ ਦੀ ਭਲਾਈ ਜਾਂ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਹਾਇਕ ਅਤੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਪੱਖ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਾਕਾਰਾਤਮਕ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਬਾਬੇ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ) ਸਮੇਂ ਧਾਰਮਿਕ ਜਾਂ ਨੈਤਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਨਿਘਾਰ ਆ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਅਰਾਜਕਤਾ ਫ਼ੈਲੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਡਾ. ਬਲਕਾਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ “ਸਮਾਜ ਵਿਗਿਆਨੀ ਦੁਰਖੀਮ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੀ ਆਤਮਾ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ 4 ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਵੇਲੇ ‘ਕਿਰਤ ਕਰਨ’, ‘ਨਾਮ ਜਪਣ’ ਅਤੇ ‘ਵੰਡ ਛਕਣ’ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦਾ ਸਮਾਜਿਕ ਗੁਰਮਤਿ ਢਾਂਚਾ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।”10 ਡਾ. ਕੇ. ਏ. ਨਿਜ਼ਾਮੀ ਅਨੁਸਾਰ, “ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਭਰਾਤਰੀ ਭਾਵ ਵਾਲਾ ਤੇ ਮਨੁੱਖਵਾਦੀ ਸੀ।”11

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਪਲ ਰਹੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਬਲਕਿ ਇਸ ਦਾ ਸਮਾਧਾਨ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵਾਧੂ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ, ਕਰਮ-ਕਾਡਾਂ, ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ ਵਿਚ ਉਲਝਾਉਣ ਨਾਲੋਂ ਧਰਮ ਦਾ ਯਥਾਰਥਕ ਪੱਖ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਜਿਊਂਦਿਆਂ ਹੀ ਧਰਮ ਨਿਭਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਅਨੈਤਿਕ ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਢੋਂ ਨਕਾਰਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਬਦਲ ਵਜੋਂ ਸਦਾਚਾਰਕ ਕੀਮਤਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ‘ਸੱਚੇ ਦੀ ਕੋਠੜੀ’ ਬਿਆਨਦੇ ਹਨ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਿਤੇ ਵੀ ਉਹ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਲਿਪਤ ਹੋਣ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਨਹੀਂ ਭਰਦੇ ਤਾਂ ਜੋ ਜੀਵ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਨਾ ਫਸੇ। ਡਾ. ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ “ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਗਹਿਰਾਈ ਤਕ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜੀਵ ਅਨਮੋਲ ਮਾਨਵ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਵਿਨਾਸ਼ ਕਰਨ ’ਤੇ ਉਤਾਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਵਾਸਤਵਿਕ ਸਮੱਸਿਆ ਜਗਤ ਵਿਚ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਘਾਟ ਜਾਂ ਇਸ ਦੀ ਬਹੁਤਾਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਪ੍ਰਤੀ ਅਸੀਮ ਲਾਲਚ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਾਲਚ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿਚ ਉਸ ਦਾ ਵਰਤਾਰਾ ਨੀਚਤਾ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਦਾਰਥਕ ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਠੱਗੀਆਂ ਮਾਰ ਕੇ ਪਰਾਇਆ ਧਨ ਹਥਿਆਉਣ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਹੈ। ਝੂਠੀ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਲਈ ਪਰਾਈ ਨਿੰਦਾ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿਚ ਚੰਡਾਲ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਮਾਨਵੀ ਸਿਫ਼ਤਾਂ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸਿੱਟਾ ਮਾਨਵਤਾ ਲਈ ਅਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ।”12 ਸਮਾਜਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੋਣੀ ਜਰੂਰੀ ਹੈ। ਸਚਾਈ ਨੂੰ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ? ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਚਿਆਰ ਬਣਨ ਸੰਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਦਿਆਂ ਇਸ ਦਾ ਉੱਤਰ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ— ‘ਕਿਵ ਸਚਿਆਰਾ ਹੋਈਐ ਕਿਵ ਕੂੜੈ ਤੁਟੈ ਪਾਲਿ’ ਸ੍ਰੀ ਐਨ. ਮੁਥੂ. ਮੋਹਨ, ‘ਮੈਸੀ’ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਬਿਆਨਦੇ ਹਨ ਕਿ “ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁੱਢਲੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਜੋ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਬਿਆਨੀ ਹੈ ਭਾਵ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਚਿਆਰ ਕਿਵੇਂ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਾਂ? ਕੂੜ ਦੀ ਕੰਧ ਕਿਵੇਂ ਟੁੱਟ ਸਕਦੀ ਹੈ?”13 ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੀ ਉੱਤਮ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਨਾ ਅਤੇ ਹਿਰਦਿਆਂ ਵਿਚ ਵਸਾਉਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਕੂੜ ਦਾ ਪਸਾਰਾ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹਰ ਇਕ ਇਨਸਾਨ ਮਾਇਕੀ ਖਿੱਚੋਤਾਣ, ਝੂਠ-ਫਰੇਬ ਤੇ ਪਾਖੰਡ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹਿੰਸਾ, ਦੁਚਿੱਤੀ, ਨਕਾਰਾਪਣ, ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ, ਅਡੰਬਰਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਧਰਮ ਦਾ ਉਪਯੋਗ ਜਿੱਥੇ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰ ਹਿੱਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਉਪਯੋਗ ਭਰਾਮਾਰੂ ਜੰਗ ਜਾਂ ਨਿੱਜੀ ਹਿੱਤਾਂ ਖਾਤਰ ਹੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਫੈਲੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਕੁਰੀਤੀਆਂ, ਕਰਮ-ਕਾਡਾਂ, ਪਾਖੰਡਾਂ ਜਾਂ ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਜਨੇਊ14 ਦੀ ਰਸਮ ਨੂੰ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਅਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਨੂੰ ਬਿਆਨਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਰਸਮ ਦੁਆਰਾ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਅਸਮਾਨਤਾ ਫ਼ੈਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਮਨੂ ਦੇ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰੇਕ ਵਰਨ ਲਈ ਅਲਗ ਜਨੇਊ, ਸ਼ੂਦਰ ਲਈ ਇਸ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਹੀ ਪਹਿਨ ਸਕਦਾ ਹੈ ਇਸਤਰੀ ਨਹੀਂ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਕਪਾਹ ਵਾਲੇ ਜਨੇਊ ਨੂੰ ਅਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜੋ ਕਿ ਨਾ ਹੀ ਸਦੀਵੀ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਆਤਮਕ। ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਚੋਟ ਸੀ ਜੋ ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਵੱਲੋਂ ਕਰਮ-ਕਾਡਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ ਮਾਰੀ ਗਈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਨੇਊ ਅਜਿਹਾ ਹੋਵੇ ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਾਲ ਹੀ ਨਿਭੇ, ਜੋ ਕਿ ਸ਼ੁਭ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋਵੇ ‘ਦਇਆ ਕਪਾਹ ਸੰਤੋਖੁ ਸੂਤੁ ਜਤੁ ਗੰਢੀ ਸਤੁ ਵਟੁ ॥ ਏਹੁ ਜਨੇਊ ਜੀਅ ਕਾ ਹਈ ਤ ਪਾਡੇ ਘਤੁ ॥’ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੀ ਬੁਰਾਈ ਵੀ ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਰਨ ਵੰਡ ਕਾਰਨ ਉੱਚੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਹੋਰ ਦੂਜੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਇਸ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਕਰਮਾਂ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਕਰ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ‘ਸਾ ਜਾਤਿ ਸਾ ਪਤਿ ਹੈ ਜੇਹੇ ਕਰਮ ਕਮਾਇ’ ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਖੜਾ ਰੱਖਣ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਲਿਤਾੜੇ ਗਏ ਹਨ ਜਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੀਚ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਜਾਤਿ ਜਾਂ ਉੱਚੇ ਨਾਮ ਦਾ ਹੰਕਾਰ ਵਿਅਰਥ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਇੱਕੋ ਜੋਤ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਨ ‘ਸਭ ਮਹਿ ਜੋਤਿ ਜੋਤਿ ਹੈ ਸੋਇ॥ ਤਿਸ ਦੈ ਚਾਨਣਿ ਸਭ ਮਹਿ ਚਾਨਣੁ ਹੋਇ ॥’ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਾਤਾਂ ਪਾਤਾਂ ਵਿਚ ਫਸਣ ਨਾਲੋਂ ਉਸ ਅਸਲ ਜੋਤ ਬਾਰੇ ਪਹਿਚਾਣ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਅਸਲ ਮਕਸਦ/ਸੱਚ ਬਾਰੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕੇ— ‘ਜਾਣਹੁ ਜੋਤਿ ਨ ਪੂਛਹੁ ਜਾਤੀ ਆਗੈ ਜਾਤਿ ਨ ਹੇ’

ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਜਾਂ ਇਸ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਅੱਜ ਵੀ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਪੂਰਨ ਸੁਧਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦਿਆਂ ਇਸ ਨੂੰ ਨਿੰਦਣ ਤੋਂ ਵਰਜਿਆ—‘ਸੋ ਕਿਉ ਮੰਦਾ ਆਖੀਐ ਜਿਤੁ ਜੰਮਹਿ ਰਾਜਾਨ’ ਸਮਾਜ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਲਈ ਰਾਜਸੀ ਤਾਕਤ ਵੀ ਬੜਾ ਗੰਭੀਰ ਮਸਲਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਮਨੁੱਖੀ ਅਜ਼ਾਦੀ, ਨਿਆਂ, ਆਪਸੀ ਪ੍ਰੇਮ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸਮੇਂ ਉਦੋਂ ਦੀ ਰਾਜਸੀ ਸੱਤਾ ਘੋਰ ਅਨਿਆਈ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਅਨਿਆਂ, ਬੇਈਮਾਨੀ, ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਸੀ। ਰਾਜੇ ਹੀ ਪਰਜਾ ਦਾ ਖੂਨ ਪੀਣ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ ‘ਰਾਜੇ ਸੀਹ ਮੁਕਦਮ ਕੁਤੇ ॥ ਜਾਇ ਜਗਾਇਨਿ੍ ਬੈਠੇ ਸੁਤੇ ॥’ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਅਨੁਸਾਰ ਤਖਤ ਜਾਂ ਰਾਜਗੱਦੀ ’ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋਵੇ ‘ਤਖਤਿ ਬਹੈ ਤਖਤੈ ਕੀ ਲਾਇਕ ॥’ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੀ ਮੌਜੂਦਾ ਸਰਕਾਰ ਅੱਗੇ ਸੱਚ ਕਹਿਣ ਦਾ ਹੀਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਪਰ ਸੱਚ ਦੀ ਮੂਰਤ ਵੱਲੋਂ ਬਾਬਰ ਨੂੰ ਜਾਬਰ ਕਹਿਣਾ ਅਜੋਕੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਸੇਧ ਹੈ।

ਸਮਾਜ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਭੈੜੀਆਂ ਵਾਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਭ, ਠੱਗੀ, ਪਰਾਈ ਨਿੰਦਿਆ, ਕ੍ਰੋਧ, ਝੂਠ ਆਦਿ ਕਾਰਨ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਹਿਤੈਸ਼ੀਪਣ/ਭਰਾਤਰੀਭਾਵ ਗਾਇਬ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਬਿਰਤੀ ਚੰਡਾਲ ਵਰਗੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਾੜੀ ਬੁੱਧੀ, ਦਇਆਹੀਣਤਾ, ਪਰਾਈ ਨਿੰਦਿਆ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਚੰਡਾਲ ਦਾ ਰੂਪ ਹੀ ਹੈ ‘ਕੁਬੁਧਿ ਡੂਮਣੀ ਕੁਦਇਆ ਕਸਾਇਣਿ ਪਰ ਨਿੰਦਾ ਘਟ ਚੂਹੜੀ ਮੁਠੀ ਕ੍ਰੋਧਿ ਚੰਡਾਲਿ’ ਸੂਤਕ ਪਾਤਕ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਇਹ ਲੋਭ ਹੀ ਹੈ, ਅੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗ਼ਲਤ ਦੇਖਣਾ, ਕੰਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮਾੜਾ ਸੁਣਨਾ ਅਸਲ ਸੂਤਕ ਹੈ ‘ਮਨ ਕਾ ਸੂਤਕੁ ਲੋਭੁ ਹੈ ਜਿਹਵਾ ਸੂਤਕੁ ਕੂੜੁ॥ ਅਖੀ ਸੂਤਕੁ ਵੇਖਣਾ ਪਰ ਤ੍ਰਿਅ ਪਰ ਧਨ ਰੂਪੁ॥’ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਧਨ ਦੇ ਲਾਲਚ ਕਰਕੇ ਲੋਕਾਈ ਬਹੁਤ ਖੁਆਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਦੂਸਰਾ ਇਹ ਧਨ ਜਾਂ ਮਾਇਆ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਇਕੱਠੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਫ-ਸੁਥਰੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਹਿੱਤ ਹਰੇਕ ਜੀਵ ਨੂੰ ਪਦਾਰਥਵਾਦ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਲੋਭ ਨੂੰ ਸਮਾਪਤ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਅਉਗਣ ਹਨ ਉਹ ਫੰਦੇ (ਫਾਹੇ) ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ‘ਨਾਨਕ ਅਉਗੁਣ ਜੇਤੜੇ ਤੇਤੇ ਗਲੀ ਜੰਜੀਰ॥ ਜੇ ਗੁਣ ਹੋਨਿ ਤ ਕਟੀਅਨਿ ਸੇ ਭਾਈ ਸੇ ਵੀਰ ॥’ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕਿਰਦਾਰ ਸੁਧਾਰਣਾ ਪਵੇਗਾ ਸਿਰਫ ਗੱਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਚੰਗਾ ਬਣਨ ਦਾ ਕੋਈ ਫਾਇਦਾ ਨਹੀਂ। ਭਲਾ ਹੀਰੇ ਵਰਗੇ ਜਨਮ ਨੂੰ ਕਉਡੀਆਂ ਬਦਲੇ ਗਵਾਉਣ ਦਾ ਕੀ ਫਾਇਦਾ? ਸਾਨੂੰ ਪਖੰਡਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਨਾਮ ਦਾ ਲੜ ਫੜ ਕੇ ਇਸ ਭਉਜਲ ਰੂਪੀ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਤਰਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ‘ਛੋਡੀਲੇ ਪਾਖੰਡਾ ॥ ਨਾਮਿ ਲਇਐ ਜਾਹਿ ਤਰੰਦਾ ॥’ ਕਿਉਂਕਿ ਸੱਚ ਨੇ ਹੀ ਸਾਥ ਦੇਣਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਣ ਹਿੱਤ ਸੇਧ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਸੱਚਾ ਆਚਰਨ ਹੈ ਬਾਕੀ ਸਭ ਉਸ ਤੋਂ ਥੱਲੇ ‘ਸਚਹੁ ਓਰੈ ਸਭੁ ਕੋ ਉਪਰਿ ਸਚੁ ਆਚਾਰੁ’ ਨਿਮਰਤਾ, ਸੰਤੋਖ, ਧੀਰਜ ਵਰਗੇ ਗੁਣ ਸਮਾਜ ਲਈ ਅਤਿ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ। ਸਾਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੀ ਬਾਣੀ ਤੋਂ ਸੇਧ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕਿੰਨੀ ਨਿਮਰਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਐਨੇ ਉੱਚੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਆਪਣੇ ਲਈ ਨੀਚ, ਢਾਡੀ, ਵਿਚਾਰਾ ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ‘ਹਉ ਢਾਢੀ ਕਾ ਨੀਚ ਜਾਤਿ ਹੋਰਿ ਉਤਮ ਜਾਤਿ ਸਦਾਇਦੇ’ ਜਾਂ ‘ਨਾਨਕੁ ਵੇਚਾਰਾ ਕਿਆ ਕਹੈ॥ ਸਭੁ ਲੋਕੁ ਸਲਾਹੇ ਏਕਸੈ ॥’ ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਅਸੀਂ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਹੀਣ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਹਉਮੈਂ ਹੰਕਾਰ ਦੇ ਗੇੜੇ ਵਿਚ ਪਏ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਨਾਮ ਜਪਣ ਵਰਗੇ ਭਲੇ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਨਸ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਗਰਕ ਹੋ ਕੇ ਵਿਕਾਰ ਖਟ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਜਦਕਿ ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣਾ ਬੀਜਣਾ ਹੀ ਵੱਢਣਾ ਪੈਣਾ ਹੈ ‘ਆਪੇ ਬੀਜਿ ਆਪੇ ਹੀ ਖਾਹੁ ॥ ਨਾਨਕ ਹੁਕਮੀ ਆਵਹੁ ਜਾਹੁ॥’ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਸਾਨੂੰ ਮੰਦੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਨੇਕ ਕੰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੰਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਸਾਨੂੰ ਹੀ ਭੁਗਤਣਾ ਪੈਣਾ ਹੈ ‘ਮੰਦਾ ਚੰਗਾ ਆਪਣਾ ਆਪੇ ਹੀ ਕੀਤਾ ਪਾਵਣਾ’ ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਾ ਆਤਮ ਚਿੰਤਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਅਜਿਹਾ ਕਰਾਂਗੇ ਤਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਬਣ ਜਾਵਾਂਗੇ ‘ਜਿਨੀ ਆਤਮੁ ਚੀਨਿਆ ਪਰਮਾਤਮੁ ਸੋਈ’ ਸਚ ਨੂੰ ਤਾਂ ਹੀ ਜਾਣ ਸਕਾਂਗੇ ਜੇ ਹਿਰਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਵੇਗਾ ‘ਸਚੁ ਤਾ ਪਰੁ ਜਾਣੀਐ ਜਾ ਰਿਦੈ ਸਚਾ ਹੋਇ ॥ ਕੂੜ ਕੀ ਮਲੁ ਉਤਰੈ ਤਨੁ ਕਰੇ ਹਛਾ ਧੋਇ ॥’ ਪਰਾਏ ਹੱਕ ’ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਰੱਖ ਕੇ ਕਿਰਤ ਅਤੇ ਦਸਵੰਧ ਦੁਆਰਾ ਅਸਲ ਰਾਹ ਪਛਾਣ ਸਕਾਂਗੇ ‘ਘਾਲਿ ਖਾਇ ਕਿਛੁ ਹਥਹੁ ਦੇਇ॥ ਨਾਨਕ ਰਾਹੁ ਪਛਾਣਹਿ ਸੇਇ ॥’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਮਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਰਸਾਨ ਵਰਗੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ‘ਮਨੁ ਹਾਲੀ ਕਿਰਸਾਣੀ ਕਰਣੀ ਸਰਮੁ ਪਾਣੀ ਤਨੁ ਖੇਤੁ ॥ ਨਾਮੁ ਬੀਜੁ ਸੰਤੋਖੁ ਸੁਹਾਗਾ ਰਖੁ ਗਰੀਬੀ ਵੇਸੁ ॥’ ਸਮਾਜ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਬੋਲੀ ਵੀ ਬੜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੁਆਰਾ ਇਨਸਾਨ ਗੰਵਾਰ ਵੀ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਣਵਾਨ ਵੀ। ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਬੋਲੀ ਦਾ ਮਿੱਠਾ ਹੋਣਾ ਸਮਾਜ ਦੀ ਪ੍ਰਗਤੀ ਲਈ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਇਹ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਤਮ ਗੁਣ ਹੈ ‘ਮਿਠਤੁ ਨੀਵੀ ਨਾਨਕਾ ਗੁਣ ਚੰਗਿਆਈਆ ਤਤੁ’ ਸਾਨੂੰ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਮੰਦਾ ਨਹੀਂ ਬੋਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ‘ਮੰਦਾ ਕਿਸੈ ਨ ਆਖੀਐ ਪੜਿ ਅਖਰੁ ਏਹੋ ਬੁਝੀਐ’ ਉਹ ਹੀ ਬੋਲ ਬੋਲਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਸਾਡੀ ਇੱਜ਼ਤ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਹੋਵੇ। ਹਉਮੈਂ-ਹੰਕਾਰ ਦੀ ਨਿਿਵਰਤੀ ਲਈ ਗੁਰੂ ਬਾਬੇ ਦੀ ਬਾਣੀ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨੀਵਾਂ ਸਮਝ ਕੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਦੀ ਬਿਹਤਰੀ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਮੇਰ-ਤੇਰ, ਵੈਰ- ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ ਅਵਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—‘ਸਾਝ ਕਰੀਜੈ ਗੁਣਹ ਕੇਰੀ ਛੋਡਿ ਅਵਗਣ ਚਲੀਐ’ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੇ ਾਸਿਦੋਮ ਵਿਚ ਸਿਰਫ ਸੱਚ ਰੂਪੀ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਹੀ ਸਮੋਏ ਹੋਏ ਸਨ ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਦਵੈਸ਼ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਠੱਗਾਂ, ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਜਾਂ ਚੋਰਾਂ ਕੋਲ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸੰਵਾਦ ਦੇ ਉੱਚਤਮ ਤਰੀਕੇ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਹੀ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਤ, ਸੰਤੋਖ, ਨਿਮਰਤਾ, ਪਿਆਰ ਵਰਗੇ ਗੁਣ ਸਮਾ ਗਏ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਦਾ ਮਹੌਲ ਦੇਖੀਏ ਤਾਂ ਸੰਵਾਦ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਵਿਵਾਦ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸਮਾਜ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਬੜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹੀ ਵਿੱਦਿਆ ਜੇਕਰ ਸਾਡਾ ਹੰਕਾਰ ਬਣ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਪੜ੍ਹ-ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਹੰਕਾਰ ਵਿਚ ਭਰੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਕੋਈ ਫਾਇਦਾ ਨਹੀਂ ‘ਪੜਿ ਪੜਿ ਗਡੀ ਲਦੀਅਹਿ ਪੜਿ ਪੜਿ ਭਰੀਅਹਿ ਸਾਥ’ ਜੇਕਰ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਉਪਯੋਗ ਪਰਉਪਕਾਰ ਹਿੱਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਭਲਾ ਹੈ ‘ਵਿਿਦਆ ਵੀਚਾਰੀ ਤਾਂ ਪਰਉਪਕਾਰੀ’ ਹਉਮੈਂ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਮਾੜੀ ਹੈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਬੰਧਨ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਦਰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸੁੱਝ ਸਕਦਾ ‘ਹਉਮੈ ਬੂਝੈ ਤਾ ਦਰੁ ਸੂਝੈ ॥ ਗਿਆਨ ਵਿਹੂਣਾ ਕਥਿ ਕਥਿ ਲੂਝੈ ॥’ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰੇਕ ਧਰਮ ਦਾ ਅਨੁਆਈ ਸੱਚ ਦੇ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲੇ। ਆਪ ਜੀ ਜਿੱਥੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚਾਰਨ ਦੀ ਸੇਧ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਕਾਜ਼ੀ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ਵਤ ਨਾ ਲੈ ਕੇ ਸੱਚਾ ਨਿਆਂ ਕਰਨ ਦੀ ਨਸੀਹਤ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੋਗੀ ਨੂੰ ਵੀ ਅਸਲ ਮਾਰਗ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ‘ਸੋ ਜੋਗੀ ਜੋ ਜੁਗਤਿ ਪਛਾਣੈ ॥ ਗੁਰ ਪਰਸਾਦੀ ਏਕੋ ਜਾਣੈ ॥’ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਇਸ ਜਗ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਜੁਆਰੀ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਸ ਜੂਏ ਰੂਪੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਨਸੀਹਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਾਡੇ ਮਨ ਵਿਚ ਦਇਆ, ਸੀਲ, ਸੰਤੋਖ, ਸੰਜਮ ਵਰਗੇ ਸ਼ੁਭ ਗੁਣ ਹੋਣ ‘ਧੌਲੁ ਧਰਮੁ ਦਇਆ ਕਾ ਪੂਤੁ ॥ ਸੰਤੋਖੁ ਥਾਪਿ ਰਖਿਆ ਜਿਨਿ ਸੂਤਿ॥’ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਕਾਰਨ ਹੀ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਰੋਗੀ ਬਣਿਆ ਪਿਆ ਹੈ ‘ਸੰਸਾਰੁ ਰੋਗੀ ਨਾਮੁ ਦਾਰੂ ਮੈਲੁ ਲਾਗੈ ਸਚ ਬਿਨਾ’ ਇਸ ਲਈ ਭਰਮਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਚਾਨਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਇਹ ਖਿਆਲ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੀ ਕਿ ਤਪ ਕਰ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਮਾਰਥ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਤਨ ਨੂੰ ਕਸ਼ਟ ਦੇਣ ਤੋਂ ਵਰਜਿਆ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਦੀ ਸੇਧ ਦਿੱਤੀ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਕੰਮ-ਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਹੀ ਪ੍ਰਮਾਰਥ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਧੰਨ ਹਨ ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਾਨੂੰ ‘ਕਿਰਤ ਕਰੋ’, ‘ਨਾਮ ਜਪੋ’ ਅਤੇ ‘ਵੰਡ ਛਕੋ’ ਦਾ ਸੁਨਹਿਰਾ ਅਸੂਲ ਦਿੱਤਾ। ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਜ ਦੀ ਇੱਕਜੁਟਤਾ/ਵਿਕਾਸ/ ਭਲਾਈ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਬਖਸ਼ੇ ਬਚਨਾਂ ਤੋਂ ਸੇਧ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਆਈਆਂ ਗਿਰਾਵਟਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਵਿਚ ਉੱਚ ਕੀਮਤਾਂ/ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਸਮੋਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਗੁਰੂ ਬਾਬੇ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦਾ ਸਰਦਾਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਬਹੁਮੁੱਲੇ ਸਿਧਾਂਤ ਬਖਸ਼ੇ। ਜੇਕਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਸੱਚੇ ਦਿਲੋਂ ਅਪਣਾਇਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਨਸਾਨ ਹੱਸਦਾ, ਖੇਡਦਾ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨ ਜਿਊਂਦਾ ਹੀ ਰੱਬੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹਾਸਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਵੱਸ਼ ਹੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਬੇਗਮਪੁਰੇ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ‘ਨਾਨਕ ਸਤਿਗੁਰਿ ਭੇਟਿਐ ਪੂਰੀ ਹੋਵੈ ਜੁਗਤਿ॥ ਹਸੰਦਿਆ ਖੇਲੰਦਿਆ ਪੈਨੰਦਿਆ ਖਾਵੰਦਿਆ ਵਿਚੇ ਹੋਵੈ ਮੁਕਤਿ॥’