ਪੁਰਾਤਨ ਅਤੇ ਮੱਧਕਾਲੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਭਾਵੇਂ ਵਰਤਮਾਨ ਪੰਜਾਬ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਤੋਂ ਵੀ ਬਾਹਰ ਦੀ ਹੱਦ ਤਕ ਬਦਲ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਬਾਰੇ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਕਾਫੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਵਰਤਮਾਨ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਤੋਂ ਦੇਖਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਸਮਾਂ ਬੀਤਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਆਮ ਸੁਣੀਆਂ-ਸੁਣਾਈਆਂ ਗੱਲਾਂ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਲਿਖਤਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰਦਾ ਉੱਠਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈ ਦਾ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣਾ ਸਭਾਵਿਕ ਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਪਰਵਾਰ ਦਾ ਪੀੜੀ-ਦਰ-ਪੀੜੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਪਿਛੋਕੜ ਜੁੜਿਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮੇਰੀ ਦਾਦੀ ਤੇ ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ ਨੇ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਰਿਕਾਰਡ, ਜੋ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਂਭ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਸੀ, ਮੈਨੂੰ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਆਦਾਤਰ ਰਿਕਾਰਡ ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਸੀ। ਅੱਜ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਰਿਕਾਰਡ ਕਿਲ੍ਹਾ ਜਗਤਪੁਰ ਵਿਚ ਪੁਰਾਣੇ ਟਰੰਕਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਬਣਿਆ ਪਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਕ-ਇਕ ਸਫੇ ਦਾ ਉਰਦੂ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਵਾਇਆ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਕੁਝ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਸ. ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ (ਪੰਨੂ) ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਰਵਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਰਿਕਾਰਡ ਲੈਣ ਸੰਬੰਧੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਰੈਵੀਨਿਊ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚੋਂ ਰਿਟਾਰਿਡ ਬਜ਼ੁਰਗ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਭੇਜਿਆ ਅਤੇ ਹੁਕਮ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰਿਕਾਰਡ ਲੱਭਣ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕਰਨ। ਇਸ ਕੰਮ ਨੂੰ 2 ਸਾਲ ਦਾ ਸਮਾਂ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਅੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਿਕਾਰਡ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਤਰਜ਼ਮਾ ਕਰਵਾ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਬਾਰੇ ਕਾਫੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹਾਸਲ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਵਿਰਾਸਤੀ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦੇ ਚੱਲਦੇ ਕੋਰਟ ਕੇਸਾਂ ਵਿਚ ਕਾਫੀ ਸਹਾਇਤਾ ਮਿਲੀ। ਮੈਂ 1852-53 ਦੀ ਸੈਟਲਮੈਂਟ ਐਂਟਰੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1959-60 ਤਕ ਦਾ ਸਾਰਾ ਰਿਕਾਰਡ ਘੋਖਿਆ। 1891-92 ਦੇ ਰੈਵੀਨਿਊ ਰਿਕਾਰਡ ਸ਼ਜਰਾ ਨਸਬ (ਕੁਰਸੀਨਾਮਾ) ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲੈਣ ਲਈ ਡੂੰਘਾਈ ਤਕ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਸ਼ਜਰਾ ਨਸਬ ਉਰਦੂ ਵਿਚ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਕਾਫੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਲਫ਼ਜ਼ ਵੀ ਉਰਦੂ ਵਾਲੀ ਮਹਾਰਤ ਦੇ ਸਨ। ਮੇਰੇ ਪਰਵਾਰ ਦਾ ਨਾਮ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਕਰਕੇ ਖੋਜ ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਹੋਰ ਵਧ ਗਈ। ਮੈਂ ਉੱਘੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਡੂੰਘਾਈ ਦੇ ਨਾਲ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਕਾਫੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਵਧੀਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ।

ਸੰਨ 1845 ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ। ਲਾਰਡ ਡਲਹੌਜ਼ੀ, ਲਾਰਡ ਹਾਰਡਿੰਗ ਤੇ ਫੈਡਰਿਕ ਕਰੀ ਵਰਗੇ ਪਹਿਲੇ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲਾਂ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਲਿਖਤ ਮੁਤਾਬਿਕ ਅਜਿਹਾ ਵਖ਼ਤ ਪਾਇਆ ਜਿਸ ਕਰ ਕੇ ਇਕੱਲਾ ਮੇਰਾ ਪਰਵਾਰ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਰਵਾਰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ ਹੋਣਗੇ। ਉਹ ਵੀ ਖੋਜ ਦੀ ਮੁਹਥਾਜ ਹੈ।

ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਘਰਾਣਿਆਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਅਧੀਨਗੀ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਅਜਿਹੀ ਸੋਚ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਗੀਰਾਂ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲਈਆਂ ਗਈਆਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਸੰਬੰਧੀ ਚਰਚਾ ਨਾ ਹੋ ਸਕੀ। ਕੁਝ ਇਕ ਘਰਾਣੇ ਪਰਵਾਰਿਕ ਗੁੱਟਬੰਦੀ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਗਏ।

ਮੇਰਾ ਪਿੰਡ ਕਿਲ੍ਹਾ ਜਗਤਪੁਰ ਬਜਾਜ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ-ਬਟਾਲਾ ਰੋਡ, ਤੇ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਕੱਥੂਨੰਗਲ ਤੋਂ 2 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਚੜ੍ਹਦੇ ਪਾਸੇ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਇਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਪੁਰਾਤਨ ਕਿਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਕਾਰਡ ਮੁਤਾਬਿਕ ਲੱਗਭਗ 124 ਕਨਾਲ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਮੇਰੇ ਵੱਡੇ-ਵਡੇਰਿਆਂ ਦੇ ਕੋਲ ਕੋਈ 22 ਸੌ ਘੁਮਾ ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਜ਼ਰ-ਖਰੀਦ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ (Ref. as per the darbar record, Govt. of Punjab ਖਾਸ ਕਰ ਕੇ ਇਲਾਕਾ ਫਿਲੌਰ ਤੋਂ ਸੂਰਲ, ਮਾਨਾਂਵਾਲਾ, ਬੰਡਾਲਾ, ਬਨੀਪੁਰ, ਅੱਲਬਖ਼ਸ, ਪੰਡੋਰੀ, (ਮੇਹਣੀਆਂ ਖੁਰਦ), ਮੇਹਣੀਆਂ ਕਲਾਂ, ਵਡਾਲਾ, ਤਲਵੰਡੀ, ਕੋਟਲਾ ਕਲਾਂ, ਕੋਟਲਾ ਖੁਰਦ, ਜੁਲਗਾ ਮੱਤੇਵਾਲ, ਚਵਿੰਡਾ, ਮੇਹਣੀਆਂ ਕੁਹਾਰਾ, ਮੱਲੂਵਾਲ ਤੋਂ ਛੁਟ ਕਈ ਹੋਰ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜਾਗੀਰਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੈਂ ਇਕ ਦੋ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਗੀਰਾਂ ਮਿਲਣ ਸੰਬੰਧੀ ਸੁਣਦਾ ਸੀ। ਰੈਵੀਨਿਊ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿਚ ਫਰਦ (ਜਮ੍ਹਾਂਬੰਦੀ) ਲੈਣ ’ਤੇ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦੀ ਮਾਫ਼ੀ ਸੰਬੰਧੀ ਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਟਾ ਮੰਡੀ ਵਾਲੇ ਗੇਟ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਇਮਾਰਤਾਂ, ਕਟੜਾ ਦਲ ਸਿੰਘ, ਗਲੀ ਗੜਵਈਆਂ ਆਦਿ ਮਾਲਕੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।

ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਦੂਸਰੀ ਪਤਨੀ ਰਾਣੀ ਰਾਜ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖ ਤੋਂ ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸਨ। (as per revenue record) ਸੰਨ 1819 ਈ: ਵਿਚ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਜੰਗ ਸਮੇਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਬੜੇ ਆਦਰ-ਮਾਣ ਦੇ ਨਾਲ ਕੀਮਖਵਾਬ ਦੇ ਸਿਰੋਪੇ ਪਾ ਕੇ ਕੁਮੇਦਾਨ ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਏ ਦੇ ਨਾਲ ਮੁਹਿੰਮ ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ ਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਫਤਿਹ ਕੀਤਾ। ਅਟਕ ਦੀ ਜੰਗ ਸਮੇਂ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਅਹਿਮ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿਚ ਕੁਮੇਦਾਨ ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਸੰਨ 1832 ਈ: ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮੇਹਣੀਆਂ ਕੁਹਾਰਾਂ ਤੇ ਜਗਤਪੁਰ ਬਜਾਜ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਪਰੋਕਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਗੀਰਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਕੁਮੇਦਾਨ ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਲਾਨਾ ਜਾਗੀਰ 36000/- ਰੁਪਏ ਸੀ। ਮੇਹਣੀਆਂ ਕੁਹਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਐਸਟੇਟ ਜਗਤਪੁਰ ਬਜਾਜ ਕਮਾਂਡੈਂਟ ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦੀਵਾਨ ਸ੍ਰੀ ਜਗਤ ਰਾਏ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਦੀਵਾਨ ਵਿਸਾਖਾ ਸਿੰਘ ਪਾਸੋਂ 2000/- ਰੁਪਏ ਵਿਚ ਜ਼ਮੀਨ ਬੈਅ ਕਰਾ ਲਈ ਸੀ। ਦੀਵਾਨ ਸ. ਵਿਸਾਖਾ ਸਿੰਘ ਬਟਾਲੇ ਦਾ ਕਾਰਦਾਰ ਸੀ। ਅਬਾਦੀ ਕੁਨਿੰਦਾ ਦੀਵਾਨ ਜਗਤ ਰਾਏ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਅਬਾਦੀ ਜਗਤਪੁਰ ਬਜਾਜ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਇਆ। (As per the revenue record) ਦੀਵਾਨ ਜਗਤ ਰਾਏ ਅੱਵਲ ਕੌਮ ਖੱਤਰੀ ਗੋਤ ਬਜਾਜ ਸੀ, ਜੋ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿਚ ਉਸ ਦਾ ਦੀਵਾਨ ਹੋਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਸਰਕਾਰੀ ਲਿਖਤ ਮੁਤਾਬਿਕ “ਇਹ ਗਾਂਵ ਬਾਐਹਦ ਸ਼ਾਹਾਨ ਚੁਗਤਾ ਬਰੂਏ ਮੋਹਰ ਸੁਲਤਾਨੀ ਦੀਵਾਨ ਜਗਤ ਰਾਏ ਨੇ ਦਖਲ ਮਾਲਕਾਨਾ ਪਾਕਰ ਅਬਾਦ ਕੀਤਾ। ਅਵਲ ਉਸ ਕੀ ਔਲਾਦ ਕਾਬਜ਼ ਰਹੀ, ਲੇਕਿਨ ਆਖਿਰਕਾਰ ਉਸ ਦਾ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਲਾਵਲਦ ਗਿਆ। ਇਸ ਬਾਇਸ ਸੇ ਦੀਵਾਨ ਬਿਸਾਖਾ ਸਿੰਘ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਦੀਵਾਨ ਜਗਤ ਰਾਏ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹੋਏ ਇਕਰਾਰਨਾਮੇ (ਐਹਦ) ਤਹਿਤ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ’ਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ ਮੁਸਮੀਆਨ (ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ) ਠਾਕਰ ਸਿੰਘ, ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ, ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਪੁਤਰਾਨ ਕੁਮੇਦਾਨ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਬਹਾਦਰ ਕੇ ਦੂਸਰੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਪੇਟ ਤੋਂ ਸੀ, ਵੱਲੋਂ ਸਾਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਬੈਕਤਾਈ ਕਰਵਾ ਲਈ ਤਬ ਸੇ ਮੁਸ਼ਤਰੀਆਨ ਕਾਬਜ਼ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਗਾਂਵ ਬਾਜਗੀਰ ਮਾਈ ਸਦਾ ਕੌਰ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਪਿੰਡ ਬਾਜਗੀਰ ਠਾਕਰ ਸਿੰਘ ਵਾ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਵਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਪੁਤਰਾਨ ਕੁਮੇਦਾਨ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਮਾਲਕਾਨ ਤਰਫ ਜਗਤਪੁਰ ਸਿੱਖਾਂ ਆ ਗਿਆ।”

Parwana of Maharaja Ranjit Singh to Rattan Singh - Origional Sambat of Maharaja Ranjit Singh dated 1st Muggar 1889 (AD 16 Dec. 1832) to the authority of Chawindah as the deserted village of Jagatpoor in jaluga Chawinda is excluded from the govt rent roll and has been given the time of “Emperor” the hereditary holding (Malkiyat) of Diwan Bysaka Singh and as Rattan Singh has now purchased the same from Diwal as a residence for the sons of his second wife. The revenue of the village is, through the daily increasing favour of hazoor bestowed on the son of his younger wife no one is to interface. (Ref. Durbar Book)

ਚਵਿੰਡਾ ਇਕ ਵੀਰਾਨ ਉੱਜੜਿਆ ਹੋਇਆ ਕਸਬਾ ਸੀ। ਮਿਥਿਹਾਸਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ ਕਿ ਚਵਿੰਡਾ ਦੇਵੀ ਵੱਲੋਂ ਹੋਏ ਕਿਸੇ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਇਹ ਪਿੰਡ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਦਸਵੀਂ ਕਲਾਸ ਗੌਰਮਿੰਟ ਹਾਈ ਸਕੂਲ, ਚਵਿੰਡਾ ਦੇਵੀ ਤੋਂ ਪਾਸ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਮੇਰੇ ਘਰ ਤੋਂ ਕੋਈ ਪੰਜ ਮੀਲ ਦੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਉੱਚੇ-ਉੱਚੇ ਥੇਹ ਸਨ। ਕਈ ਥੇਹ ਪਹਾੜਨੁਮਾ ਉੱਚੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਥੇਹ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਘਰ (ਕਿਲ੍ਹਾ) ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਫ਼ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਜਦੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਵਾਇਆ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਰਾਹੀਂ ਬਟਾਲਾ ਜਾਂ ਦੀਨਾਨਗਰ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਵਾਇਆ ਵੇਰਕਾ, ਕੱਥੂਨੰਗਲ, ਚਵਿੰਡਾ ਵਿਖੇ ਉੱਚੇ ਥੇਹਾਂ ’ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਫੌਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਪੜਾਉ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕੱਥੂਨੰਗਲ ਤੋਂ ਚੜ੍ਹਦੇ ਵੱਲ ਇੱਕ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਮੇਰਾ ਪਿੰਡ ਜਗਤਪੁਰ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਕੇਵਲ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਨਾਲ ਡੂੰਘਾਈ ਵਿਚ ਜੁੜ ਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Maharaja died on 28 June 1839, two day after the cremation the ashes of the Maharaja Rani and concubines were collected sepa- rately on 30 June, and dispatched in five palanquin. The last crema- tion ceremony performed by S. Rattan Singh, Bhai Gurmukh Singh and Dhana Singh Malwai, who were appointed to accompany them to hardwar for immersion in the water of Ganga. (Ref. Sunset of the sikh Empire)10

8 ਅਕਤੂਬਰ 1839- Commandant Rattan Singh (close relative) Kumedan Kanh Singh Gadwai was murdered at the same time as Chait Singh by the insetigation of the Jammu Family.

In sambat 1900/1 (AD 1843) the greater portion of the Rattan Singh jugheer were confiseated by Raja Heera Singh. (Ref. Darbar book)

Ref. The Journey down hill IV page 43-- Maharani Jind Kaur requested Sham Singh Attariwala and noble sarkar to hold the command of the army. Brigade Commander Rattan Singh, Mehtab Singh, Bahadur Singh, Kanti Singh Mann, Shamsher Singh, Chatter Singh and Sewa Singh fought the battle in Ferozepur sector- “Tej Singh, Lal Singh were conducting the war in the most shameless manner”.

ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ 1845 ਈ: ਵਿਚ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਸੈਕਟਰ ਵਿਚ ਹੋਈ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਤਾਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਰਾਜ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵਧੀਕੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮਹਿਦੂਦ (ਸੀਮਿਤ) ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੇ ਸਾਰੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਤੇ ਰਾਜਕੀ ਸੱਤਾ ਤੋਂ ਵਿਹੀਨ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਕੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਾਂਗ ਤਨਖਾਹ ਜਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਦੀ ਰਕਮ ਦੇਣੀ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਕੇ ਮਾਮੂਲੀ ਹੈਸੀਅਤ ਵਾਲੇ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹੇ ’ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸ਼ਾਸਕ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੇ ਨਾਲ ਕੀਤੀਆਂ ਸੰਧੀਆਂ ’ਤੇ ਕਾਇਮ ਨਹੀਂ ਰਹੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੂਟਨੀਤੀ ਤੇ ਕੁਟਿਲ ਵਿਵਹਾਰ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਹਰ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਤਨੀ ਭਾਗਭਰੀ ਜੋ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਆਪਣੇ ਤਿੰਨ ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕਿਲ੍ਹਾ ਜਗਤਪੁਰ ਬਜਾਜ ਵਿਖੇ ਰਹਿ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਦ ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਫੌਜ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਲਿਆ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਕਾਰਦਾਰ ਸੋਭਾਰਾਮ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਦੇ ਨਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਚੱਲ-ਅਚੱਲ ਸੰਪਤੀ ਕਬਜ਼ੇ ’ਚ ਕਰ ਲਈ। ਜਾਗੀਰਾਂ ਸਸਪੈਂਡ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਕੁਮੇਦਾਨ ਦੇ ਤਿੰਨ ਲੜਕੇ ਸਨ-- ਸ. ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ , ਸ. ਠਾਕਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ. ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ। ਸ. ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਲੜਕਾ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ, ਸ. ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਲਾਵਲਦ ਰਿਹਾ।ਸ. ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਔਲਾਦ ਸ. ਨਰਾਇਣ ਸਿੰਘ, ਸ. ਨਰਾਇਣ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸ. ਅਤਰ ਸਿੰਘ। ਸ. ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਤਿੰਨ ਲੜਕੇ-- ਸ. ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ, ਸ. ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ. ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸਨ। ਅੱਗੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਔਲਾਦ ਨੌਕਰੀਆਂ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।

6 ਮਾਰਚ, 1846 ਈ: ਨੂੰ ਮੈਗਰੀ ਸਾਹਿਬ (ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਾ) ਨੇ ਦੀਵਾਨ ਦੀਨਾਨਾਥ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਕਮਾਂਡੈਂਟ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਜੋ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡ ਕੇ ਦੇ ਦੇਣ ਅਤੇ ਉਹ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਨਜ਼ਰਾਨੇ ਵਜੋਂ 60 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਲੈਣ। (ਉਮਦਾ-ਉਤਵਾਰੀਖ)

After death of Rattan Singh, the estate was continue to his sons who all ramaind hazarbash, or in attendance at the court in 1903/4 (AD/1846-47) the sons by the elder wife complain that they had dis- proportionate share in the jagheer of village mahean kalan was taken from the younger sons and given to the elder and durbar took advan- tage of their quarrels and of the reputed wealth of the family by to send soba Ram Kardar a party of soilder to confiseal the personal property the jagir were also suspended for six month. Sardar Boorh Singh (who is well known of the family), however, succeeded in ob- taining the countermand of the order for the General confiscation of their house and property engaging on their part of furnish a ‘Nazzarana’ Rs. 60,000/- paid to the darbar & the jagir were again released, (Lahore Darbar book, Govt of Punjab)

Kharak Singh become the next Maharaja of Lahore Kingdom, and he was made arrangement with the courteous noble and Sardar of Lahore Darbar, The Treasury of Dogra Brothers- Raja Gulab Singh, Dhayan Singh and Suchet Singh, Military Commander S. Rattan Singh, Tej Singh, Chet Singh, Bhai Ram Singh, Mewa Singh etc. p.173 (book “Regime of Maharaja Ranjit Singh”)

ਮੈਂ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਦੀ ਸਿਰਮੌਰ ਸੰਸਥਾ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵਿਚ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਰਿਕਾਰਡ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਾਂ। ਪੁਰਾਤਨ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਹਾਲਤ ਬੜੀ ਖਸਤਾ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਪੁਰਾਣਾ ਰਿਕਾਰਡ ਤਹਿਸੀਲ ਕਚਹਿਰੀਆਂ ਵਿਚ ਪਿਆ ਹੈ ਤੇ ਰਿਕਾਰਡ ਦੀ ਹਾਲਤ ਖਤਮ ਹੋਣ ਕਿਨਾਰੇ ਹੈ। ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਰਿਕਾਰਡ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਰੱਖ-ਰਖਾਵ ਦਾ ਕੋਈ ਖਾਸ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੈਵੀਨਿਊ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿਚ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਨੂੰ ਕੰਪਿਊਟਰਾਈਜ਼ਡ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ 1852-53 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਵੀ ਕੰਪਿਊਟਰਾਈਡਜ਼ ਹੋਣਾ ਅਤਿ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਵੱਲ ਪਿਛਲੇ 175 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ।

ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਇਕ ਬਹਾਦਰ ਯੋਧਾ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੂਰ- ਅੰਦੇਸ਼ੀ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਸੋਚ ਸਦਕਾ ਇਕ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਤੋਂ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਬਣ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਚੀਨ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਤਕ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਰਲਾ ਕੇ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੇ ਝੰਡੇ ਥੱਲੇ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਅੱਜ ਵੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਨਿਭਾਏ ਗਏ ਰੋਲ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਹੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਆਰਟੀਕਲ ਅਤੇ ਕਿੱਸੇ-ਕਹਾਣੀਆਂ ਛਪਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ 200 ਸਾਲਾ ਤਾਜਪੋਸ਼ੀ ਦਿਹਾੜੇ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਯਾਦਗਾਰਾਂ, ਪੈਨੋਰਮਾ, ਅਕੈਡਮੀਆਂ ਅਤੇ ਟੈਕਨੀਕਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਦਿ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸਿਰਮੌਰ ਸੰਸਥਾ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਸਕੂਲ-ਕਾਲਜ ਖੋਲ੍ਹੇ ਗਏ ਹਨ ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਵੱਲੋਂ ਦੇਸ਼-ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਹੁਣ ਵੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬਰਸੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਹਰ ਸਾਲ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਮੈਂ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਪਰਵਾਰ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸ਼ਤਾਬਦੀਆਂ ਤੇ ਦਿਨ-ਦਿਹਾੜਿਆਂ ਨੂੰ ਬੜੇ ਨੇੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਮਾਣਿਆ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪਰਵਾਰਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਫੁਲਿਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਣ ਦੇਣ ਸੰਬੰਧੀ ਉਪਰਾਲੇ ਕੀਤੇ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਨੂੰ ਵਾਚਣ ਦੇ ਲਈ ਇਕ ਉੱਚ-ਪੱਧਰੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਪੈਨਲ ਬਣਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਰਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਰਾਬਤਾ ਕਾਇਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਖਿੱਲਰੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨਾ ਸਮੇਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।