ਧਰਮ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿਚ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਇੱਕ ਹੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਾਮ ਨੂੰ ਧਰਮ ਚਿੰਤਨ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੇਂਦਰੀਅਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ ਕਿ ਨਾਮ ਤੋਂ ਵਿਹੂਣ ਧਰਮ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਨਾਮ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦੇ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰਬੀ ਧਰਮ ਚਿੰਤਨ ਵਿਚ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ, ਉਹ ਪੱਛਮੀ ਜਾਂ ਸਾਮੀ ਧਰਮ ਚਿੰਤਨ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪੱਛਮੀ ਚਿੰਤਨ ਵਿਚ ਜੇ ਕੋਈ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ ਵੀ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਵਾਸਤੇ ਸੰਗਿਆ ‘ਨਾਮ’ ਨਹੀਂ ਵਰਤੀ ਹੋਈ। “ਭਾਰਤੀ ਧਰਮ ਚਿੰਤਨ ਵਿਚ ਵੈਸ਼ਣਵ ਸੰਪਰਦਾ ਦੀ ਦੀਖਿਆ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪੰਜ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ‘ਨਾਮ’ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਨਾਮ ਲੈਣ ਦੀ ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਹੀ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਵਿਚ ਅਜੇ ਵੀ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਦੀਖਿਆ ਦੇਣ ਲਈ ਦੇਹਧਾਰੀ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਵਿਚ ਨਾਮ ਲੈਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਧਾਰਮਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵੀ ਸਰੀਰ ’ਤੇ ਧਾਰਨ ਕਰਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮਾਲਾ ਆਦਿ। ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਤਿਲਕ ਲਾਉਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵੀ ਬਹੁਤੀਆਂ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਵਿਚ ਕਾਇਮ ਹੈ।

ਇਸ ਲੇਖ ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਨਾਮ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਕੋਈ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕੋ ਸੱਤਾ ਦੇ ਦੋ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਰੂਪ ਹਨ। ਨਾਮ ਦਾ ਜਾਪ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਦਾ ਸਹਿਯੋਗ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਾਧਨ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਧਰਮ ਨੂੰ ਵੀਚਾਰ, ਬਿਬੇਕ ਅਤੇ ਸਤਿ ਨਾਲੋਂ ਨਖੇੜ ਕੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਅਤੇ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਇਹ ਗੁਣ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਨੂੰ ‘ਜਪੁ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਨਾਮ ਦੇ ਤਿੰਨ ਰੂਪ ਮਿਲਦੇ ਹਨ- ਸਾਧਾਰਨ ਜਪੁ, ਅਜਪਾ ਜਪੁ ਅਤੇ ਲਿਵ ਜਪੁ। ਕੋਸ਼ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਇਹ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਤੱਥ ਹੈ ਕਿ ‘ਨਾਮ’ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ‘ਨਮ’ ਧਾਤੂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਰਿਗਵੇਦ ਵਿਚ ‘ਨਾਮ’ ਨੂੰ ਰੂਪ, ਅਸਲੀ ਜਾਂ ਸੱਚ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।੬ ਅਥਰਵ ਵੇਦ ਵਿਚ ‘ਨਾਮ’ ਨੂੰ ਗੁੱਝਾ ਸਰੂਪ, ਗੁੱਝਾ ਤੱਤ, ਗੁੱਝੀ ਸ਼ਕਤੀ ਜਾਂ ਮੂਲ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।” ਇਸਾਈ ਧਰਮ ਵਿਚ ਰੱਬ ਦੇ ‘ਨਾਮ’ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਿਲ੍ਹਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਚੰਗਾ ਮਨੁੱਖ ਦੌੜ ਕੇ ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਬਚਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਲੂਕਾ ਦੀ ਅੰਜੀਲ ਵਿਚ ਇਹ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ “ਮਾਲਿਕ ਅਸੀਂ ਇਕ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਜੋ ਤੇਰੇ ਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ੈਤਾਨ ਨੂੰ ਦੂਰ ਭਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ”। ਬੁੱਧ ਮਤ ਵਿਚ “ਨਾਮ ਅਮਿਤਾਭ” ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ, ਪਰ ਨਾਮ ਦੀ ਨਹੀਂ। ਭਾਈ ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ “ਨਾਮ ਤੋਂ ਮੁਰਾਦ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸਰਬ ਵਿਆਪਕ ਹੋਂਦ ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਨਾਮ ਤੋਂ ਭਾਵ ਨਿਰਾ ਨਿਰੰਕਾਰ ਦੀ ਕਿਸੇ ਸੰਗਿਆ ਤੋਂ ਨਹੀਂ, ਉਹਦੇ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਸਰੂਪ ਤੋਂ ਹੈ। ਨਿਰੰਕਾਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ੍ਰਿਸਟੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਇਹ ਸਰੂਪ ਧਾਰਿਆ:

ਆਪੀਨ੍ਹੈ ਆਪੁ ਸਾਜਿਓ ਆਪੀਨੈ ਰਚਿਓ ਨਾਉ॥ (ਪੰਨਾ 463)

ਡਾ. ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ “ਨਾਮ” ਅਕਹਿ ਤੇ ਅਕੱਥ ਹੈ। ਨਾਮ ਗਿਆਨ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ, ਨਾਮ ਇਕ ਅਨੁਭਵੀ ਤਜ਼ਰਬਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਅਹਿਸਾਸ ਹੈ, ਸੁਆਦ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ “ਬਾਰ ਬਾਰ ਚਿੱਤ-ਵ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਲਾਉਣ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਨਿਧਿਆਸਨ ਹੈ।”

‘ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ” ਅਨੁਸਾਰ ਹਰ ਸਿੱਖ ਲਈ ਨਿਤਨੇਮ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਹੈ। ਇਹ ਬਾਣੀਆਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਇਸ ਲਈ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਕਿ ਮਨ ਵਿਚ, ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਕਾਰਜ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਹਰ ਸਮੇਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਹੋਂਦ ਪ੍ਰਪੱਕ ਰਹੇ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਕੋਈ ਵੀ ਅਨੁਚਿਤ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਹੇਜ਼ ਕਰੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ‘ਜਪੁ ਬਾਣੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਬਹੁਤ ਗਹਿਨ ਅਰਥ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ ਸੁਣਨ, ਮੰਨਣ ਅਤੇ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੀ ਹੋਈ ਇਹ ਬਾਣੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਦੀਆਂ ਮਿਸਾਲਾਂ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਮੈਲ ਸਾਬਣ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਤੋਂ ਮੈਲ ਉਤਾਰਨ ਲਈ ਨਾਮ ਦਾ ਵਿਹਾਰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਮ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਭ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਸਭ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਦਾਰੂ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਖੇਡ ਖੇਡੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਸਫਲੀ ਕਰ ਗਏ ਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਸੁਚੱਜੇ ਰਾਹ 'ਤੇ ਪਾਂਦੇ ਹੋਏ ਆਪਵੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿਚ ਸੁਰਖ਼ਰੂ ਹੋਏ:

ਜਿਨੀ ਨਾਮੁ ਧਿਆਇਆ ਗਏ ਮਸਕਤਿ ਘਾਲਿ॥
ਨਾਨਕ ਤੇ ਮੁਖ ਉਜਲੇ ਕੇਤੀ ਛੁਟੀ ਨਾਲਿ॥ (ਪੰਨਾ 8)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ‘ਨਾਮ’ ਸ਼ਬਦ ਕਈ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਦੇ ਨਾਂਓ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਨਾਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਨਾਂ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਵੀ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚ ਵਰਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ: ਰਾਮ, ਰਹੀਮ, ਭਗਵੰਤ, ਭਗਵਾਨ, ਬਿਸਨ, ਬ੍ਰਹਮ, ਚਕ੍ਰਧਰ, ਗੋਬਿੰਦ, ਗੋਪਾਲ, ਕ੍ਰਿਸਨ, ਕਾਨ੍ਹ, ਮਾਧੋ, ਮਧੁਸੂਦਨ, ਮੁਰਾਰੀ, ਨਾਰਾਇਣ, ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ, ਪਰਮੇਸਰ, ਅਲਾਹ, ਗਨੀ, ਖੁਦਾ, ਮਾਲਿਕ ਆਦਿ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸਾਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਉਹ ਨਾਮ ਵੀ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਰੂਪ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ: ਅਸਿਕੇਤ, ਖੜਗਕੇਤ, ਮਹਾਂਕਾਲ, ਸਰਬਲੋਹ ਆਦਿ ਅਨੇਕਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇਹ “ਨਾਮ” ਇੱਕੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਏਕਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਵਾਂ ਦਾ ਇਕ ਨਿਵੇਕਲਾ ਅਰਥ ਹੈ ਜੋ ਪਹਿਲੇ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਹੋਂਦ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਜੋ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ ਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ:

-ਅਸੰਖ ਨਾਵ ਅਸੰਖ ਥਾਵ॥ ਅਗੰਮ ਅਗੰਮ ਅਸੰਖ ਲੋਅ॥ (ਪੰਨਾ 4)

-ਤੇਰੇ ਨਾਮ ਅਨੇਕਾ ਰੂਪ ਅਨੰਤਾ ਕਹਣੁ ਨ ਜਾਹੀ ਤੇਰੇ ਗੁਣ ਕੇਤੇ॥ (ਪੰਨਾ 358)

-ਜੇਤਾ ਕੀਤਾ ਤੇਤਾ ਨਾਉ॥ ਵਿਣੁ ਨਾਵੈ ਨਾਹੀ ਕੋ ਥਾਉ॥ (ਪੰਨਾ 4)

ਹਰਿ ਦਾ ਇਹ ਨਾਮ ਹੀ ਸੰਤਾਂ ਦਾ ਤੀਰਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਦੀ ਉਹ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹੋ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਾਮ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਮ ਹੀ ਸੰਤਾਂ ਲਈ ਛੱਤੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਭੋਜਨਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਮ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੀਮਤੀ ਬਸਤਰ ਹਨ। ਇਹ ਨਾਮ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ:

ਤੀਰਥਿ ਨਾਵਣ ਜਾਉ ਤੀਰਥੁ ਨਾਮੁ ਹੈ॥ (ਪੰਨਾ 687)

ਮਨ ਦਾ ਮੂਲ ਹਊਮੈਂ ਹੈ। ਉਸੇ ਦਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵਿਰੋਧ ਹੈ। ਹਉਮੈਂ ਕੂੜ ਦੀ ਪਾਲ ਹੈ ਜੋ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਹਉਮੈਂ ਦੀ ਮੈਲ ਵੀ ਨਾਮ ਕੱਟਦਾ ਹੈ। ਨਾਮ ਸਿਮਰਦਿਆਂ ਜਦੋਂ ਰਸ ਮਗਨਤਾ ਆਵੇ ਤਾਂ ਮਨ ਰਸਨਾ ਦੁਆਰਾ ਵਾਹ-ਵਾਹ ਉਚਾਰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਅਵਸਥਾ ਆਤਮਾ ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਮੇਲਦੀ ਹੈ। ਨਾਮ, ਮਨ ਨੂੰ ਧੋਂਦਾ ਹੈ, ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਸਾਫ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸੱਚ ਦੀ ਜਾਗ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ:

ਚਿੰਤਤ ਹੀ ਦੀਸੈ ਸਭੁ ਕੋਇ॥
ਚੇਤਹਿ ਏਕੁ ਤਹੀ ਸੁਖੁ ਹੋਇ॥ (ਪੰਨਾ 932)

ਨਾਮ ਦੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਿਫਤ ਸਾਲਾਹ ਹੈ, ਨਿਰੋਲ ਨਾਮ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਹੈ, ਔਸ਼ਧੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਫਤ ਸਾਲਾਹ ਪਰਮ ਅਮੋਲਕ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ:

ਜਿਸ ਨੋ ਬਖਸੇ ਸਿਫਤਿ ਸਾਲਾਹ॥
ਨਾਨਕ ਪਾਤਿਸਾਹੀ ਪਾਤਿਸਾਹੁ॥ (ਪੰਨਾ 5)

ਸਿੱਖੀ ਮਰਯਾਦਾ, ਰਹਿਣੀ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਹੈ। ਹੁਕਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਹੈ, ਮਨਮੱਤ ਦਾ ਤਿਆਗ ਹੈ, ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਡਿਸਿਪਲਨ ਹੈ, ਇਸ ਮਰਯਾਦਾ ਦੀ ਮੰਗ ਹੈ ਕਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਗੁਰੂ ਵਾਲਾ ਬਣੇ, ਇੰਜ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾਮ ਦੀ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਸਤਿਸੰਗ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਗੁਰਮੁਖ ਦਾ ਮੇਲ ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਮਹਿਕ ਉਪਜਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਰਸਿਕ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਨਾਮ ਨਾਲ ਹੀ ਰੰਗ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਨਾਮ ਹੀ ਬੰਦਗੀ ਹੈ। ਨਾਮ ਹੀ ਇਸ਼ਟ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ, ਨਾਮ ਹੀ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦਾ ਲਖਾਇਕ ਹੈ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੀ ਛੋਹ ਹੈ:

ਹਰਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਪੀਵਹਿ ਸਦਾ ਰੰਗਿ ਰਾਤੇ ਹਉਮੈ ਤ੍ਰਿਸਨਾ ਮਾਰਿ॥ (ਪੰਨਾ 1281)

ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਪ੍ਰਤੀਤ ਕਰਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸੁਆਸ-ਸੁਆਸ ਨਾਮ ਜਪਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਸਨਾ, ਵਾਸ਼ਨਾ ਦਾ ਤਿਆਗ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਭੁੱਲ-ਚੁੱਕ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਫਿਰ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣਨਾ ਤੇ ਅਰਦਾਸ ਕਰਨੀ ਹੈ:

ਨਾਮ ਰਤਨੁ ਸਾਚੀ ਵਡਿਆਈ॥ (ਪੰਨਾ 1024)

ਨਾਮ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਤੇ ਉਪਾਓ ਹਨ- ਸਾਵਧਾਨੀ, ਉੱਚਿਤ ਵੇਲੇ ਦਾ ਅਭਿਆਸ, ਸਤਿ-ਸੰਗਤ, ਗੁਰਮੁਖਾਂ ਦਾ ਮੇਲ, ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਵਿਰਲਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਕਰਮਾਂ ਤੇ ਕੁੰਡਾ, ਸਰੀਰ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਓਟ, ਅਰਦਾਸ ਤੇ ਹਉਂ ਦਾ ਤਿਆਗ। ਗੁਰੂ ਨਾਮ ਵਿਚ ਵਾਸਾ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ:

ਨਾਮੈ ਹੀ ਤੇ ਸਭੁ ਪਰਗਟੁ ਹੋਵੈ ਨਾਮੇ ਸੋਝੀ ਪਾਈ॥ (ਪੰਨਾ 946)

ਸਾਰ-ਅੰਸ਼ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਨਾਮ ਸਾਧਨਾ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਧਨਾ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨਾਮ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸੂਚਕ ਹੈ। ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਤੋ ਰਟਨੀ ਨਹੀਂ, ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਟਿਕਾਣਾ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਚਿੰਤਨ, ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਕਲਯੁੱਗ ਵਿੱਚੋਂ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਇਹੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਨਾਮ ਨੂੰ ਵਿਸਾਰਨਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਹੀਣ ਕਰਮ ਹੈ। ਨਾਮ-ਵਿਹੂਣਾ ਵਿਅਕਤੀ ਪਸ਼ੂਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਨੀਵਾਂ ਅਤੇ ਅਨੁਪਯੋਗੀ ਹੈ। ਉੱਚਿਤ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਸਦਾ ਨਾਮ ਵਿਚ ਲੀਨ ਰਿਹਾ ਜਾਏ।