ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਇਕ ਅਹਿਮ ਅਤੇ ਉਸਾਰੂ ਮਾਧਿਅਮ ਹਨ। ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਖਰੜਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਇਹ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਦੂਜੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਜਦੋਂ ਕਾਗਜ਼ ਦੀ ਖੋਜ ਹੋਈ, ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਇਹ ਕਾਰਜ ਬਾਦਸਤੂਰ ਜਾਰੀ ਸੀ। ਲੇਖਣੀ ਦੇ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਕਾਗਜ਼ ਦੀ ਖੋਜ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਈ ਪੁਰਾਤਨ ਗ੍ਰੰਥ ਤਾੜ ਪੱਤਰ, ਚਰਮ (ਚਮੜਾ) ਪੱਤਰ, ਕੱਪੜੇ, ਤਾਮਰ ਪੱਤਰ ਆਦਿ ਅਨੇਕਾਂ ਮਾਧਿਅਮਾਂ ਉੱਤੇ ਲਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਜ ਵੀ ਕਈ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ‘ਨੈਸ਼ਨਲ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ' ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਹੁਣ ਤਕ ਹੋਈ ਖੋਜ ਵਿਚ ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗ ਸਕਿਆ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਕਿਹੜੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸ ਨੇ ਲਿਖੀ ਹੈ ਪਰ ਬਹੁਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਇਹੋ ਰਾਏ ਹੈ ਕਿ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਹਨ। ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਯਹੂਦੀਆਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ‘ਤੋਰਾ’ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਮੰਨਿਆ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਵਿਚ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੁਗ਼ਲ ਸ਼ਾਸਨ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਦੇ ਲਿਖੇ ਜਾਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤੁਰਕੀ ਵਿਚ ਬਾਬਰ ਦਾ ‘ਬਾਬਰਨਾਮਾ’, ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਸੰਸਮਰਣ ਨੂੰ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿਚ ‘ਤੁਜ਼ਕ-ਏ-ਜਹਾਂਗੀਰੀ’, ‘ਸ਼ਾਹਨਾਮਾ', ‘ਬੂਸਤਾਂ’, ‘ਰਜਮਨਾਮਾ’, ‘ਸਿਕੰਦਰਨਾਮਾ’, ‘ਅਕਬਰਨਾਮਾ' ਆਦਿ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲਘੂ ਚਿੱਤਰ (ਮਿਨੀਏਚਰ) ਬਣਾਏ ਗਏ। 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਤਕ ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ੋਰ ਫੜ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਕੰਮ ਲਈ ਕਲਾ ਕਾਰਜਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਵੀ ਬਣਾਈਆਂ, ਜਿੱਥੇ ਮਾਹਿਰ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਤਤਕਾਲੀਨ ਇਤਿਹਾਸ, ਧਰਮ, ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਸੋਚ, ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ, ਨਿਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਜੰਗਾਂ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਅਨੇਕਾਂ ਵੇਰਵੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।

ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੀ ਇਹ ਲਘੂ-ਚਿੱਤਰ ਸ਼ੈਲੀ, ਜੋ ਅਸਲ ਵਿਚ ਚੀਨੀ ਮੂਲ ਦੀ ਸੀ, ਨੂੰ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਲਈ ਅਪਣਾਇਆ। ‘ਰਾਮ ਚਰਿਤ ਮਾਨਸ’, ‘ਹਰਿਵੰਸ਼’, ‘ਮਹਾਭਾਰਤ’, ‘ਭਗਵਤ ਗੀਤਾ’ ਆਦਿ ਵਿਚ ਲਿਖਤ ਦੇ ਨਾਲ ਚਿੱਤਰ ਬਣਵਾਏ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੈਨ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ‘ਕਲਪ ਸੂਤਰ' ਹੱਥ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਮਹਾਂਵੀਰ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਤੀਰਥੰਕਰਾਂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੰਮਿਲਤ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪ੍ਰਾਕਿਰਤ ਅਤੇ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਹੈ। ਸਮਾਂ ਪਾ ਕੇ ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਵੀ ਕਬੂਲੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਤਹਿਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ’ ਨੂੰ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿੰਗਾਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।

ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਤੋਂ ਚੱਲੀ ਆਈ ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ’ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਦੌਰ ਐਸਾ ਵੀ ਆਇਆ ਜਦੋਂ ਮੂਲ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ’ ਦੇ ਧੜਾਧੜ ਉਤਾਰੇ ਹੋਏ। ਭਾਵੇਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਤੀ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਚਿੱਤਰ-ਵਿਹੂਣੀਆਂ ਹੀ ਰਹਿ ਗਈਆਂ। ਪਿਛੋਕੜ 'ਚ ਝਾਤੀ ਮਾਰੀਏ ਤਾਂ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ’ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਰੂਪ ਦੰਤ ਕਥਾਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ' ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵੇਲੇ ਹੀ ਵਿਦਮਾਨ ਸੀ, “ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ' ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਹ ਕਥਾਵਾਂ ਪਕੇਰੀਆਂ ਸਮਾਂ ਪਾ ਕੇ ਹੋਈਆਂ।

‘ਜਨਮ ਸਾਖੀ’ ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ:- ‘ਜਨਮ’ ਅਤੇ ‘ਸਾਖੀ’। ‘ਜਨਮ’ ਦਾ ਅਰਥ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਜੰਮਣ ਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਸਾਖੀ’ ਦਾ ਅਰਥ ਸਾਕਸ਼ੀ (ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ) ਯਾਨਿ ਗਵਾਹ ਜਾਂ ਗਵਾਹੀ ਤੋਂ ਲਏ ਗਏ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਇਸ ਦੇ ਅਰਥ ਕਥਾ ਜਾਂ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਵੀ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀ’ ਦੇ ਅਰਥ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਕਥਾ, ਕਹਾਣੀ, ਪ੍ਰਸੰਗ ਜਾਂ ਬਿਰਤਾਂਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ‘ਸਾਖੀ’ ਸ਼ਬਦ ਨਾਨਕ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਚਾਰ ਵਾਰ ਆਇਆ ਹੈ। ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀ’ ਤੋਂ ਅਰਥ ਸਿਰਫ ਜਨਮ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਜਾਣ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੀ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਮਿਲਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਰ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿੱਧਤਵ ਤਾਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹੀ ਹਨ, ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਅਤੀਤ ਵਿਚ ਝਾਕਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਹੀ ਨਹੀਂ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ’ ਸਾਡੇ ਇਤਿਹਾਸ-ਬੋਧ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਅਤੀਤ ਮੰਥਨ ਵਿਚ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (1469 ਈ.) ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਚਾਰੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਸਾਲ ਕੀਤੀਆਂ ਉਦਾਸੀਆਂ (ਪ੍ਰਚਾਰ ਯਾਤਰਾਵਾਂ) ਦੌਰਾਨ ਦਿੱਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦੇ ਅਸਰ ਹੇਠ ਤਤਕਾਲੀਨ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜਸ-ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਤੇ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਵਿਚ ਅਨੋਖੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਆਗ਼ਾਜ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਇਆ-ਕਲਪ ਦਾ ਅਸਰ ਅੱਜ ਸਾਢੇ ਪੰਜ ਸੌ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਮਸ਼ੀਨੀਕਰਨ ਦੀ ਮਾਰ ਹੇਠ ਆਧੁਨਿਕ ਰੂਪ ਲੈ ਲੈਣ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀ' ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਸੱਚ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਅਧਿਆਤਮ ਤੇ ਰਹੱਸ ਪਸਰਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਯਥਾਰਥ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਪੇਤਲੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਦਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ’ ਭਾਵੇਂ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਮੂਲ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਪਰ ਸਾਖੀਆਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਬਿੰਬ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਹੋ ਕੇ ਲੋਕ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਰੂੜ੍ਹ ਹੋ ਗਿਆ।

ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਵਰਕੇ ਫੋਲਦਿਆਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਾਖੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਪਹਿਲਾਂ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਜਨ-ਸਾਧਾਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਹੇਠ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੌਖਿਕ ਸਾਖੀਆਂ ਨੂੰ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਖਰੜਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਲਮਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀ’ ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਦਾ ਉ ਵੇਲੇ ਮੁੱਖ ਟੀਚਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਪੂਰੇ ਜੀਵਨ-ਕਾਲ ਨੂੰ ਕਲਮਬੱਧ ਕਰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਲਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਵਿਚਰਣ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਨ-ਸਾਧਾਰਨ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ਰਧਾ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਜਗਾਉਣਾ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਇਸ ਲੇਖ ਵਿਚ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀ’ ਵਿਚ ‘ਜਨਮ’ ਤੋਂ ਅਰਥ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਉਸ ਦੇ ‘ਜੀਵਨ’ ਤੋਂ ਲਿਆ ਜਾਏ। ਜੀਵਨ ਘਟਨਾ ਦੀ ਇਸ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਨੂੰ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਤਿਹਾਸ ਵੱਲ ਝਾਤੀ ਮਾਰੀਏ ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਬਾਨੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨ/ਵੇਖਣ ਦੀ ਜਗਿਆਸਾ ਵਿੱਚੋਂ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀ’ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਉਦੈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਉਸ ਕਾਲ ਵਿਚ ਜਨ-ਸਧਾਰਨ ਬਾਣੀ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਮਝ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਸਾਖੀ ਵਿਚਲੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਚਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਵਿਸਮਾਦਿਤ ਹੋ ਉੱਠਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਰੂਹ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਸਾਖੀ ਵਿਚਲੀ ਸਚਿੱਤਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਮਾਨ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਸਮਝਦਿਆਂ ਸਾਰੀ ਸਾਖੀ ਉਸ ਲਈ ਸਮਝ ਲੈਣੀ ਅਸਾਨ ਹੋ ਗਈ। ਜਨਸਧਾਰਨ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਕਰ ਲੈਣ ਕਰਕੇ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀ’ ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਨੇ ਸਾਖੀਆਂ ਦੀ ਲਿਖਤ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ਅਮਲ ਦੇ ਨਾਲ ਉਹ (ਲਿਖਾਰੀ/ਚਿੱਤਰਕਾਰ) ਦਰਸ਼ਕ ਦੇ ਵੱਧ ਨੇੜੇ ਹੋ ਗਏ। ਇਸੇ ਨੇੜਤਾ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀ’ ਚਿੱਤਰ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਰਸਮੀ ਆਗ਼ਾਜ਼ ਹੋ ਗਿਆ।

‘ਜਨਮ ਸਾਖੀ’ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਉਦਭਵ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਹੈ। 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀ’ ਪਰੰਪਰਾ ਆਪਣੇ ਅਰੂਜ਼ 'ਤੇ ਸੀ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀ’ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਖਰੜਿਆਂ ਵਿਚ ਸਾਖੀ ਵਾਰਤਕ ਦੇ ਨਾਲ ਖੱਬੇ ਪੰਨੇ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਬੀਨ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸਾਖੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਏ ਜਾਣ ਲੱਗੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ’ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਅੱਖਰਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀ’ ਦੀ ਇਬਾਰਤ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਹਾਸ਼ੀਆ ਬਣਾ ਕੇ, ਫੁੱਲ ਪੱਤੇ ਚਿਤਰ ਕੇ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਸੁੰਦਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਕਲਾਤਮਿਕ ਰੰਗਤ ਦੇਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਮੁਗ਼ਲ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਹੀ ਸਚਿੱਤਰ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ’ ਵਿਚ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਗੁਰੂ ਕਾਲ ਵਿਚ ਇਕ ਨਵੀਂ ਚਿੱਤਰ ਕਲਾ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਆਗ਼ਾਜ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ‘ਸਿੱਖ ਸਕੂਲ ਆਫ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਪੇਂਟਿੰਗ' ਦਾ ਨਾਂਅ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਸਿੱਖ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਚਿਤਰਨ ਸ਼ੈਲੀ।

‘ਜਨਮ ਸਾਖੀ’ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਨੇਕਾਂ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਖਰੜਿਆਂ ਦੀ ਆਮਦ ਨਾਲ ਵਿਕਾਸ ਕਰ ਗਈ। ਇਕ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ’ ਨੂੰ ਕਿਤਾਬੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੀ ਛਪਵਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਕੜੀ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਜੈਮਲ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਬਾਰੇ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀ' ਛਪੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪੁਰਾਤਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵਜ਼ੀਰਾਬਾਦ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਸ਼ਾਕਨ ਸੋਦਰਾ ਵਿਖੇ ਨਵੰਬਰ 1886 ਈ. (ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ 418) ਵਿਚ ਮੁਕੰਮਲ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਹ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀ” ਕਪੂਰਥਲੇ ਦੇ ਧਰਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਛਾਪੇਖਾਨੇ ਤੋਂ ਮੁਨਸ਼ੀ ਸੱਯਦ ਤੇ ਬਾਵਾ ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਛਪੀ। ਪ੍ਰਿੰਟ ਹੋਈਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਖੀਆਂ ਵਿਚ ਰੇਖਾ-ਚਿੱਤਰ (ਸਕੈੱਚ) ਤਾਂ ਹਨ ਪਰ ਰੰਗੀਨ ਚਿੱਤਰ ਨਹੀਂ।

ਇਸ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀ’ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪੰਨੇ ਉੱਪਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਇਕ ਰੇਖਾ-ਚਿੱਤਰ ਵੀ ਉਲੀਕਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਚਿੱਤਰ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਭਾਈ ਬਾਲਾ ਚਉਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਰਬਾਬ ਉੱਪਰ ਸੰਗੀਤਕ ਧੁਨਾਂ ਛੇੜ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਦਰਵੇਸ਼ੀ ਟਾਕੀਆਂ ਵਾਲਾ ਦੁਸ਼ਾਲਾ ਲਈ ਇਕ ਹਰੇ-ਭਰੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਹੇਠ ਬੈਠੇ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਨੀਵੀਆਂ ਕਰ ਸਿਮਰਨਾ ਫੜ੍ਹੀ ਨਾਮ ਖੁਮਾਰੀ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਰੇਖਾਚਿੱਤਰ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਦੇ ਦੁਆਲ਼ੇ ਗੋਲ ਦਾਇਰੇ ਨਾਲ ਤੇਜ-ਪੁੰਜ ਵੀ ਉਲੀਕਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕੈਥੋਲਿਕ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੈ। ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ' ਦੇ ਅਸਲ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਖਰੜੇ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਚਿੱਤਰ ਉਲੀਕਣਾ, ਸਿੱਖ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਦੌਰ ਸੀ। 1870 'ਚ ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਪ੍ਰੈੱਸ ਦੀ ਆਮਦ ਨਾਲ ਹੱਥਲਿਖਤਾਂ ਦੇ ਉਤਾਰੇ ਕਰਨੇ ਵੀ ਬੰਦ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਛਪਣ ਨਾਲ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ' ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਵੀ ਉਪਲਬਧ ਹੋਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ।

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ’ ਵਿਚ ਚਿੱਤਰ ਬਣੇ ਹੋਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸਵ. ਪਿਆਰੇ ਲਾਲ ਕਪੂਰ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਪਾਸ ਪਈ 267 ਪੱਤਰਿਆਂ ਵਾਲੀ ‘ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਵਾਲੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀ’ ਵਿਚ 28 ਚਿੱਤਰ ਹਨ। ਇਹ ਹੁਣ ਤਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਆਂ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀ’ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਸੰਮਤ 1715 ਮਾਘ ਮਹੀਨਾ ਤੇ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਨਾਂਅ ਗੋਰਖ ਦਾਸ ਦਰਜ ਹੈ। ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸੰਗਰੂਰ ਦੇ ਅਰਦਮਨ ਸਿੰਘ ਬਾਗੜੀਆਂ ਕੋਲੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀ’ 1724 ਈਸਵੀ 1781 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਮੱਘਰ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਹੈ। 212 ਪੰਨਿਆਂ ਵਾਲੀ ਇਸ ਸਾਖੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਲਿਖਾਰੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਨਾਂਅ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ। ਇਸ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀ’ ਵਿਚ 42 ਚਿੱਤਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਹੋਰ ‘ਹੱਥ-ਲਿਖਤ’ ਖਰੜਾ ਸ. ਮਨੋਹਰ ਸਿੰਘ ਮਾਰਕੋ ਕੋਲ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਬਿਕ੍ਰਮੀ 1828 (1771 ਈਸਵੀ) ਦਾ ਹੈ। 166 ਪੰਨਿਆਂ ਵਾਲੀ ਇਸ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀ’ ਵਿਚ 43 ਚਿੱਤਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਯਾਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਪੁਸਤਕਾਲਾ ਵਿਚ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਦੀ 572 ਪੰਨਿਆਂ ਵਾਲੀ ‘ਗਿਆਨ ਰਤਨਾਵਲੀ” ਵਿਚ 150 ਦੇ ਕਰੀਬ ਚਿੱਤਰ ਹਨ, ਜੋ ਚਰਪਟ ਨਾਮੀ ਲਿਖਾਰੀ ਦੀ ਲਿਖੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਜੇ ਕੋਲ 1770 ਈ. ਦੀ ਲਿਖੀ ‘ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਵਾਲੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀ’ ਵੀ ਪਈ ਹੈ। 137 ਪੰਨਿਆਂ ਵਾਲੀ ਇਸ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀ’ ਵਿਚ 82 ਚਿੱਤਰ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ-ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਚਾਵਲਾ ਕੋਲ ਪਈ ‘ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਵਾਲੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀ' ਵਿਚ 80 ਚਿੱਤਰ ਹਨ। 256 ਪੰਨਿਆਂ ਵਾਲੀ ਇਸ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀ’ ਦਾ ਰਚਨਾਕਾਲ 1760 ਈ. ਹੈ। ਪਟਨਾ ਦੇ ਉਦਾਸੀਨ ਮੰਡਲ ਪੱਛਮੀ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਦੇ ਮਹੰਤ ਰਾਮ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕੋਲ 1768 ਈ. ਵਿਚ ਸਮਾਤ ਰਾਮ ਦੀ ਲਿਖੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀ’ ਦਾ ਖਰੜਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਬਣੇ ਕੁਝ ਚਿੱਤਰ ਸਾਧੂ ਰਾਮ ਨੇ ਚਿੱਤਰੇ ਹਨ।

ਉਪਰੋਕਤ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਖਰੜੇ ਦੇਖਣ ਅਤੇ ਵਾਚਣ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਨਾ ਹੋ ਸਕਣ ਕਾਰਨ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕੇ ਤੇ ਲਿਹਾਜ਼ਾ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ। ਉਪਲਬਧ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਚਿੱਤਰ ਸਾਖੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ 1733 ਈ. ਵਿਚ ਲਿਖੀ ‘B-40 ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਗੁਰੂ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ', ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਵਿਚ 57 ਸਾਖੀਆਂ ਦੇ 57 ਚਿੱਤਰ ਉੱਤਮ ਦਰਜੇ ਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਲਮੀ (ਨਿੱਕ) ਚਿੱਤਰ ਕਸਬੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਆਲਮ ਚੰਦ ਰਾਜ ਨੇ ਚਿੱਤਰੇ ਹਨ, ਜੋ ਜਾਤ ਦਾ ਤਰਖਾਣ ਸੀ। ਆਲਮ ਚੰਦ ਦਾ ਉਸਤਾਦ ਭਾਈ ਫਕੀਰਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਵੀ B-40, ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀ’ ਲਿਖੀ। ਇਸ ਵਿਚ ਹਰ ਸਾਖੀ ਦੇ ਨਾਲ 64 ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਏ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਅਫਸੋਸ ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਤਾਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਪਲਬਧਤਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ। ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਲਾਲ ਕਪੂਰ ਵਾਲੇ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਭਾਈ ਬਾਲਾ' ਦੇ ਉਤਾਰੇ (1658 ਈ.) ਵਿਚਲੇ ਕੁਝ ਕੁ ਚਿੱਤਰ ਉਪਲਬਧ ਹੋ ਸਕੇ ਹਨ।

ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਤੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਵਿਚ ਪਈਆਂ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ' ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਕਈ ਚਿੱਤਰ ਮਿਲੇ ਹਨ। ਇਕ ਅਗਿਆਤ ਰਚੈਤਾ ਵੱਲੋਂ 1830 ਈ. ਵਿਚ ਰਚੀ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀ’ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਮਿਲੇ ਹਨ। ਇਕ ਹੋਰ ਅਗਿਆਤ ਲਿਖਾਰੀ ਦੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਵਿਚ ਵੀ ਕੁਝ ਚਿੱਤਰ ਚੰਗੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਮਿਲੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕੋਲ ਪਈ ਅਸਲ ਸੰਤ ਦਾਸ ਛਿੱਬਰ ਦੀ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਸਾਹ ਕੀ” ਜਿਸ ਵਿਚ ੯ ਕਲਮੀ ਚਿੱਤਰ ਹਨ, ਜੋ ਉਪਲਬਧ ਹੋ ਸਕੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਸਾਖੀ ਦੇ ਉਤਾਰੇ ਦੇ ਵੀ ਕੁਝ ਚਿੱਤਰ ਮਿਲੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਖੀਆਂ ਵਿਚਲੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲੇਖ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸੋ, ਸਚਿੱਤਰਿਤ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ’ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ‘B-40 ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਗੁਰੂ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ' ਜਿਸ ਦਾ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਲੰਦਨ ਦੀ ਫੌਰਨ ਐਂਡ ਕਾਮਨਵੈਲਥ ਆਫ਼ਿਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਸਲ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀ' 1907 ਵਿਚ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਪੁੱਜੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀ ੩ ਭਾਦਰੋਂ, ਦਿਨ ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ ਸੰਮਤ 1790 (1733 ਈ.) ਵਿਚ ਦਇਆ ਰਾਮ ਅਬਰੋਲ ਨਾਮੀ ਲਿਖਾਰੀ ਨੇ ਧਨਾਢ ਭਾਈ ਸੰਗੂ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਵਿਚ ਸੰਪੂਰਨ ਕੀਤੀ। ਅਬਰੋਲ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਨੇੜੇ ਸੁਰਖਪੁਰ ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ‘B-40’ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 1731 ਈਸਵੀ ਵਿਚ ‘ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀ’ ਦਾ ਵੀ ਉਤਾਰਾ ਕੀਤਾ।

‘ਜਨਮ ਸਾਖੀ’ ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਨੇ ਸਾਖੀਆਂ ਦਾ ਨਿਭਾਅ ਦੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਹੈ: ਇਕ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਖਰੜਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਇਕ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅੰਤਰਾਲ ਬਾਅਦ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ, ਮੱਠਾਂ, ਅਖਾੜਿਆਂ ਦੀ ਤਾਮੀਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਉੱਪਰ ਵਿਭਿੰਨ ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਕੰਧ ਚਿੱਤਰਾਂ (ਮਿਊਰਲ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ। ਇੱਥੇ ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀ’ ਖਰੜਿਆਂ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣੇ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਾਵਾਂਗੇ।

‘ਜਨਮ ਸਾਖੀ’ ਦੀ ਬਣਤਰ ਜਾਂ ਉਸਾਰੀ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਇਹ ਕਿਸੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ, ਉਸ ਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦੇ ਅਨੂਕੂਲ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਲੋਕ ਰੂਪਾਂ (Motif) ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਲਿਖਾਰੀ ਸਾਖੀ ਵਿਚਲੇ ਮੁੱਖ ਨਾਇਕ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਲਵਾਨ, ਕਰਨੀ ਵਾਲਾ, ਚਾਰੇ ਗੁਣ ਸਮਰੱਥ ਚਿੱਤਰਦਾ ਹੈ।

ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਜਾਣੀਏ ਤਾਂ ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਨੂੰ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਵਸਤੂ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ, “ਸਾਖੀ ਵਿਚ ਲੋਕ ਮਨ ਨਾਲ ਇਕਸੁਰ ਹੋ ਕੇ ਕਿਸੇ ਅਮੂਰਤ ਵਿਚਾਰ, ਨੈਤਿਕ ਸੰਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਇਕ ਸਮੂਰਤ ਘਟਨਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ’ ਨੀਤੀ ਕਥਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਕੋਈ ਨੈਤਿਕ/ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀ’ ਲਿਖਾਰੀ ਆਪਣੇ ਨਾਇਕ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਸ਼ਰਧਾਮੂਲਕ ਰੂੜ੍ਹੀਆਂ ਵਰਤ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਲਪਨਿਕਤਾ ਦੀ ਪੁੱਠ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣੀ ਵਾਰਤਕ ਦੇ ਕਥਾਨਕ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ’ ਵਿਚਲਾ ਨਾਇਕ ਰਿੱਧੀਆਂ-ਸਿੱਧੀਆਂ ਵਾਲਾ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜਿਆ ਦੈਵੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਮਾਲਿਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਅੱਗੇ ਦੁਸ਼ਮਣ/ਵਿਰੋਧੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਕਾਰਜ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਖੀਆਂ ਵਿਚ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਸ਼ਰਧਾ ਅੱਗੇ ਕਿੰਤੂ-ਪ੍ਰੰਤੂ ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਲਈ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ। ਸੋ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ’ ਵਿਚ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਸਮਾਜ-ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਲੋਕ ਮਨਾਂ ਵਿਚਲੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਨਾਲੋ ਨਾਲ ਚਿੱਤਰਿਆ ਹੈ।

ਪਹਿਲਾਂ-ਪਹਿਲ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ' ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਾਖੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਲਮਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਪਰੰਤੂ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ’ ਦੇ ਮੂਲ ਪਾਠ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਸ ਸਾਖੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਘਟਨਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਲਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾ ਕੇ ਪਾਠਕ ਸਾਹਵੇਂ ਹੂ-ਬ-ਹੂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਮਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਘਟਨਾ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਪਰ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਲਗਪਗ ਹਰ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀ' ਦੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਿੱਸੇ ਹਨ:- ਪਹਿਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਚਪਨ, ਦੂਜੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਉਦਾਸੀਆਂ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਿਆਮ ਬਾਰੇ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖੀਆਂ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ’ ਵਿਚਲਾ ਨਾਇਕ ਭਾਵੇਂ ਇੱਕ ਹੀ ਹੋਵੇ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿਚਲੇ ਵਿਸਥਾਰ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚਿੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ’ ਦਾ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਤਾਲਿਆ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਚਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਇਹ ਗੱਲ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਖੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਭਾਵੇਂ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੋਚ ਅਧੀਨ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਆਉਣ ਪਰ ਇੱਥੇ ਸਾਡਾ ਮੰਤਵ ਅਜਿਹੇ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਵਿਚ ਨਾ ਪੈ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਸੌਂਦਰਯ ਦਾ ਮੁੱਲਾਂਕਣ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਕਲਾਤਮਿਕਤਾ ਨੂੰ ਲੋਕ ਤੱਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਸਾਖੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਲੋਕ ਤੱਤ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅੰਗ ਹਨ, ਇਹੋ ਲੋਕ ਤੱਤ, ਲੋਕ ਸੱਚ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਉਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਨੇ ਪ੍ਰਵਾਨ/ਕਬੂਲ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿਉਂ ਜੋ ਲੋਕ ਮਨ ਦੀ ਇਕ ਸਹਿਜ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਹੈ ਕਿ ਕਾਲਪਨਿਕ, ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਰੂੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਮਨ ਕੇ ਸੁੱਤੇ ਸਿੱਧ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਲੈਣਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ” ਵਿਚਲੇ ਲੋਕ ਤੱਤ ਭਾਵੇਂ ਕਾਲਪਨਿਕ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਣ, ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ ਜਨ ਸਮੂਹ ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਚ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕਲਪਨਾ ਕਦੀ ਮਨਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਹੋ ਸੱਚ/ਵਿਸ਼ਵਾਸ/ਆਸਥਾ ਹੀ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ’ ਦੀ ਮੂਲ ਆਤਮਾ ਹਨ, ਜੋ ਵਿਗਿਆਨਕ ਯਥਾਰਥਿਕਤਾ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਡੂੰਘੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕ ਸੱਚ ਦੀ ਇਸੇ ਕਸਵੱਟੀ 'ਤੇ ਚਲਦਿਆਂ ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਿਚਲੇ ਸੁਹਜ ਨੂੰ ਮਾਣਨ ਲਈ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਤਿਆਗ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਸਾਖੀ ਦੇ ਮੂਲ ਪਾਠ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੇ ਸੁਹਜਾਤਮਿਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਹੋ ਜਾਣ ਦਾ ਡਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਡਰ ਨੂੰ ਤਿਲਾਂਜਲੀ ਦਿੰਦਿਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀ’ ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਨੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਰਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਗੁਣਾਂ/ਕੌਤਕਾਂ/ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨ ਹਿੱਤ ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਰਲਾਅ ਕਰਕੇ ਵਾਧੇ ਘਾਟੇ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਨ ਸਾਧਾਰਨ ਨੇ ਨਜ਼ਰ-ਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਾਧਾ-ਘਾਟਾ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ’ ਦੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਕਬੂਲਿਆ ਹੈ। ਕੌਤਕ ਰਚਾਉਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਸਾਖੀਆਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬ ਦੀ ਦਿੱਖ ਨੂੰ ਇਕ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ ਦੀ ਆਦਰਸ਼ਕ ਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਵਜੋਂ ਰੂਪਮਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ' ਵਿਚਲਾ ਨਾਇਕ ਇਕ ਆਮ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਵਿਲੱਖਣ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੋ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਵਿਲੱਖਣ ਵਿਅਕਤੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੱਲੋਂ ਕਿਸੇ ਅਹਿਮ ਕਾਰਜ ਲਈ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਭੇਜੇ ਗਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਨ-ਸਾਧਾਰਨ ਉਸ ਵਿਲੱਖਣ ਵਿਅਕਤੀ ਵੱਲੋਂ ਉਸ ਦੀ ਕਰਾਮਾਤੀ ਸ਼ਕਤੀ ਰਾਹੀਂ ਅਸੰਭਵ ਨੂੰ ਸੰਭਵ ਅਤੇ ਲੌਕਿਕ ਨੂੰ ਅਲੌਕਿਕ ਵਿਚ ਬਦਲੇ ਜਾਣ ਦੀ ਤਵੱਕੋ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ' ਵਿਚ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਤੱਤ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹੈ। ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀ’ ਵਿਚ “ਆਗਿਆ ਪਰਮੇਸਰ ਕੀ ਹੋਈ” ਵਾਕ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜੀਵਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਇਕ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਕਿਤਾਬ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਵਰ੍ਹੇ ਉਦਾਸੀਆਂ ਪ੍ਰਚਾਰ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਕਰ ਕੇ ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ ਅਤੇ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਵਿਚ ਗ੍ਰਸਤ ਸਮੁੱਚੀ ਲੋਕਾਈ ਦੇ ਉੱਦਾਰ ਲਈ ਅਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਇਸੇ ਵਿਸ਼ਵੀ ਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦਿਆਂ ਚਾਰੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਚਾਰ ਉਦਾਸੀਆਂ (ਚਾਰ ਯਾਤਰਾਵਾਂ) ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਰਮ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਸਨ। ਦਰਅਸਲ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ‘ਕਰਮ’ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਅਤੇ ਪੋਸ਼ਿਤ ਸੀ। ਉਹ ਦੁਨਿਆਵੀ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਉਦਾਸੀਨ ਰਹੇ ਹਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰਿਕਤਾ ਦਾ ਤਿਆਗ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਸਾਖੀਕਾਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਉਦਾਸੀਨਤਾ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਾਖੀਕਾਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਇਕ ਕੋਲੋਂ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਇਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਵਿਚ ਫਰਕ ਜਾਂ ਸਮਾਜ ਦੀ ਮਰਿਆਦਾ ਭੰਗ ਹੁੰਦੀ ਹੋਵੇ।

ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ-ਪ੍ਰਸਾਰ ਅਤੇ ਜਨ-ਸਾਧਾਰਨ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ-ਭਾਵਨਾ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਅਨੇਕਾਂ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਖਰੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਨਕਲਾਂ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਈਆਂ ਗਈਆਂ, ਕਿਉਂ ਜੋ ਇਹ ਕੰਮ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚਿੱਤਰਕਾਰਾਂ/ਅੱਖਰਕਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਲਿਹਾਜ਼ਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਿੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਸਾਖੀ ਪਾਠਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਅੰਤਰ ਆ ਗਿਆ। ਸੋ ਸਾਖੀ ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਬਦਲ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਸਾਖੀਆਂ ਦੀ ਤਰਤੀਬ, ਪਾਠ ਅਤੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਬਨਾਵਟ ਵਿਚ ਵੀ ਵੱਖਰਤਾ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਸਾਖੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਵੇਰਵੇ ਸੂਝਬੂਝ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਕਈ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਕਾਲ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿੱਚਰ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ। ਪਰ ਪਾਠਕ/ ਦਰਸ਼ਕ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਬਾਰੀਕਬੀਨੀ ਵਿਚ ਨਾ ਪੈ ਕੇ ਉਸ ਉੱਚ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੀ ਦਿੱਬ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਮੋਲਕ ਬਚਨ ਅਤੇ ਕਰਨੀ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਣਾ ਧੰਨਭਾਗ ਸਮਝਦੇ ਸਨ।

ਸੋ ਸਿੱਖ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਨੂੰ ਚਿਤਰਨ ਲਈ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਾਇਕ (ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ) ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਕੋਈ ਘਟਨਾ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਵਾਨਾਂ ਲਈ ਨਾਇਕ ਦੇ ਗੁਣ ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਲਾ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਉੱਭਾਰਦਾ ਹੈ। ਸਾਖੀ ਵਿਚਲੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਵਾਸਵਿਕਤਾ ਲੋਕ ਮਨ ਵਿਚ ਸਮਾਜ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਖੀਆਂ ਵਿਚ ਚਿੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਜ਼ੋਰ ਨਾਇਕ ਦੇ ਜਸ ਚਿੱਤਰਣ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਸ਼ਰਧਾ ਵਧਾਉਣਾ ਹੀ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਕ ਸਾਖੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਚਿੱਤਰ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਦੋ ਬਰਾਬਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਕੇ ਉਸ ਸਾਖੀ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਚਿੱਤਰਿਆ ਹੈ। ਚਿੱਤਰ ਵਿਚ ਸਾਖੀ ਵਿਚਲੇ ਨਾਇਕ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦੂਜੇ ਪਾਤਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਮਕਸਦ ਲਈ ਚਿਤਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਾਖੀ ਵਿਚਲੇ ਨਾਇਕ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਹੋਰ ਉਭਾਰਣ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਦਿੱਵਯਤਾ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀ’ ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਿਚਲੇ ਹੋਰ ਦੈਵੀ ਪਾਤਰ ਅਲੌਕਿਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹੁੰਦੇ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਨਾਇਕ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਮੰਦ-ਚਿੱਤਰੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚਿਤਰਨ ਜੁਗਤਾਂ ਵਰਤ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸਰਬ-ਸਮਰੱਥ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਰੁਤਬੇ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਾਖੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਦੇਣ ਲਈ ਵਰਤਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਦਰਸ਼ਕ ਭਾਵੇਂ ਚਿੱਤਰਕਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਿਚ ਵਰਤੀਆਂ ਤਕਨੀਕੀ ਜੁਗਤਾਂ ਨਾ ਸਮਝਦਾ ਹੋਵੇ ਪ੍ਰੰਤੂ ਸਾਖੀ ਸਮਝਣ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਸ ਦੇ ਸੌਂਦਰਯਾਤਮਕ ਪੱਖ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਜ਼ਰੂਰ ਕਬੂਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

‘ਜਨਮ ਸਾਖੀ’ ਲਿਖਾਰੀ ਵੱਲੋਂ ਕਾਗਜ਼ ਦੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਸਾਖੀ ਦਾ ਵਿਵਰਣ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਉਸੇ ਸਾਖੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਛੱਡੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਅਨੁਭਵੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਚਿੱਤਰ ਖੜ੍ਹੇ-ਦਾਅ (Vertical) ਚਿੱਤਰੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ 'ਤੇ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾ ਕੇ ਚਿਪਕਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਸਾਖੀ ਦਾ ਮੂਲ ਪਾਠ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿਚ ਲਾਈਨ ਵਿਚ ਬਗ਼ੈਰ ਕਿਸੇ ਸ਼ਬਦ ਜੋੜ ਵਿਚ ਜਗ੍ਹਾ ਛੱਡੇ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਸਾਖੀ ਦਾ ਮੂਲ ਪਾਠ ਇਕ ਪੰਨੇ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਬਾਕੀ ਦਾ ਮੂਲ ਪਾਠ ਅਗਲੇ ਪੰਨੇ ਉੱਤੇ ਚਿੱਤਰ ਦੇ ਉੱਪਰ ਲਿਖ ਕੇ ਸਾਖੀ ਪੂਰੀ ਕਰ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕ ਸਾਖੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਚਿੱਤਰ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਦੋ ਬਰਾਬਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਕੇ ਉਸ ਸਾਖੀ ਦੇ ਮੂਲ ਪਾਠ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਵਿਸਥਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਵੰਡ ਲੌਕਿਕ ਅਤੇ ਪਾਰਲੌਕਿਕ ਜਗਤ ਨੂੰ ਸਿਰਜਦਿਆਂ ਦੁਨਿਆਵੀ ਪਾਤਰ ਤੇ ਦਿੱਬ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਅੰਤਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਨੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਪਾਤਰ ਹੇਠਾਂ ਅਤੇ ਦਿੱਬ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਉੱਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਚਿਤਰਿਆ ਹੈ। ਪੌਰਾਣਿਕ ਕਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀ' ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਦੇ ਮੂਲ ਪਾਠ ਅਨੁਸਾਰ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀਨ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਬਹੁਪੱਖੀ ਚਿਤਰਨ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਕਰਾਮਾਤ ਸੰਕਟ/ਵਿਪਦਾ ਦਾ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਉੱਥੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਹੱਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।

‘B-40 ਜਨਮ ਸਾਖੀ’ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵਾਚੀਏ ਤਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਬਾਲਪਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਵਾਨੀ ਤੇ ਅੱਧਖੜ ਉਮਰ ਵਿਚ ਕਾਲ਼ੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਭਰਵੀਂ ਚਿੱਟੀ ਦਾਹੜੀ ਨਾਲ ਬੁਢਾਪੇ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਚਿਤਰਿਆ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ਪੰਜਵੀਂ ਸਾਖੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਅਖ਼ੀਰਲੀ 57ਵੀਂ ਸਾਖੀ ਵਿਚ ਛੋਟੀ ਚਿੱਟੀ ਦਾਹੜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਬਿਰਧ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਚਿਤਰਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਇਕ ਅਪਵਾਦ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਨੂੰ ਉਮਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੜਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਚਿਤਰਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਾਂਗ ਦਾਹੜੀ ਦੇ ਖ਼ਤ ਕੱਢੇ ਹੋਏ, ਮੁੱਛਾਂ ਲੰਬੀਆਂ ਪਰ ਭਰਵੱਟੇ ਕਾਲ਼ੇ ਚਿਤਰੇ ਹਨ। ਸਿਰਫ ਸਾਖੀ ‘ਬਾਬਾ ਜੀ ਇਕ ਮੁਲਕ ਗਇਆ’ ਵਿਚ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਦਾਹੜੀ ਕਾਲ਼ੀ-ਸਫ਼ੈਦ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਬਾਲਪਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਮਹਿਤਾ ਕਾਲੂ ਅਤੇ ਰਾਏ ਬੁਲਾਰ ਵਾਂਗ ਮੁਸਲਿਮ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਹੀ ਪੱਗੜੀ ਬੰਨ੍ਹੀ ਚਿੱਤਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਿਚ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦੀ ਪੱਗੜੀ ਮੁਸਲਿਮ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਸੰਧੂਰੀ-ਲਾਲ ਹੈ। ਪੱਗੜੀ ਨੂੰ ਗੁਲਾਬੀ ਰੰਗ ਦੀ ਇਕ ਚੌੜੀ ਪੱਟੀ ਨਾਲ ਗਿੱਚੀ ਤਕ ਥੋੜ੍ਹਾ ਕੱਸ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਸਾਖੀ ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਿਚ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦਾ ਸਿਰ ਕੱਜਿਆ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ। ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਨੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਹੇਠਾਂ ਇਕ ਪਾਸੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਘਾਹ ਉੱਪਰ ਬੈਠੇ, ਸੱਜਾ ਹੱਥ ਰਬਾਬ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖੀ ਸੰਗੀਤਕ ਧੁਨਾਂ ਵਜਾਉਂਦਿਆਂ ਚਿਤਰਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਵਜਾਏ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਅਭੇਦ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸਮਾਦ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਦੇ ਸਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਲਾਹੀ ਪਲ਼ਾਂ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਣੀ ਉਤਰਣ ਲੱਗਦੀ ਸੀ।

‘B-40 ਜਨਮ ਸਾਖੀ’ ਕੁਝ ਕੁ ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਹਿਰਾਵਾ ਮੁਸਲਿਮ ਅਸਰ ਹੇਠ ਵੀ ਦਿੱਖਦਾ ਹੈ। ਮਿਸਾਲ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ਹੱਜ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਮੱਕਾ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜ਼ਿਆਰਤ ਲਈ ਆਪ ਖ਼ੁਦ ਨੀਲੇ ਬਸਤਰ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ।

ਇਸ ਸਾਖੀ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਚਿੱਤਰ ਕਲਾਤਮਿਕ ਸੌਂਦਰਯ ਨਾਲ ਪਰਿਪੂਰਣ ਹਨ। ਸਾਰੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਵਾਚਣ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਇਆ ਰਾਮ ਅਬਰੋਲ ਨੇ ਉਦਾਸੀਆਂ (ਪ੍ਰਚਾਰ ਯਾਤਰਾਵਾਂ) ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਚੋਣਵੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਹੱਥਲਿਖਤ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਦਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਕਈ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬਿਆਨਦੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰਨਾ, ਸੱਚਾ ਸੌਦਾ ਕਰਨਾ, ਮੋਦੀਖਾਨੇ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰਨਾ, ਸੁਲੱਖਣੀ ਜੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ, ਵੇਈਂ ਨਦੀ ਵਿਚ ਚੁੱਭੀ ਲਾ ਕੇ ਨਿਰੰਕਾਰ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਣਾ, ਉਦਾਸੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਬਾਬਰ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਚੱਕੀ ਪੀਸਣਾ, ਵਲੀ ਕੰਧਾਰੀ ਦਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਪੱਥਰ ਸੁੱਟਣਾ ਆਦਿ ਵਰਗੇ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਬਾਰੇ ਇਸ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਖਰੜੇ ਵਿਚ ਨਾ ਤਾਂ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕੋਈ ਚਿੱਤਰ। ਇਹ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀ’ ਸਿੱਧਾ ‘ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਸਕੂਲ ’ਚ ਦਾਖਲ ਭਾਵ ਸਾਖੀ ਪਾਂਧੇ ਨਾਲ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਬਾਲ ਨਾਨਕ ਪੰਜ ਕੁ ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ।

ਸੰਤ ਦਾਸ ਛਿੱਬਰ ਦੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਸਾਹ ਕੀ' ਬਾਲੇ ਵਾਲੀ ਸਾਖੀ ਤੋਂ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਰਚੀ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਵਾਲੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਦਾ ਕਾਵਿਕ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਕਥਾਨਕ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੀ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ। ਸਾਖੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿਚ ਛਿੱਬਰ ਲਿਖਦਾ ਹੈ:-

“ਬਾਲੇ ਸਭ ਹੀ ਕਥਾ ਸੁਨਾਈ। ਜੋ ਗੁਰ ਖੇਲ ਕੀਨ ਜਗ ਆਈ।

ਛਿੱਬਰ ਦੀ ਸਾਖੀ ਕਿਉਂਕਿ ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਵਾਲੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਦੀ ਹੀ ਇਕ ਨਕਲ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਤਾਂ ਲੇਖਕ ਲਈ ਸਭ ਅਧੂਰਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਮੰਤਵ ਅਧੀਨ ਚਿੱਤਰ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨੰਗੇ ਪੈਰ ਖੜ੍ਹੇ ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਨੂੰ ਚਉਰ ਕਰਦਾ ਚਿਤਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਰਬਾਬ ’ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਵਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਗ਼ੁਲਾਬੀ ਰੰਗ ਦੇ ਲੰਮੇ ਚੋਲੇ ਵਿਚ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੇ ਵੱਡੇ ਤੱਕੀਏ ਨਾਲ ਢੋਅ ਲਗਾਈ ਗੋਡਿਆਂ ਭਾਰ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਾਹੜੀ ਸਫ਼ੈਦ ਤੇ ਪੱਗ ਲੰਮੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੱਜਾ ਹੱਥ ਉਠਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਿਮਰਨਾ ਫੜ੍ਹਿਆ ਹੈ। ਭਾਈ ਬਾਲਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਾਕ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੀ ਅਤੇ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੈ। ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦੀਆਂ ਮੁੱਛਾਂ ਨੁਕੀਲੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਦਾਹੜੀ ਤੋਂ ਚਿਤਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸੰਤ ਦਾਸ ਛਿੱਬਰ ਦੀ ਇਸ ਸਾਖੀ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਮਿਥਿਹਾਸਿਕ ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਸੱਜੇ ਪਾਸਿਓਂ ਦੂਸਰੇ ਪਾਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮੁਖਾਤਿਬ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦਾ ਤਿੰਨ ਚੌਥਾਈ ਚਿਤਰਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ ਆਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਇਕ ਚਸ਼ਮ ਚਿਤਰੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਿਚ ਦੂਜੇ ਪਾਤਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਦੇਹ ਦਾ ਵੱਡਾ ਅਕਾਰ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਦੁਆਲੇ ਕੋਈ ਹਾਲ਼ਾ ਨਹੀਂ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ। ਛਿੱਬਰ ਦੀ ਲਿਖੀ ਇਸ ਸਾਖੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਿਚ ਸਿਰਫ ਆਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਹੀ ਉਲੀਕੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਪਿੱਠ-ਭੂਮੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਹਲਚਲ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਭਵਨ ਆਦਿ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਚਿਤਰਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿ ਅਕਸਰ ਦੂਸਰੀਆਂ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਅਤੇ ਕੰਧ-ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਸੋ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀ’ ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਿਚ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਜਨ-ਸਾਧਾਰਨ ਦੀ ਸੋਚ ਬਾਰੇ ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਵਾਕਫ਼ੀਅਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਲੋਕ ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ ਅਤੇ ਕਰਾਮਾਤੀ ਜੰਜਾਲਾਂ ਵਿਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਅਜਿਹੇ ਜੰਜਾਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਮੁੱਚੀ ਮਾਨਵਤਾ ਨੂੰ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਇਸ ਕੂੜ ਅੰਧਕਾਰ 'ਚੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਿਵਾਈ। ਭਾਵੇਂ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚਲੇ ਇਹ ਚਿੱਤਰ ਸੌਂਦਰਯ ਪੱਖੋਂ ਉੱਤਮ ਕਿਰਤਾਂ ਹਨ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਿਰਤਾਂ ਦੇ ਸੌਂਦਰਯ ਨੂੰ ਮਾਣਨ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜਨ-ਸਾਧਾਰਨ ਨੂੰ ਵੀ ਆਤਮਿਕ ਰਸ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਖੀ ਵਿਚਲੀਆਂ ਕਰਾਮਾਤਾਂ ਦੇ ਮਰਮ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਲੈਂਦਿਆਂ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਰੂਹਾਨੀ ਪਰਿਵੇਸ਼ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਵਿਚ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਤੇ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਚਿਤਰਨ ਚਿੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਪਾਤਰ ਜਿਊਂਦੇ ਜਾਗਦੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਵਿੱਚਰਦੇ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਿਚਲੀਆਂ ਦੂਸਰੀਆਂ ਆਕ੍ਰਿਤੀਆਂ/ਪਾਤਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਨਜ਼ਰ ਟਿਕਾਈ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਆਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਹਿੰਦੂਆਂ, ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ/ਸਿੱਖਿਆ/ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਦੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਿਚ ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਨਾਲੋਂ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਦਾਸੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਹਮਸਫ਼ਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਚਿੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਲਾਤਮਿਕ ਖੂਬੀਆਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਅਗਰਭੂਮੀ ਤੇ ਪਿੱਠ ਭੂਮੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਬੜੀ ਬਾਰੀਕਬੀਨੀ ਨਾਲ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ। ਦਰਸ਼ਕ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਵਾਸਤੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਲਈ ਸਾਖੀ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਨਾਲ ਦਰਸ਼ਕ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਘਟਨਾ/ਕਰਾਮਾਤ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਸੀ। ਕੁਝ ਕੁ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ’ ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਵਿਚ ਵੀ ਸਚਿੱਤਰ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।

‘ਜਨਮ ਸਾਖੀ` ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਿਚ ਲੌਕਿਕ ਅਤੇ ਪਾਰਲੌਕਿਕ ਜਗਤ ਨੂੰ ਸਿਰਜਦਿਆਂ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਅਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਆਤਮਿਕ ਸਰਬ ਸ਼ਕਤੀਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕਹੀਏ ਕਿ ਇਕ ਪਾਸੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਰਬ ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਹਨ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਪਿਤਾ ਮਹਿਤਾ ਕਾਲੂ ਇਕ ਦੁਨਿਆਵੀ ਸੋਚ ਅਧੀਨ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ‘ਸੱਚਾ ਸੌਦਾ’ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਮਨੋਰਥ ਅਧੀਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਵਿਖੇ ਮੋਦੀਖਾਨੇ ਬਿਠਾਉਣਾ ਵੀ ਦੁਨਿਆਵੀ ਕੰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਉਣਾ ਹੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਬਾਖੂਬੀ ਨਿਭਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਰਬਸਮਰੱਥਤਾ ਹੋਰ ਵੀ ਉੱਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਸੋ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਚਲਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ, ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਤਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀ ਹੋਣਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਸੀ। ਸਮੁੱਚੀਆਂ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਤੁਰਕ (ਇਸਲਾਮ) ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸਹਿਜ ਸੁਰ ਨਾਲ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਵਿੱਚਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਕਰਕੇ ਲਗਪਗ ਸਾਰੀਆਂ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਵਿਚ ਥੋੜ੍ਹੇ ਬਹੁਤ ਅੰਤਰ ਨਾਲ ਲਹਿੰਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਸਾਮੀ/ਇਸਲਾਮੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹਨ। ਇਹੋ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੱਥ ਲਿਖਤਾਂ ਦੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਿਚ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਵੱਲ ਦੇਖੀਏ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਦਮਾਨ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਤੋਂ ਉਪਜਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੂਫ਼ੀ ਲਹਿਰ ਇਸਲਾਮ ਵਿੱਚੋਂ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਭਗਤੀ ਅੰਦੋਲਨ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਪ੍ਰਸਪਰ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਤਨ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਦੀ ਇਸ ਵਿਧਾ ਵਿਚ ਦੋਵੇਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦਾ ਸਮਕਾਲੀਨ ਯੁੱਗ ਚਿਤਰਨ ਬੜੀ ਨਫ਼ਾਸਤ (ਉੱਤਮਤਾ) ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੋਨਾਂ ਹਿੰਦੂ-ਤੁਰਕ ਪਿਤਾ ਪੁਰਖੀ ਰਿਵਾਇਤਾਂ ਦਾ ਪੁਰਜ਼ੋਰ ਖੰਡਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਭਾਵੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਨਹੀਂ ਹਨ ਪਰ ਸਾਹਿਤਕ ਪੱਖੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਾਰਤਕ ਰਸਮਈ ਹੈ, ਜੋ ਉੱਤਮ ਦਰਜੇ ਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਰੂਹ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦੀ ਵਿਸਮਾਦ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਕਲਾਤਮਿਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਦੀ ਵਾਰਤਕ ਅਤੇ ਚਿੱਤਰ ਦੋਵੇਂ ਕਲਾ ਦੇ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਨਮੂਨੇ ਹਨ ਕਿਉਂ ਜੋ ਹੱਥ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਸਾਖੀ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਚਿੱਤਰਕਲਾ ਪ੍ਰਸਪਰ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚੱਲਦੇ, ਦੋਵੇਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਪੂਰਕ ਹਨ।

‘ਜਨਮ ਸਾਖੀ’ ਚਿੱਤਰ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਨਾਟਕੀਅਤਾ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਵੀ ਪ੍ਰਬਲ ਹੈ। ਇਸੇ ਨਾਟਕੀਅਤਾ ਨਾਲ ਸਾਖੀ ਵਿੱਚੋਂ ਰਸ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾਈ ਨੁਕਤੇ ਤੋਂ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਵਿਚ ਲਹਿੰਦੀ ਪੰਜਾਬੀ, ਖੜ੍ਹੀ ਬੋਲੀ, ਗੁਜਰਾਤੀ, ਮਰਾਠੀ ਸਮੇਤ ਅਨੇਕਾਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਮਾਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲਿਪੀ ਘੜ ਲੈਣ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਸੰਕੇਤ ਵੀ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀ’ ਦੇ ਰਾਗੁ ਆਸਾ ਮਹਲਾ 1 ਪਟੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ-ਸਸੈ ਸੋਇ ਸ੍ਰਿਸਟਿ ਜਿਨਿ ਸਾਜੀ ਸਭਨਾ ਸਾਹਿਬੁ ਏਕੁ ਭਇਆ... ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਛਿੱਬਰ ਦੀ ਲਿਖਤ ਵਿਚ ਦੋ-ਦੋ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਇਕੱਲੇ ਵਿਅੰਜਣ ਨਾਲ ਲਗਾਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸਿਹਾਰੀ ਨਾਲ ਟਿੱਪੀ, ਬੰਦ ਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਊੜੇ (ੳ, ਓ) ’ਤੇ ਹੋੜਾ, ਟਿੱਪੀ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕ ਵਿਅੰਜਣ ’ਤੇ ਹੀ ਹੋੜਾ, ਅੱਧਾ ਸਸਾ, ਅੱਧਾ ‘ ਆਦਿ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਲਿਖਤ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਉਸ ਨੇ ਖ਼ਾਸ ਧੁਨੀਆਂ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਉਚਾਰਨ ਲਈ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਗਾਥਾ ਦੀ ਇਸ ਲਿਖਤ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਉਣ ਉੱਤੇ ਇਸ ਲਈ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਜਨ-ਸਧਾਰਨ ਚਿੱਤਰ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਨੂੰ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਮਾਣ/ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਦੇ ਇਹ ਚਿੱਤਰ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਸਿੱਧਾਂਤ ਪੱਖੋਂ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਆਸ਼ਿਆਂ ਅਨੁਕੂਲ ਹਨ। ਹੱਥਲਿਖਤ ਸਾਖੀਆਂ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦਾ ਅਵਲੋਕਨ ਕਰਦਿਆਂ ਜਨ-ਸਾਧਾਰਨ ਤਾਂ ਕੀ, ਕਲਾ ਸਮੀਖਿਅਕ ਵੀ ਨਿਰਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪਰ ਜੇ ਇਸਤਰੀਵਾਦ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਦੇਖੀਏ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਸਾਖੀ ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਪਾਤਰਾਂ ਦਾ ਅਭਾਵ ਹੀ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਚਿੱਤਰ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਭੈਣ ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ, ਮਾਤਾ ਤ੍ਰਿਪਤਾ, ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ, ਦਾਈ ਦੌਲਤਾਂ, ਦਾਸੀ ਤੁਲਸਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਬਾਂਦੀਆਂ ਦਾ ਚਿਤਰਨ ਨਹੀਂ ਜਦਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸੋ ਕਿਉ ਮੰਦਾ ਆਖੀਐ ਜਿਤੁ ਜੰਮਹਿ ਰਾਜਾਨ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਆਖੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਕੰਧਚਿੱਤਰਾਂ ਵਿਚ ਚਿੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਅਭਾਵ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਖੀ ਦੀ ਲੋੜ ਮੁਤਾਬਿਕ ਇਸਤਰੀ ਪਾਤਰਾਂ ਦਾ ਚਿਤਰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਲਗਪਗ ਸਾਰੀਆਂ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਉਪਰੰਤ ਇਹੋ ਤਸਵੀਰ ਉੱਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਮੁੱਚੇ ਜੀਵਨ-ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਸਮਾਜ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿਚ ਫੈਲੇ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ, ਨਿੱਘਰਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਵਸਥਾ, ਜਾਤੀ ਪ੍ਰਥਾ, ਨਾਬਰਾਬਰੀ ਅਤੇ ਵਰਣ-ਵਿਤਕਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਚੇਤੰਨਤਾ ਜਗਾਉਂਦੇ ਨਜ਼ਰੀਂ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਤਤਕਾਲੀਨ ਸਮਾਜ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਉੱਪਰ ਵੀ ਡੂੰਘੀ ਚੋਟ ਮਾਰਦੇ ਹਨ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤੀਆਂ ਚਾਰ ਉਦਾਸੀਆਂ ਦੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਰਾ ਨੇੜੇ ਹੋ ਕੇ ਵਾਚੀਏ ਤਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਵਸੀਹ ਵਿਸ਼ਵੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਰੂਪਾਂਤਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚਿੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਸਾਖੀਆਂ ਦਾ ਨਿਭਾਅ ਅਤੇ ਸੰਯੋਜਨ ਬੜੀ ਹੀ ਬਾਰੀਕਬੀਨੀ ਅਤੇ ਪਰਿਪੱਕਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀ' ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਨੇ ਲਿਖਤ ਜਗਤ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਚਿੱਤਰ ਜਗਤ ਨੂੰ ਬੜੀ ਸੋਚ ਸਮਝ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਤਾਹੀਓਂ ਤਾਂ ਚਿੱਤਰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਬੇਰੋਕ ਉੱਮੜ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਮਨੋਬਿਰਤੀ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਸਾਬਤ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਲੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੀਵਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਗ਼ੰਬਰੀ ਪੈਗ਼ਾਮ ਨੂੰ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤਿ/ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵਿਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ। ਸੋ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਦੀ ਭਾਵੇਂ ਵਾਰਤਕ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਾਖੀ ਚਿੱਤਰ, ਇਹ ਦਰਸ਼ਕ ਅੱਗੇ ਇਕ ਫਿਲਮ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਕਲਾਤਮਿਕਤਾ/ ਸੌਂਦਰਯ ਨੂੰ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਮਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਕਲਾਤਮਿਕ ਸੌਂਦਰਯ ਨੂੰ ਇਕ ਵਧੀਆ ਕਾਗਜ਼ 'ਤੇ ਚੰਗੀ ਸਿਆਹੀ, ਚੰਗੇ ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਮਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਸੋ ਇਸ ਲਈ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਦੇ ਕਾਗਜ਼ ਆਪ ਹੱਥੀਂ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਮਸ਼ੀਨੀ ਨਹੀਂ। ਕਾਗਜ਼ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਦਾ ਹੰਢਣਸਾਰ ਹੋਵੇ ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਨਾ ਸਿਰਫ ਅੱਖਰਕਾਰੀ ਕਰਨੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਬਲਕਿ ਹਾਸ਼ੀਏ 'ਤੇ ਫੁੱਲਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਚਿੱਤਰ ਵੀ ਬਣਾਉਣੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਅਮੂਮਨ ਕਾਗਜ਼ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ:- ਇਕ ਚਮਕੀਲਾ ਰੇਸ਼ਮੀ (Glazed) ਤੇ ਦੂਜਾ ਚਮਕ ਰਹਿਤ (Matt Finish), ਜਿਸ ਵਿਚ ਥੋੜ੍ਹੇ ਦਾਣੇ ਰੜਕਦੇ ਭਾਵ ਖੁਰਦਰਾ ਮੋਟਾ। ਚਮਕੀਲੇ ਨੂੰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਚਮਕ ਵਾਲੇ ਮੋਟੇ ਖੁਰਦਰੇ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰੀ ਕਾਗਜ਼ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕਾਗਜ਼ ਦੇ ਮੋਟਾ ਹੋ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਲਿਖੇ ਅੱਖਰ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਗਜ਼ਾਂ ਦੇ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਖਰੜੇ ਕਾਫੀ ਭਾਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।

ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਅੱਖਰਕਾਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਰੇ ਰੰਗ ਕੁਦਰਤੀ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੰਗਾਂ ਨੂੰ ਆਪ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਰੰਗਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲ, ਪੱਤੀਆਂ, ਸੰਧੂਰ, ਨੀਲ, ਨੀਲਾ ਥੋਥਾ, ਕੇਸਰ, ਕੱਜਲ, ਚੂਨਾ, ਪੀਲੀ ਮਿੱਟੀ, ਲਾਖ ਆਦਿ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਪੱਕੀ ਇੱਟ ਨੂੰ ਘਸਾ ਕੇ ਵੀ ਰੰਗ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸੁਨਹਿਰੇ ਅੱਖਰ ਲਿਖਣ ਲਈ ਸੋਨੇ ਅਤੇ ਤਾਂਬੇ ਰੰਗ ਲਈ ਤਾਂਬੇ ਦੀ ਵੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਰੰਗ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਘੋਲ ਕੇ ਹੀ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਲਿਖਣ ਵਿਚ ਗਲਤੀ ਹੋ ਜਾਣ ’ਤੇ ਹੜਤਾਲ ਫੇਰ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹਰ ਰੰਗ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰਸ ਦਾ ਬੌਧਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਸੁਚੱਜੀ ਚੋਣ ਹੀ ਦਰਸ਼ਕ ਨੂੰ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚੋਂ ਸੁਹਜ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਕਰਾਉਂਦੀ ਹੈ।

‘ਜਨਮ ਸਾਖੀ’ ਦਾ ਮੂਲ ਪਾਠ ਅਮੂਮਨ ਕਾਲੀ ਸਿਆਹੀ ਨਾਲ ਹੀ ਲਿਖਿਆ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਲਾਲ ਰੰਗ ਮੁੱਖ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਉੱਭਾਰਣ ਲਈ ਜਾਂ ਫਿਰ ਹਾਸ਼ੀਏ 'ਤੇ ਵੇਲਬੂਟੀਆਂ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕਾਲੀ ਸਿਆਹੀ ਅਜਿਹੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅੱਖਰ ਪੂਰੇ ਕਾਲੇ ਚਮਕਦਾਰ ਤਾਂ ਹੋਣ ਪਰ ਕਾਗਜ਼ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਨਾ ਦਿੱਸਣ। ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁਹਤਾਤ ਰਹਿਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਸਿਆਹੀ ਏਨੀ ਪਤਲੀ ਨਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਕਾਗਜ਼ ਉੱਪਰ ਫੈਲ ਜਾਵੇ, ਏਨੀ ਗਾੜ੍ਹੀ ਵੀ ਨਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਪੱਪੜੀ ਬਣੇ ਤੇ ਸਮਾਂ ਪਾ ਕੇ ਉੱਖੜ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਆਹੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਵਾਚਦਿਆਂ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੀ ਗਈ ਸਿਆਹੀ ਦਾ ਝੱਟ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਚੰਗੀ ਸਿਆਹੀ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਕਲਮ ਜਾਂ ਕਾਨੀ ਨਾਲ ਹੀ ਵਧੀਆ ਅੱਖਰਕਾਰੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਕਲਮ ਉਜਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਗੇ ਸਰਕੜਿਆਂ ਜਾਂ ਕਾਹੀ ਤੋਂ ਅੱਠ ਤੋਂ ਦਸ ਇੰਚ ਦਾ ਨਰੋਆ ਕਾਨਾ ਲੈ ਕੇ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਕਾਨੇ ਦੇ ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਅੱਗਿਓਂ ਤਿੱਖੀ ਕਰਦ ਜਾਂ ਕੋਈ ਤਿੱਖੀ ਪੱਤਰੀ ਨਾਲ ਕਲਮ ਘੜ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਪੱਕੇ ਕਾਨੇ ਜਾਂ ਪਤਲੇ ਬਾਂਸ ਦੀ ਨੋਕ ਪੱਕੀ ਹੋ ਕੇ ਭਾਵੇਂ ਘੱਟ ਲਿਫਦੀ ਸੀ ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਆਹੀ ਦੇ ਟੋਬਿਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੈਂਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕੱਚੇ ਕਾਨੇ ਦੀ ਨੋਕ ਥੋੜ੍ਹੀ ਲਿਫ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਨੋਕ ਦੇ ਅੰਦਰਵਾਰ ਕਾਨੇ ਦਾ ਕੱਚਾ ਗੁੱਦਾ ਰੂੰ ਵਾਂਗ ਸਿਆਹੀ ਚੂਸ ਲੈਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਟੋਬੇ ਘੱਟ ਲੈਣੇ ਪੈਂਦੇ ਸਨ। ਵੱਖੋਵੱਖਰੇ ਰੰਗਾਂ ਲਈ ਵੱਖਰੀ ਕਾਨੀ/ਕਲਮ ਰੱਖੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਰੰਗ ਨਾ ਬਦਲ ਜਾਣ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਕਲਮ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ :

ਸਚੁ ਕਾਗਦੁ ਕਲਮ ਮਸਵਾਣੀ ਸਚੁ ਲਿਖਿ ਸਚਿ ਸਮਾਵਣਿਆ॥7॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 123)

ਕਲਮ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਜਿੱਥੇ ਬੈਠ ਕੇ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਬਹੁਤ ਮਹਾਨਤਾ ਸੀ। ਜਿਸ ਕਲਮ ਨਾਲ ਗੁਰ ਇਤਿਹਾਸ ਜਾਂ ਬਾਣੀ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਵੀ ਬੜੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਗੁਰ ਅਸਥਾਨ ਰਾਮਸਰ ਸਾਹਿਬ, ਜਿੱਥੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ‘ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ’ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ) ਲਿਖਵਾਇਆ। ਇਹ ਹੀ ਨਹੀਂ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਦਾ ਗੁਰ ਅਸਥਾਨ ਲਿਖਣਸਰ ਸਾਹਿਬ ਇਸ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਚਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀਆਂ ਬੀੜਾਂ ਲਿਖੀਆਂ। ਇਤਿਹਾਸ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੀੜਾਂ ਦਾ ਕਾਰਜ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋਣ ’ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਾਰੀ ਸਿਆਹੀ ਅਤੇ ਕਲਮਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅੱਖਰਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਨੂੰ ਤਲਾਅ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਬੈਠ ਕੇ ਲਿਖਣ ਕਾਰਜ ਚਲਦਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਂ ਵਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਜੋ ਵੀ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੇ ਪੈਂਤੀ ਅੱਖਰ ਲਿਖੇਗਾ, ਉਹ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਨੂੰ ‘ਗੁਰੂ ਕੀ ਕਾਸ਼ੀ’ ਆਖਿਆ। ਸੋ ਲਿਖਾਰੀ ਨੇ ਕਾਗਦੁ ’ਤੇ ਸਚੀ ਟਕਸਾਲ ਦੇ ਸਬਦੁ ਘੜਨੇ ਸਨ, ਜੋ ਧੁਰਿ ਤੋਂ ਆਏ ਸਨ, ਨੂੰ ਚੱਤੇ ਪਹਿਰ ਸਿਜਦਾ ਹੋਣਾ ਸੀ, ਲਈ ਚੰਗੀ ਲਿਖਤ ਤੇ ਚੰਗੀ ਕਲਮ ਦਾ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ।

ਚੰਗੀ ਕਲਮ ਵੀ ਆਪਣੀ ਚੰਗਿਆਈ ਦੇ ਜੌਹਰ ਤਾਂ ਹੀ ਦਿਖਾਏਗੀ ਜੇਕਰ ਚੰਗੀ ਸਿਆਹੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਸਿਆਹੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਲਿਖਾਰੀ ਕਈ ਦਿਨ ਲਗਾ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਗੁਣਵੱਤਾ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਪੁਰਾਤਨ ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਨੇ ਕਈ ਵਾਰ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਬੀੜ ਦੇ ਸਮਾਪਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿਆਹੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਤਰਕੀਬ ਵੀ ਲਿਖੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਪੂਰਿਆਂ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸਿਆਹੀ ਬਣਾਉਣਾ ਕੋਈ ਸੌਖਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਵਿਚ ਬੜੇ ਤਹੱਮਲ (ਧੀਰਜ) ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ, ਕਿਉਂ ਜੋ ਚੰਗੀ ਸਿਆਹੀ ਨਾਲ ਹੀ ਚੰਗੀ ਲਿਖਤ ਲਿਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸਿਆਹੀ ਬਾਰੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਸਿਰੀਰਾਗੁ ਵਿਚ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਨੀਲੀ ਸਿਆਹੀ ਕਦਾ ਕਰਣੀ ਪਹਿਰਣੁ ਪੈਰ ਧਿਆਨੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 16)

ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀ’ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੀੜ, ਮਾਹਿਰ ਲਿਖਾਰੀ ਹੀ ਲਿਖਦੇ ਸਨ। ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਿਆਂ ਮੰਗਲਾਚਰਨ ਵਿਚ ੴ ਚਿਤਰਦੇ ਸਨ। ਮੁਹਾਰਤ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਮਿਹਨਤਾਨਾ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਰੜੇ ਮੁਹੱਲੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਕਸਬੀ ਲਿਖਾਰੀ ਆਤਮਾ ਸਿੰਘ ਸੂਦ ਨੂੰ ਇਕ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀ’ ਲਿਖਣ ਦੇ ਇਵਜ਼ ਵਿਚ ਉਸ ਵੇਲੇ 330 ਰੁਪਏ ਭੇਟਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਉਹ ਆਪ ਸਾਖੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੜੇ ਮੁਹੱਲੇ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਮਾਹਿਰ ਲਿਖਾਰੀ ਗੋਰਖਦਾਸ ਵੀ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਖ਼ੁਦ ਕਬੂਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਖਜ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚੋਂ ਮੋਟੀ ਰਕਮ ਵੀ ਮਿਲ ਗਈ ਤੇ ਖ਼ਾਸ ਜਗੀਰਾਂ ਵੀ ਮਿਲ ਗਈਆਂ ਜਦਕਿ ਉਸ ਦਾ ਖ਼ਰਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਗੋਰਖਦਾਸ ਵੇਲੇ ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਵਾਲੀ ਸਾਖੀ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਉਤਾਰੇ ਹੋਏ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੇਲੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀ’ ਲਿਖੀ। ਇਸ ਕਾਲ ਵਿਚ ਵੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਬੀੜਾਂ ਦੇ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਉਤਾਰੇ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ। ‘ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’, ‘ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’, ‘ਗਿਆਨ ਰਤਨਾਵਲੀ” ਆਦਿ ਹੋਰਨਾਂ ਪੋਥੀਆਂ ਦੇ ਉਤਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੱਥਰ ਛਾਪਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੱਕ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਖਰੜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਬਾਦਸਤੂਰ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹੱਥ ਨਾਲ ਖਰੜੇ ਲਿਖਣ ਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਪਤਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਮਸ਼ੀਨੀਕਰਨ ਦਾ ਇਹ ਫਾਇਦਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੋਇਆ ਕਿ ਛਪਣ ਗਿਣਤੀ ਵਧਣ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਤੀਆਂ ਕਾਫੀ ਘੱਟ ਮੁੱਲ ’ਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਤਕ ਅੱਪੜਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਇਸ ਨਾਲ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਫਰੋਗ (ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ) ਮਿਲੀ।

ਸੋ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀ' ਖਰੜਿਆਂ ਦਾ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਿਰਤਾਂਤ ਨੂੰ ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਫਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦਰਸ਼ਕ/ਪਾਠਕ ਭਾਵੇਂ ਪੂਰੀ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀ’ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਂ ਨਾ ਪੜ੍ਹੇ ਪਰੰਤੂ ਚਿੱਤਰ ਵੇਖ/ਮਾਣ ਕੇ ਸਾਖੀ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਦਾ ਹਾਸਲ ਹੈ। ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਕਹੀਏ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਦੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵਾਚਣ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹਨ ਉਪਰੰਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਉੱਪਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਕੇ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਅਗੰਮੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਉੱਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਗੌਰਵਤਾ, ਨਿਮਰਤਾ, ਪਿਆਰ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਏਕਤਾ, ਰੂਹਾਨੀ ਚਾਨਣ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈ ਵਰਗੇ ਉੱਤਮ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਹੈ।