ਸ਼ਸ਼ੀ ਬੰਸ ਬਿਨੋਦ ਗ੍ਰੰਥ ਕਵੀ ਗਣੇਸ਼ਾ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀ ਹੋਈ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਕਵੀ ਗਣੇਸ਼ਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਸੰਬੰਧੀ ਕਈ ਵੇਰਵੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਵੀ ‘ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸੁਰਜੋਦੇ ਜਨਮ ਸਾਖੀ1’ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:

ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਸੁਤ ਸਿਰੀ ਚੰਦ ਲਖਮੀਸੁਚੰਦ ਗਨ।
ਲਖਮਿ ਚੰਦ ਕੇ ਧਰਮ ਚੰਦ ਤਿਹ ਮਾਨਕ ਸਸਿ ਭਨ।
ਤਾਹਿ ਦਤਾਰ ਮਯੰਕ ਤਾਹਿ ਤਾਰਾ ਸਸਿ ਜਾਨੋ।
ਦੁਨੀਚੰਦ ਕੈ ਰਾਮ ਕੌਰ ਤਿਹ ਅਰਜਨ ਮਾਨੋ।
ਗੁਰ ਦਹਰ ਦਾਸ ਤਾਕੇ ਭਏ ਤਿਹ ਸ੍ਰੀ ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਬਰ।
ਪੁਨ ਤਿਹ ਸੁਤ ਕਵੀ ਗਣੇਸ ਸਿੰਘ ਨਮੋ ਸਬਨ ਕਰ ਜੋਰ ਕਰ॥15॥

ਕਵੀ ਗਣੇਸ਼ਾ ਸਿੰਘ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਫ਼ਾਰਸੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਾਲ ਲੱਗਭਗ ਸੰਮਤ 1890 ਤੋਂ 1965 ਤਕ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਹੈ।2

ਰਚਨਾਵਾਂ: ਕਵੀ ਗਣੇਸ਼ਾ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਕਈ ਰਚਨਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ- ਕਾਲ ਵਿਚ ਹੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਵੀ ਗਣੇਸ਼ਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਸੰਮਤ 1911 ਤੋਂ 1946 ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਸ਼ਿਗਾਰ ਸ਼ਤਕ, ਚਮਤਕਾਰ ਚਿੰਤਾਮਨਿ, ਵਿਕਰਮ ਵਿਲਾਸ, ਨਾਨਕ ਸੂਰਜੋਦੇ ਜਨਮ ਸਾਖੀ, ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਚੰਦ੍ਰ ਚੰਦ੍ਰਿਕਾ, ਭਗਤੀ ਚੰਦ੍ਰਿਕਾ ਅਤੇ ਸ਼ਸ਼ੀ ਬੰਸ ਬਿਨੋਦ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਰਚੇ3। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚ ਸਾਹਿਤ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਉਲੇਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਕਵੀ ਗਣੇਸ਼ਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ:-

• ਸ਼ਿਗਾਰ ਸ਼ਤਕ 1854 ਈ.
• ਚਮਤਕਾਰ ਚਿੰਤਾਮਨਿ 1859 ਈ.
• ਵਿਕਰਮ ਵਿਲਾਸ 1865 ਈ.
• ਨਾਨਕ ਸੂਰਜੋਦੇ ਜਨਮ ਸਾਖੀ 1869 ਈ.
• ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਚੰਦ੍ਰਿਕਾ 1879 ਈ.
• ਭਗਤੀ ਚੰਦ੍ਰਿਕਾ 1883 ਈ.
• ਸ਼ਸ਼ੀ ਵੰਸ਼ ਬਿਨੋਦ4 1889 ਈ.
• ਸੁਕਰੰਭਾ ਸੰਵਾਦ5
• ਅੰਜੀਰਨ ਮੰਜਰੀ
• ਕੌਤੁਕ ਬਿਲਾਸ
• ਚੰਦ੍ਰ ਬੰਸ਼ ਬਿਲਾਸ
• ਸਾਰ ਸੰਗ੍ਰਹਿ
• ਕਾਸ਼ੀ ਮਹਾਤਮ
• ਸੁਪਨ ਅਧਿਆਇ
• ਅੰਗ ਸੰਫੁਰਨ
• ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੁ ਬੰਸ ਬਿਨੋਦ6

ਕਵੀ ਗਣੇਸ਼ਾ ਸਿੰਘ ਨੇ 16 ਪੁਸਤਕਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਹੀਰਾ ਚੰਦ (1892-1939), ਅਮਰ ਚੰਦ (1914-1945) ਅਤੇ ਵਿਜੈ ਚੰਦ (1929- 1988) ਦੇ ਰਾਜ ਕਾਲ ਸਮੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ।7 ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ‘ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸੂਰਜੋਦੇ ਜਨਮ ਸਾਖੀ’ ਅਤੇ ‘ਭਗਤੀ ਚੰਦ੍ਰਿਕਾ’ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਵੀ ਕੀਤੇ ਗਏ।

ਸ਼ਸ਼ੀ ਬੰਸ ਬਿਨੋਦ: ਸ਼ਸ਼ੀ ਬੰਸ ਬਿਨੋਦ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਦੇ ਚੰਦ੍ਰਵੰਸ਼ੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ। ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਰਚਨਾ ਕਾਲ ਰਾਜਾ ਅਮਰਚੰਦ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਸੰਮਤ 1946 (1889 ਈ.) ਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਕਵੀ ਗਣੇਸ਼ਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਚੰਦ੍ਰਵੰਸ਼ਉਤਪਤੀ, ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ, ਕੁਲਜਾ ਪ੍ਰਸੰਗ, ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਵਸਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ, ਸਾਤਧਾਰ ਵਰਣਨ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਕਹਿਲੂਰ ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਕਵੀ ਗਣੇਸ਼ਾ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਵਰਗੀਕਰਨ ਸਮੇਂ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ “ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ 1946 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ‘155’ ਪੰਨੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਕੁੱਲ ‘21’ ਅਧਿਆਇ ਹਨ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਕੁੱਲ ‘109’ ਛੰਦ ਅਤੇ ‘720’ ਬੰਦ ਹਨ। ਹਰ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ‘3’ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ‘5’ ਤਕ ਛੰਦ ਦਰਜ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਛੰਦ ਵਿਚ ਕਈ ਬੰਦ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪਦੇ ‘4’ ਤੁਕੀ ਹਨ ਪਰ ਕਿਸੀ ਜਗ੍ਹਾ ’ਤੇ ‘2’ ਜਾਂ ‘3’ ਤੁਕਾਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਾ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਦੇ ਚੰਦ੍ਰਵੰਸ਼ੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ . . . ਕਵੀ ਅੰਤਲੇ ਦੋਹਰੇ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ”।8 ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਵਿਜੈ ਚੰਦ ਸਮੇਂ ਸ੍ਰੀ ਦੁਰਗਾ ਚੰਦ ਖੜਾਉ ਜੋਤਸ਼ੀ ਤੋਂ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਵਿਚ ਲਿਖਵਾਇਆ ਗਿਆ9। ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਲਿਪੀ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਰਚਨਾ ਸ਼ਿਮਲਾ ਦੀ ਹਿਮਾਚਲ ਕਲਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਅਕਾਦਮੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਦੇ ਹੀ ਜੰਮਪਲ ਡਾ. ਮਿਨਾਕਸ਼ੀ ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ਕਵੀ ਗਣੇਸ਼ਾ ਸਿੰਘ ਉੱਪਰ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੁਸਤਕ ‘ਗਨੇਸ਼ਾ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਤਿਕ ਮੁਲਾਂਕਣ’ ਲਿਖੀ, ਜੋ ਕਿ ਹਿਮਾਚਲ ਕਲਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਅਕਾਦਮੀ ਸ਼ਿਮਲਾ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਸ਼ਿਮਲਾ ਤੋਂ ਇਹ ਗੰ੍ਰਥ ‘3’ ਤੋਂ ‘148’ ਪੰਨਿਆਂ ਤਕ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਗੁਰਮੁਖੀ ਉਤਾਰਾ ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਹਥ-ਲਿਖਤ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਭਾਈ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਵੈਦ ਸੈਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਹੀ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਲਿਖਤ ਰਚਨਾ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲੀ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਚਰਿੱਤਰ: ਸ਼ਸ਼ੀ ਬੰਸ ਬਿਨੋਦ ਗ੍ਰੰਥ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ। ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਮ ‘ਕਹਿਲੁਰ’ਸੀ। ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਕਹਿਲੂਰ ਦੇ ਰਾਜੇ ਭੀਮ ਚੰਦ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ‘10ਵੇਂ’ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਤੀਸਰੇ ਛੰਦ ਵਿਚ ‘9’ ਬੰਦਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਛੰਦ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਅਥ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਿਸਾਨੀ ਛੰਦ’ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਅਥ ਗੁਰੂਗੋਬਿੰਦਸਿੰਘ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸਤ੍ਰਹ ਸਹਸ ਸੰਤਾਲੀਏ, ਸੂਬਾ ਲਵਪੁਰ ਕੋ।
ਮੀਯਾਂ ਖਾਨ ਭਨੈ ਜਿਸੈ,ਜਾਹਲ ਅਤਿ ਉਰ ਕੋ॥
ਆਯ ਗਯੋ ਜੱਮੂ ਬਿਖੇ,ਕਰ ਲੇਵਨ ਹੇਤਾ।
ਅਲਫਖਾਨ ਪਠ ਕਾਂਗੜੇ,ਬਡ ਸੈਨ ਸਮੇਤਾ॥17
ਉਤਰਿਯੋ ਆਨ ਨਦੌਣ ਮੈ,ਨ੍ਰਿਪ ਮਿਲਯੋ ਅਗਾਯੀ।
ਪਤਸਾਹੀ ਫੁਰਮਾਨ ਸੁਨ,ਇਹਿ ਭਾਂਤਿ ਅਲਾਯੀ॥
ਭੀਮਚੰਦ ਤੇ ਲੀਜਿਯੈ,ਪ੍ਰਥਮੈ ਨਜਰਾਨਾ।
ਤੌ ਮਿਲ ਹੈ ਸਬ ਨ੍ਰਿਪਨ ਤੈ, ਨਿਸਚੈ ਜਿਯ ਜਾਨਾ॥18
ਲਿਖਯੋ ਖਾਨ ਨ੍ਰਿਪ ਭੀਮ ਕੋ,ਆਵਹੁ ਬਿਨ ਬਾਰਾ।
ਕਰ ਪਤਸਾਹੀ ਦੀਜਿਯੈ,ਨ ਤ ਹੋਇ ਬਿਗਾਰਾ॥
ਭੀਮਚੰਦ ਸੁਨਕੈ ਤਬੈ,ਕਰਿ ਜੰਗ ਤਯਾਰੀ।
ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸੌ ਹੁਤੋ,ਨ੍ਰਿਪ ਹੇਤ ਅਪਾਰੀ॥19
ਹਿਤ ਸਹਾਇ ਗੁਰ ਕੋ ਲਯੋ,ਨ੍ਰਿਪ ਅਪਨੇ ਸੰਗਾ।
ਪਹੁੰਚੇ ਜਾਯ ਨਦੌਣ ਮੈ,ਉਰ ਧਾਰ ਉਮੰਗਾ॥
ਅਲਫਖਾਨ ਸੋਂ ਤੰਹ ਭਯੋ,ਅਤਿ ਜੰਗ ਕਰਾਰਾ।
ਸ੍ਰੀਗੁਰ ਜੀਤ ਭਈ ਤਬੈ,ਤੁਰਕਨ ਦਲ ਹਾਰਾ॥20
ਸੈਲਨ ਸੈਲ ਕਰੀ ਘਨੀ,ਦਿਨ ਆਠ ਸੁਜਾਨਾ।
ਗੁਰ ਮਰਜੀ ਬਿਨ ਮੇਲ ਕਿਯ,ਨ੍ਰਿਪ ਸੰਗ ਪਠਾਨਾ॥
. . . ਬਹੁਰ ਵਿਦਾ ਹ੍ਵੈ ਨ੍ਰਿਪਤਿ ਤੇ,ਪੁਰਆਨੰਦ ਜੁ ਆਯੇ॥
ਆਯੋ ਪੁਰ ਬੈਲਾਸ ਮੈ,ਨ੍ਰਿਪ ਸੈਨ ਸਮੇਤਾ।
ਹਰਖ ਬਢਯੋ ਜੇਤਕ ਤਬੈ,ਬਰਨੇ ਕੋ ਤੇਤਾ॥24
ਕੀਨ ਬਿਲਾਸ ਬਿਲਾਸਪੁਰ, ਮਿਲ ਕੇ ਸਬ ਸੰਗਾ।
ਭੰਗ ਭਯੋ ਜਿਮ ਸੁਖ ਤਬੈ, ਸੌ ਸੁਨੌ ਪ੍ਰਸੰਗਾ॥
ਦੀਪਚੰਦ ਕੀ ਦ੍ਵੈ ਹੁਤੀਂ, ਰਾਨੀ ਗੁਨਆਲੀ।
ਇਕ ਕੋਲੀ ਪੁਨ ਦੂਸਰੀ, ਜਾਨੋ ਮੰਡਯਾਲੀ॥25

ਵਿਆਖਿਆ: ਸੰਮਤ 1743 ਵਿਚ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਮਿਯਾਂ ਖਾਨ (ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਲੁਤਫੁਲਾ ਖਾਨ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਭਰਾ ਹਿਫਜਿਲਾ੍ਹ ਖਾਂ ਨਾਇਬ ਸੀ ਜੋ ‘ਮੀਆਂ ਖਾਂ’ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ)11, ਜੋ ਬਹੁਤ ਕ੍ਰੂਰ (ਜਾਲਮ) ਸੀ, ਉਹ ਜੰਮੂ ਤੋਂ ਕਰ (ਟੈੱਕਸ) ਲੈਣ ਲਈ ਆਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਅਲਫਖਾਨ ਨੂੰ ਨਦੌਣ ਵਿਖੇ ਕਟੋਚ ਰਾਜਾ ਕੋਲ ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ ਕਰ ਲੈਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਕਟੋਚ ਰਾਜਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਭੀਮ ਚੰਦ ਤੋਂ ਕਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋ। ਜਦੋਂ ਭੀਮ ਚੰਦ ਨੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੁੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਲਈ। ਨਦੌਣ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿਚ ਤੁਰਕਾਂ ਦੀ ਹਾਰ ਹੋਈ।

ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂੁ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੀ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ‘ਬਚਿਤਰ ਨਾਟਕ’ ਵਿਚ ਕਰਦੇ ਹਨ;

ਭਜਿਓ ਅਲਫ ਖਾਨੰ, ਨ ਖਾਨਾ ਸੰਭਾਰਿਓ।
ਭੱਜੇ ਅਉਰ ਬੀਰੰ, ਨ ਧੀਰੰ ਬੀਚਾਰਿਓ।12

ਰਾਜਾ ਭੀਮ ਚੰਦ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਪੁੱਛੇ ਬਿਨਾ ਪਠਾਣਾਂ ਨਾਲ ਭੇਟ ਕਰ ਲਈ। ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਭੀਮ ਚੰਦ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਦਗਾ ਕਰ ਕੇ ਪਠਾਣਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਾ ਕਿਹਾ ਸਗੋਂ ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਚਲੇ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਫ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਪੂਰਵਕ ਇਹ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਕੀ ਕੁਝ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਵੀ ਗੁਰੂੁ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਫ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਬਦਲੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਇਸ ਰਚਨਾ ਦੇ ਗਿਆਰ੍ਹਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਛੰਦ ‘ਅਥ ਰਾਜੇ ਅਜਮੇਰਚੰਦ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਿਸਾਨੀ ਛੰਦ’ ਦੇ ਅਠਵੇ ਬੰਦ ਵਿਚ ਪੰਮਾ ਨੱਡਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਚੰਚਲ ਸੁਭਾਉ ਦਾ ਸੀ। ਜਿਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਰਾਜਾ ਭੀਮ ਚੰਦ ਦਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਵੈਰ ਵਧਿਆ। ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ।

ਪੰਮਾ ਨੰਡਾ ਦਿਜ ਹੁਤੋ ਅਤਿ ਚਪਲ ਸੁਭਾਵਾ।
ਨ੍ਰਿਪ ਅਰੁ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਕੋ ਜਿਨ ਬੈਰ ਬਢਾਵਾ॥8॥

‘ਪੰਮਾ ਨੱਡਾ’ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਮ ‘ਪਰਮਾਨੰਦ’ ਸੀ। ‘ਨੱਡਾ’ ਇਸ ਦੀ ਗੌਤ ਸੀ। ਇਹ ਇਕ ਦੂਤ ਸੀ ਜੋ ਰਾਜੇ ਭੀਮ ਚੰਦ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕੋਲ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਾਉਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਹਰ ਗੱਲ ਨੂੰ ਵਧਾ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਦੱਸਦਾ ਸੀ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਰਾਜਾ ਭੀਮ ਚੰਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਵੈਰੀ ਭਾਵ ਰੱਖਣ ਲੱਗਾ। ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਹਾਂ ਕਵੀ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ’ ਵਿਚ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਪੰਮਾ ਮਾਚੜ ਨਿਕਟ ਹਕਾਰਾ।
ਲਏ ਅਕੋਰਨ ਆਵਨਿ ਧਾਰਾ।
ਖਰੋ ਤੁਰੰਗ ਖਰੋ ਕਰਿ ਆਗੇ।
ਤੁਪਕ ਧਰੀ ਦ੍ਵੈ ਦੇਖਨਿ ਲਾਗੇ॥2॥13

ਇਸ ਰਚਨਾ ਦੇ ਗਿਆਰ੍ਹਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਦੂਸਰੇ ਛੰਦ ‘ਦੁਸੇਰੀ ਦੈਨ ਪ੍ਰਸੰਗ’ ਦੇ 13ਵੇਂ ਅਤੇ 14ਵੇਂ ਬੰਦ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਹੋਏ ਯੁੱਧ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ:

ਦੂਤੀ ਕਰ ਨ੍ਰਿਪ ਢਿਗ ਤਬੈ,ਰਿਸ ਦੀਨ ਕਰਾਈ।
ਅੰਨ ਦੁਸੇਰੀ ਕੋ ਸਬੈ,ਦੀਨੋ ਢਕਵਾਈ।
“ਤੁਮਰਾ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸੋਂ,ਅਬਹੈ ਸੰਗ੍ਰਾਮਾ।
ਸੂਰਤੀਆ ਸੁਧਿ ਦੇਤਹੈ,ਸਗਰੀ ਤਿਹ ਠਾਮਾ॥13
ਸਤ੍ਰਹ ਸੈ ਬਾਸਠ ਬਿਖੈ, ਮਾਚਯੋ ਅਤਿ ਯੁੱਧਾ।
ਦੁਹ ਦਿਸ ਕੀ ਧੁਜਨੀ ਕਟੀ, ਕਰਕੈ ਅਤਿ ਕ੍ਰੁੱਧਾ॥
ਭੀਮਚੰਦ ਨ੍ਰਿਪ ਕੀ ਹੁਤੀ, ਜਮੁਵਾਲੀ ਰਾਨੀ।
ਤਿਹ ਢਿਗ ਚਾਕਰ ਥੋ ਤਬੈ, ਮੇਘਾ ਦਿਜ ਗਯਾਨੀ॥14॥

ਵਿਆਖਿਆ: ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਉਪਰਲੀਆਂ ਤੁਕਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੇ ‘13’ ਬੰਦ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਰਾਜਾ ਭੀਮ ਚੰਦ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ “ਤੁਹਾਡੇ ਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਹੁਣ ਭਾਰੀ ਯੁੱਧ ਹੈ। ‘ਸੂਰਤੀਆ’ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਖ਼ਬਰ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਅਗਲੇ ਬੰਦ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਹੋਏ ਯੁੱਧ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ। ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਕੱਟਦੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਭੀਮ ਚੰਦ ਦੀ ਰਾਣੀ ਬਾਰੇ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸਾਰਾਂਸ਼: ਅੰਤ ’ਤੇ ਅਸੀ ਇਹ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਕਵੀ ਗਣੇਸ਼ਾ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕਾਫੀ ਲੋੜੀਂਦੇ ਹਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੀਵਨ ਸੰਬੰਧੀ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਵਾਲੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਭੀਮ ਚੰਦ ਦੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਬਾਰੇ ਅਤੇ ਪਰਮਾਨੰਦ ਦੂਤ ਬਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।

ਹਵਾਲੇ ਅਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ

1. ਗਣੇਸ਼ਾ ਸਿੰਘ (ਬੇਦੀ), ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸੂਰਜੋਦੇ ਜਨਮ ਸਾਖੀ, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ,ਪਟਿਆਲਾ, 1990, ਪੰਨਾ 13.
2. ਮੀਨਾਕਸ਼ੀ ਸ਼ਰਮਾ, ਗਣੇਸ਼ਾ ਸਿੰਘ (ਬੇਦੀ) ਸਾਹਿਤਿਕ ਮੁਲਾਂਕਣ, 1994, ਪੰਨਾ 93.
3. ਉਹੀ, ਪੰਨਾ 71.
4. ਉਹੀ, ਪੰਨਾ 14.
5. ਸ਼ਸ਼ੀ ਬੰਸ ਬਿਨੋਦ ਤੋਂ ਅਗਲੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਲਿਖਤ ਸਮੇਂ ਦਾ ਕੋਈ ਹਵਾਲਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।
7. ਮੀਨਾਕਸ਼ੀ ਸ਼ਰਮਾ, ਗਣੇਸ਼ਾ ਸਿੰਘ (ਬੇਦੀ) ਸਾਹਿਤਿਕ ਮੁਲਾਂਕਣ, ਹਿਮਾਚਲ ਕਲਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਅਕਾਦਮੀ ਸ਼ਿਮਲਾ,1994,ਪੰਨਾ 26.
8. ਉਹੀ,ਪੰਨਾ26.
9. ਉਹੀ,ਪੰਨਾ171.
10. ਉਹੀ,ਪੰਨਾ 171.
11. ਪਦਮ,ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ, ਗੋਬਿੰਦ ਸਾਗਰ, ਕਲਮ ਮੰਦਿਰ ਲੋਅਰ ਮਾਲ,ਪਟਿਆਲਾ,2000,ਪੰਨਾ 255.
12. ਪਦਮ,ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ, ਗੋਬਿੰਦ ਸਾਗਰ, ਕਲਮ ਮੰਦਿਰ ਲੋਅਰ ਮਾਲ,ਪਟਿਆਲਾ,2000,ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ,ਅਧਿਆਇ□,ਪੰਨਾ 255.
13. ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ,(ਕਵਿ), ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੁ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ , ਭਾਗ 13, ਰੁਤਿ 5, ਪਸੰਗ 3, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ, ਪਟਿਆਲਾ, ਪੰਨਾ 5426.
14. ਮੀਨਾਕਸ਼ੀ ਸ਼ਰਮਾ, ਗਣੇਸ਼ਾ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ ਸਾਹਿਤਿਕ ਮੁਲਾਂਕਣ, ਹਿਮਾਚਲ ਕਲਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਅਕਾਦਮੀ ਸ਼ਿਮਲਾ,1994,ਪੰਨਾ 179.