ਲੋਕ ਧੁਨਾਂ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਕੀਰਤਨ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ 'ਵਾਰ' ਆਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਲੋਕਪ੍ਰਿਅ ਗਾਇਨ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ 'ਵਾਰ' ਉਸ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਯੋਧੇ ਦੁਆਰਾ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਵਿਖਾਈ ਗਈ ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੋਵੇ। ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜੰਗ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰੇ ਜੋ ਗੀਤ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਵਾਰ ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਵੀਰ ਰਸ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਾਰ ਗਾਇਨ ਰੂਪ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਸੂਰਬੀਰ ਬਹਾਦਰਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਅਤੇ ਸੂਰਮਗਤੀ ਨੂੰ ਚਿਤਰਦਾ ਹੈ ਇਸਦਾ ਮੰਤਵ ਯੁੱਧ-ਵਾਰਤਾ ਨੂੰ ਪਉੜੀ ਵਿਚ ਗਾ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਹੈ।

ਵਾਰ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ-- ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ, ਪਿੱਛੇ ਧੱਕਣਾ, ਪਰੇ ਹਟਾਣਾ, ਰੋਕਣਾ। ‘ਸ਼ਬਦਾਰਥ’ ਅਨੁਸਾਰ ਵਾਰ ਉਸ ਜੋਸ਼ੀਲੇ ਗੀਤ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਯੋਧੇ ਜਾਂ ਸੂਰਬੀਰ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਵਰਣਨ ਹੋਵੇ।1 ਦੇਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਰਚਿਤ ਗੀਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਯਸ਼ ਗਾਨ ਦਾ ਨਾਓ ਹੀ ਵਾਰ ਗਾਇਨ ਹੈ।2 ਵਾਰ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਘਟਨਾ ਦੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਗਾਉਣ, ਬਾਰ (ਦਰਵਾਜ਼ੇ) ਵਰਗੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਗਾਉਣ, ਸਿਫ਼ਤ ਸਲਾਹ ਕਰਨ, ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਪੁਕਾਰ, ਜੱਸ ਕਰਨਾ, ਵਾਰ ਜਾਣ ਜਾਂ ਵਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਅਰਥ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।3

ਵਾਰਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਕਾਲ ਵਿਚ ਵੀ ਵਾਰ ਲੋਕ-ਕਾਵਿ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੀ। ਵਾਰ ਸੰਗੀਤ ਵਿਧਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨਤਾ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰੂਪ ਨਾਲ ਕੁਝ ਕਹਿਣਾ ਕਠਿਨ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਅਵੱਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਗਾਇਨ ਵਿਧਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਆਗਮਨ ਹੋਣ ਤੋਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੀ।4 ਸਿੱਖ ਕੀਰਤਨ ਦੇ ਅਰੰਭ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਸ ਵਿਧਾ ਨੂੰ ਵੀ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਅਨੇਕ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਵਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਵਾਰਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਉਸਤਤ ਲਈ ਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਦੁਨਿਆਵੀ ਲੜਾਈ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀ ਮਿਲਦਾ ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ, ਅਹੰਕਾਰ ਆਦਿ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਸਮਾਜਿਕ ਸਦਾਚਾਰਕ ਕੀਮਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਧਿਆਤਮਕ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਬੋਧ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਮਤ ਹੈ ਕਿ ਵਾਰਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਯੁੱਧ ਕੋਸ਼ਲ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਹ ਵੀਰ ਰਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਵਾਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਭਗਤੀ ਰਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਵਾਰਾਂ ਦਾ ਗਾਇਨ ਅਤੀਤ ਕਾਲ ਵਿਚ ਢਾਡੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਢਾਡੀਆਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਿੱਤਾ ਗਾਇਨ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਰਜਵਾੜਿਆਂ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਆਸ਼ਰਿਤ ਪਰਜਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਇਹ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਅਤੇ ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਗਾਇਨ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਢਾਡੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਵੀ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਢੱਡ ਅਤੇ ਸਾਰੰਗੀ ਵਜਾ ਕੇ ਵਾਰਾਂ ਦਾ ਗਾਇਨ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਨਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਧਰਮ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਢਾਡੀਆਂ ਦੇ ਵਰਗ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।5

ਢਾਡੀ ਜਾਂ ਭੱਟ ਗਾਇਕ ਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕੰਠਗਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਹ ਵਾਰਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਚੱਲਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਿਪੀਬੱਧ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੀ ਨਹੀ ਸੀ ਉੱਠਦਾ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਢਾਡੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਵਾਰਾਂ ਯਾਦ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ ਉਹ ਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਜਾਤੀਗਤ ਈਰਖਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਰਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਰੱਖਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਲਿਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਬਦਲੇ ਕਾਫ਼ੀ ਪੈਸੇ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।6 ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਚੀਆਂ ਗਈਆਂ ਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਰਚਨਾ ਕਾਲ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਉੱਪਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ ਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਗਾਉਣ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ:-

1) ਟੁੰਡੇ ਅਸਰਾਜੇ ਕੀ ਵਾਰ
2) ਲਲਾ ਬਹਿਲੀਮਾ ਕੀ ਵਾਰ
3) ਸਿਕੰਦਰ ਇਬਰਾਹੀਮ ਕੀ ਵਾਰ
4) ਰਾਣੇ ਕੈਲਾਸ਼ ਤਥਾ ਮਾਲਦੇ ਕੀ ਵਾਰ
5) ਮੂਸੇ ਕੀ ਵਾਰ
6) ਰਾਇ ਕਮਾਲ ਕੀ ਮੋਜਦੀ ਕੀ ਵਾਰ
7) ਯੋਧੇ ਵੀਰੇ ਪੂਰਬਾਣੀ ਕੀ ਵਾਰ
8) ਮਲਕ ਮੁਰੀਦ ਤਥਾ ਚੰਦ੍ਰਹੜਾ ਸੋਹੀਆ ਦੀ ਵਾਰ
9) ਰਾਇ ਮਹਿਮੇ ਹਸਨੇ ਕੀ ਵਾਰ

ਇਹ ਵਾਰਾਂ ਸੰਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਸ਼ਿਕ ਰੂਪ ਧੁਨਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਧੁਨਾਂ ’ਤੇ ਗਾਉਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਆਸਾ ਕੀ ਵਾਰ ਨੂੰ ਟੁੰਡੇ ਅਸਰਾਜੇ ਦੀ ਵਾਰ ਦੀ ਧੁਨ ’ਤੇ ਗਾਉਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਆਸਾ ਕੀ ਵਾਰ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਇਸੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਧੁਨ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਪੁਰਾਤਨ ਧੁਨ ਵਿਚ ਪਰਿਵਰਤਨ ਵੀ ਵਾਪਰਿਆ ਹੋਵੇ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੁਰਾਤਨ ਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਗੇੜ ਨਾਲ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹੋਣ। ਇੱਕ ਗੱਲ ਅਸੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਰਾਗਬੱਧ ਰੂਪ ਵਿਚ
ਗਾਏ ਜਾਣ ਉੱਪਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਕੁਸ਼ਲ ਗਾਇਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਰਾਗਬੱਧ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੀ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਧੁਨਾਂ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਵਾਰ ਗਾਇਨ ਨੇ ਵੀ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਗੀਤ ਸ਼ਬਦ ਗਾਇਨ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਵਿਚ ਢਲ ਕੇ ਜਨਤਾ ਦੇ ਵਿਚ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਦਾ ਨਿਰਵਾਹ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਵਿਚ ਦੋ ਮੱਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ।7

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ 22 ਵਾਰਾਂ ਸੰਕਲਿਤ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਤਾਰ੍ਹਾਂ ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਵਾਰਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਵਾਰਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਵਾਰਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਛੇ ਵਾਰਾਂ ਭਾਈ ਸੱਤਾ ਅਤੇ ਬਲਵੰਡ ਦੀ ਇੱਕ ਵਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ 22 ਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 21 ਵਾਰਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਰਚੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਕ ਵਾਰ ਜੋ ਰਾਗ ਰਾਮਕਲੀ ਵਿਚ ਹੈ ਭਾਈ ਸੱਤਾ ਬਲਵੰਡ ਅਤੇ ਭਾਈ ਬਲਵੰਡ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਬਾਬੀ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਾਰ ਨੂੰ ਟਿੱਕੇ ਦੀ ਵਾਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਰਾਂ ਲਈ ਨਿਮਨਲਿਖਿਤ 17 ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ ਗਾਉਣ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਹੈ:- ਰਾਗੁ ਸਿਰੀਰਾਗੁ, ਰਾਗੁ ਮਾਝ, ਰਾਗੁ ਗਉੜੀ, ਰਾਗੁ ਬਿਹਾਗੜਾ, ਰਾਗੁ ਵਡਹੰਸੁ, ਰਾਗੁ ਸੋਰਠਿ, ਰਾਗੁ ਜੈਤਸਰੀ, ਰਾਗੁ ਸੂਹੀ, ਰਾਗੁ ਬਿਲਾਵਲ, ਰਾਗੁ ਰਾਮਕਲੀ, ਰਾਗੁ ਮਾਰੂ, ਰਾਗੁ ਬਸੰਤੁ, ਰਾਗੁ ਸਾਰੰਗ, ਰਾਗੁ ਮਲਾਰ, ਰਾਗੁ ਆਸਾ, ਰਾਗੁ ਕਾਨੜਾ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਵਾਰ ਗਾਇਨ ਵਿਚ ਦਰਜ ਉਕਤ ਸਿਰਲੇਖ ਦੇ ਫੁਰਮਾਨ ਸਹਿਤ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਰਾਂ ਦਾ ਗਾਇਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰਾਗ ਧੁਨੀਆਂ ਵੀ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।8

1) ਸਿਰੀਰਾਗ ਕੀ ਵਾਰ ਮਹਲਾ 4 ਸਲੋਕਾ ਨਾਲਿ॥ (ਪੰਨਾ 83)
2) ਵਾਰ ਮਾਝ ਕੀ ਤਥਾ ਸਲੋਕ ਮਹਲਾ 1 ਮਲਕ ਮੁਰੀਦ ਤਥਾ ਚੰਦ੍ਰਹੜਾ ਸੋਹੀਆ ਕੀ ਧੁਨੀ ਗਾਵਣੀ॥ (ਪੰਨਾ 137)
3) ਗਉੜੀ ਕੀ ਵਾਰ ਮਹਲਾ 4॥ (ਪੰਨਾ 300)
4) ਗਉੜੀ ਕੀ ਵਾਰ ਮਹਲਾ 5 ਰਾਇ ਕਮਾਲਦੀ ਮੋਜਦੀ ਕੀ ਵਾਰ ਕੀ ਧੁਨਿ ਉਪਰਿ ਗਾਵਣੀ (ਪੰਨਾ 318)
5) ਆਸਾ ਮਹਲਾ 1॥ ਵਾਰ ਸਲੋਕਾ ਨਾਲਿ ਸਲੋਕ ਭੀ ਮਹਲੇ ਪਹਿਲੇ ਕੇ ਲਿਖੇ ਟੁੰਡੇ ਅਸ ਰਾਜੈ ਕੀ ਧੁਨੀ॥ (ਪੰਨਾ 462)
6) ਗੂਜਰੀ ਕੀ ਵਾਰ ਮਹਲਾ 3 ਸਿਕੰਦਰ ਬਿਰਾਹਿਮ ਕੀ ਵਾਰ ਕੀ ਧੁਨੀ ਗਾਉਣੀ (ਪੰਨਾ 508)
7) ਰਾਗੁ ਗੂਜਰੀ ਵਾਰ ਮਹਲਾ 5 (ਪੰਨਾ 517)
8) ਬਿਹਾਗੜੇ ਕੀ ਵਾਰ ਮਹਲਾ 4 (ਪੰਨਾ 548)
9) ਵਡਹੰਸ ਕੀ ਵਾਰ ਮਹਲਾ 4 ਲਲਾਂ ਬਹਲੀਮਾ ਕੀ ਧੁਨਿ ਗਾਵਣੀ (ਪੰਨਾ 585)
10) ਰਾਗੁ ਸੋਰਠਿ ਵਾਰ ਮਹਲੇ 4 ਕੀ (ਪੰਨਾ 642)
11) ਜੈਤਸਰੀ ਮਹਲਾ 5 ਵਾਰ ਸਲੋਕਾ ਨਾਲਿ (ਪੰਨਾ 705)
12) ਵਾਰ ਸੂਹੀ ਕੀ ਸਲੋਕਾ ਨਾਲਿ ਮਹਲਾ 3 (ਪੰਨਾ 785)
13) ਬਿਲਾਵਲ ਕੀ ਵਾਰ ਮਹਲਾ 4 (ਪੰਨਾ 849)
14) ਰਾਮਕਲੀ ਕੀ ਵਾਰ ਮਹਲਾ 3॥ ਜੋਧੈ ਵੀਰੈ ਪੂਰਬਾਣੀ ਕੀ ਧੁਨੀ (ਪੰਨਾ 947)
15) ਰਾਮਕਲੀ ਕੀ ਵਾਰ ਮਹਲਾ 5 (ਪੰਨਾ 957)
16) ਰਾਮਕਲੀ ਕੀ ਵਾਰ ਰਾਇ ਬਲਵੰਡਿ ਤਥਾ ਸਤੈ ਡੂਮਿ ਆਖੀ (ਪੰਨਾ 966)
17) ਮਾਰੂ ਵਾਰ ਮਹਲਾ 3 (ਪੰਨਾ 1086)
18) ਮਾਰੂ ਵਾਰ ਮਹਲਾ 5 ਡਖਣੇ ਮ:5 (ਪੰਨਾ 109)
19) ਬਸੰਤ ਕੀ ਵਾਰ ਮਹਲੁ 5 (ਪੰਨਾ 1193)
20) ਸਾਰੰਗ ਕੀ ਵਾਰ ਮਹਲਾ 4 ਰਾਇ ਮਹਮੇ ਹਸਨੇ ਕੀ ਧੁਨਿ (ਪੰਨਾ 123)
21) ਵਾਰ ਮਲਾਰ ਕੀ ਮਹਲਾ 1 ਰਾਣੇ ਕੈਲਾਸ ਤਥਾ ਮਾਲਦੇ ਕੀ ਧੁਨਿ॥ (ਪੰਨਾ 1278)
22) ਕਾਨੜੇ ਕੀ ਵਾਰ ਮਹਲਾ 4 ਮੂਸੇ ਕੀ ਵਾਰ ਕੀ ਧੁਨੀ (ਪੰਨਾ 1312)

ਉਕਤ ਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਜਿੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਗਾਂ ਅਧੀਨ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਧੀਨ ਵਿਭਿੰਨ ਨੌ ਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਗਾਉਣ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਵੀ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ, ਇਹ ਧੁਨਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤਕ ਪ੍ਰਵਾਹ ਦਾ ਅਨੂਠਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਧੁਨਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਰਾਗ ਦਾ ਜੋ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਸੰਬੰਧ ਗਾਇਨ ਨਾਲ ਹੈ।9

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਕੇਤਕ ਧੁਨੀਆਂ ਦਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਆਉਣਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨਤਾ ਦਾ ਪੱਕਾ ਸਬੂਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਇਹ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰ ਦਾ ਜਨਮ ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਤੇਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।10

ਇਹ ਧੁਨੀ ਸੰਕੇਤ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ’ਤੇ ਦੀਵਾਨ ਸਜਾ ਕੇ ਵੀਰ ਰਸੀ ਵਾਰਾਂ ਗਾਉਣ ਦੀ ਪਿਰਤ ਪਾਈ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਵੀ ਵੀਰ ਰਸੀ ਵਾਰਾਂ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਢਾਡੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਵਾਰ ਗਾਇਨ ਨੂੰ ਸਥਾਈ ਰੂਪ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦਰਬਾਰ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ ਬਣਾਇਆ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਢਾਡੀ ਨੱਥਾ ਅਤੇ ਅਬਦੁੱਲਾ ਸਨ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਗਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ:-

ਨੱਥਾ ਢੱਡ ਬਜਾਇਆ, ਅਬਦੁਲਾ ਹਥ ਰਬਾਬਾ ਅਬਦੁੱਲਾ ਢਾਡੀ ਜਸ ਸੁਨਾਏ।11

ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਨੁਆਈਆਂ ਵਿਚ ਵੀਰ ਰਸ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਉਤਪੰਨ ਕਰਨ ਦੇ ਲਈ ਇਕ ਢਾਡੀ ਦਰਬਾਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ 72 ਵਾਰਾਂ ਗਾ ਕੇ ਸੁਣਾਈਆਂ।12 ਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੰਨਾ ਅੰਗ ਬਣ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧੁਨ ’ਤੇ ਗਾਉਣ ਦੀ ਇਕ ਖ਼ਾਸ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ। ਧੁਨੀ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ- ਗਾਉਣ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਜਾਂ ਗਾਉਣ ਦਾ ਢੰਗ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਅੰਕਿਤ 22 ਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 9 ਵਾਰਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਧੁਨੀ ਸਿਰਲੇਖ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਧੁਨਾਂ ਗੁਰੂ-ਕਾਲ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨ। ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ “ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਨੌ ਵਾਰਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਚੁਣੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਾਉਣ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਪੁਰਾਣੇ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਰਬਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਦੱਸੀ।” ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਢਾਡੀਆਂ ਤੋਂ ਇਹ ਨੌ ਧੁਨਾਂ ਵੀਰ ਰਸ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਲਈ ਗਵਾਈਆਂ ਜੋ ਹੁਣ ਤਕ ਟਕਸਾਲੀ ਰਾਗੀ ਰਬਾਬੀ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ।13

ਇਹ ਵਾਰਾਂ ਸਿੱਖ ਸਮਾਗਮਾਂ ਅਤੇ ਕੀਰਤਨ ਦਰਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੂਲ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਾਰ ਜੰਗ ਯੁੱਧ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਬਹਾਦਰਾਂ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤਮਈ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਗਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਢਾਡੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇਲਾਕਾਈ ਧੁਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗਾਇਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂ ਜੋ ਵਾਰਾਂ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਇਲਾਕਾਈ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਕਰ ਕੇ ਹੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੇ ਵੀਰਾਂ, ਸੂਰਬੀਰਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਤੇ ਜਨ-ਸਾਧਾਰਨ ਅਨੰਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਾਰ ਵੀਰ ਰਸ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸਦਾ ਗਾਇਨ ਬੁਲੰਦ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਰ ਦੇ ਗਾਇਨ ਲਈ ਸਾਰੰਗੀ ਅਤੇ ਢੱਡ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।14

ਢਾਡੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਲੋਕ ਧੁਨਾਂ ਵਿਚ ਵਾਰਾਂ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਅਕਸਰ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵੀ ਰਚਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸੇ ਨੂੰ ਲੋਕ ਧੁਨਾਂ ਵਿਚ ਪਰੋ ਕੇ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਾਰਾਂ ਦੀ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀਰ ਰਸ ਨਾਲ ਓਤਪੋਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਉਤਸਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਵਸ, ਚੌਹਾਂ ਸਹਿਬਜ਼ਾਂਦਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜੇ ਅਤੇ ਵਿਸਾਖੀ ਦੇ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਗਾਇਨ ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਬੀਰ ਰਸ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।15

ਵਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਪਉੜੀ ਨਾਮਕ ਛੰਦ ਅਤੇ ਸਲੋਕਾਂ ਉੱਪਰ ਆਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ 22 ਵਾਰਾਂ ਦਰਜ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 20 ਵਾਰਾਂ ਸਲੋਕਾਂ ਸਮੇਤ ਹਨ। ਕੇਵਲ ਦੋ ਵਾਰਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਪਉੜੀਆਂ ਵਿਚ ਹੀ ਹਨ। ਇਕ ਰਾਗ ਰਾਮਕਲੀ ਵਿਚ ਰਾਇ ਬਲਵੰਡ ਤੇ ਸਤੈ ਡੂਮਿ ਦੀ ਰਚੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੀ ਬਸੰਤ ਰਾਗ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ।16

ਲੋਕ ਵਾਰ ਗਾਇਨ ਦਾ ਆਪਣਾ ਇਕ ਖਾਸ ਢੰਗ ਹੈ। ਵਾਰ ਨੂੰ ਗਾਉਣ ਵਾਲਾ ਗਵੱਈਆ ਇਸ ਦੀ ਵੰਡ ਕਲੀਆਂ ਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿਚ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਇਕ- ਇਕ ਕਲੀ ਗਾ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਕਲੀ ਪੰਜ, ਸੱਤ ਜਾਂ ਦਸ, ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਸਤਰਾਂ ਤੀਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਕਲੀਆਂ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਰਾਹੀਂ ਗੱਲ ਸਰੋਤਿਆਂ ਦੀ ਸਮਝ ਵਿਚ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਗਾਇਨ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਆਸਾ ਕੀ ਵਾਰ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਆਸਾ ਕੀ ਵਾਰ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ ਟੁੰਡੇ ਅਸਰਾਜੇ ਦੀ (ਵਾਰ ਦੀ) ਧੁਨੀ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਆਸਾ ਰਾਗ ਵਿਚ ਹੀ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਸਾ ਕੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਸਲੋਕ ਅਤੇ ਪਉੜੀਆਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਛੰਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਗਾਇਨ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਹੈ। ਆਸਾ ਕੀ ਵਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਛੰਤ ਦਾ ਰਾਗ ਆਸਾ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਟਕਸਾਲੀ ਗਾਇਨ ਢੰਗ ਜੋ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਇਕ ਤਾਲ ’ਚ ਜਾਂ ਯੱਕੇ ਵਿਚ ਨਿਬੱਧ ਹੈ। ਛੰਤ ਦੇ ਗਾਇਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਲੋਕ ਦਾ ਸਹਾਇਕ ਰਾਗੀ ਆਸਾ ਰਾਗ ਅਧੀਨ ਅਤੇ ਤਾਲ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਹੋ ਕੇ ਗਾਇਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਲੋਕ ਦੇ ਗਾਇਨ ’ਤੇ ਰਾਗੀ ਜਿੱਥੇ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਗਿਆਨ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਰਾਗ ਦਾ ਸਰੂਪ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਲੋਕ ਫਿਰ ਵਾਰੋ ਵਾਰੀ ਦੋਵੇਂ ਰਾਗੀ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਪਾੳੜੀ ਦਾ ਤਿੰਨੇ ਰਾਗੀ ਮਿਲ ਕੇ ਮੱਧ ਲੈਅ ਅਤੇ ਤਾਰ ਸਪਤਕ ਵਿਚ ਗਾਇਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਉੜੀ ਲਈ ਖ਼ਾਸ ਤਾਲ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪਉੜੀ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਬੋਲ:- ਗੇ ਤਿਟ ਤਾ ਗੇਤਾ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਪਹਿਲੇ ਗੇ ਤੇ ਸਮ ਹੈ। ਪਉੜੀ ਦੀ ਆਖਰੀ ਤੁੱਕ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਤੋੜਾ ਮਾਰ ਕੇ ਮੁਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੀਸਰੀ ਵਾਰ ਇਕ ਮਾਤਰਾ ਵਧਾ ਕੇ ਸਮਾਪਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।17

ਵਾਰ ਵੀਰ ਰਸ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦਾ ਗਾਇਨ ਬੁਲੰਦ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਤਾਰ ਸਪਤਕ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਗਾਇਨ ਲਈ ਸਾਰੰਗੀ ਅਤੇ ਢੱਡ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਢੱਡ ਉੱਪਰ ਚਾਰ ਮਾਤਰਾ ਦੇ ਬੋਲ ਗੇ, ਤਿਟ, ਤਾ, ਗੇਤਾ ਵਜਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਗੁਰੂ-ਕਾਲ ਵਿਚ ਵਾਰ ਗਾਇਨ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਭਾਰਤ ਵਿਭਾਜਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਹੀ ਰਹਿ ਗਏ ਜਾਂ ਅਧਿਕ ਸੰਖਿਆ ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜਾ ਕੇ ਵੱਸ ਗਏ। ਫਲਸਰੂਪ ਹੁਣ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਵਾਰ ਗਾਇਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਢਾਡੀ ਦੇਖਣ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਮਾਤਰ ਸਿੱਖ ਢਾਡੀ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗਾਇਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਢਾਡੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚੋਂ ਵਾਰਾਂ ਨਾ ਗਾ ਕੇ ਸੁਤੰਤਰ ਵਾਰਾਂ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਬਲੀਦਾਨ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਦਾ ਸਮਾਵੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸੰਕਲਿਤ ਵਾਰਾਂ ਹੀ ਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਹਵਾਲੇ ਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ

1. ਸ਼ਬਦਾਰਥ, ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, ਪੰਨਾ 83
2. ਡਾ. ਚਰਨ ਸਿੰਘ, ਬਾਣੀ ਬਿਉਰਾ, ਪੰਨਾ 89
3. ਡਾ. ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੌਰ ‘ਕੋਹਲੀ’, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ- ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਕਾਵਿ ਕਲਾ, ਪੰਨਾ 311
4. ਉਹੀ, ਪੰਨਾ 311
5. ਉਹੀ, ਪੰਨਾ 40
6. ਸ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਭੋਗਲ, ਸਾਹਿਤਿਕ ਨਿਬੰਧ, ਪੰਨਾ 337
7. ਡਾ. ਗੀਤਾ ਪੈਂਤਲ, ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸੰਗੀਤ ਪਰੰਪਰਾ, ਪੰਨਾ 39
8. ਡਾ. ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ, ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰਬੰਧ ਤੇ ਪਾਸਾਰ, ਪੰਨਾ 152
9. ਉਹੀ, ਪੰਨਾ 152
10. ਡਾ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ (ਜੱਗੀ), ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ, ਪੰਨਾ 180
11. ਐਸ.ਐਸ ਗੋਕਲ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ, ਪੰਨਾ 66
12. ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ, ਸਾਹਿਿਤਕ ਨਿਬੰਧ, ਪੰਨਾ 337
13. ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ, ਗੁਰੁ ਸ਼ਬਦ ਰਤਨਾਕਰ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼, ਪੰਨਾ 501
14. ਡਾ. ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ, ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰਬੰਧ ਤੇ ਪਾਸਾਰ, ਪੰਨਾ 152
15. ਡਾ. ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਪੈਂਤਲ, ਸਿੱਖ ਗੁਰਦਵਾਰੋਂ ਕੇ ਹਰੀ ਕੀਰਤਨ ਮੇਂ ਸ਼ਾਸਤਰੀਯ ਸੰਗੀਤ ਕੀ ਪਰੰਪਰਾ, ਪੰਨਾ 52
16. ਸਮਾਜਕ ਵਿਿਗਆਨ ਪੱਤਰ, ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਗਾਇਨ ਸ਼ੈਲੀਆਂ, ਪੰਨਾ 13
17. ਡਾ. ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ, ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰਬੰਧ ਤੇ ਪਾਸਾਰ, ਪੰਨਾ 152