‘ਪਾਠ’ ਜਿੱਥੇ ਇਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਵਰਤਾਰਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਅਰਥ ਇਕ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕਿਰਿਆ ਹੈ। ਅਰਥਾਂ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿਚ ਅਰਥ ਸਮਝਾਉਣ ਵਾਲੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ‘ਵਿਆਖਿਆ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਪਾਠ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੂਜੇ ਦਰਜੇ ਦਾ ਉਹ ਕੋਈ ਵੀ ਜਤਨ, ਜਿਹੜਾ ‘ਮੂਲ’ ਦੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਸਰਲਤਾ ਨਾਲ ਲੋਕ ਸਮਝ ਦੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਹਰੇਕ ਸਮਕਾਲ ਤਕ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਹੈ”। ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਹੀ ਵਿਸਥਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਵਿਵਹਾਰਕ ਰੂਪ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਟੀਕੇ, ਕੋਸ਼ ਆਦਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੂਲ ਪਾਠ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਅਤੇ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਸਮਝ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦਾ ਮੁੱਢ : ਵਿਆਖਿਆ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਬਾਣੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦਾ ਮੁੱਢ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਸੰਬੰਧੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਬਾਈ ਮੰਜੀਆਂ ਨੂੰ ਮਸੰਦਾਂ ਦੀ ਨਿਉਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰ ਲਏ ਜਾਣ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਅਨੁਯਾਈਆਂ ਵਿਚ ਗੋਸ਼ਟਾਂ, ਸਮਾਗਮ, ਦੀਵਾਨ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ ਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਸ਼ਬਦ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰੇ ਵੀ ਹੁੰਦੇ। ਕਈ ਵਾਰ ਗੂਹੜ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਬਾਣੀਆਂ ਦੇ ਅਰਥ ਸਮਝਾਉਣ ਦੀ ਵੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਟੀਕੇ ਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਮੁੱਢ ਬੱਝਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਸਿੱਖ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਬਾਣੀ ਦਾ ਅਰਥ ਬੋਧ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਸਨ।

ਹਥਲੇ ਲੇਖ ਦਾ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਾ ਅਕਾਲੀ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਸੂਰੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਹੈ। ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਸੂਰੀ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ ਜਿਸ ਦਾ ਅਰੰਭ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੋਂ ਹੋਇਆ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਵਿਚ ਇਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਅਰੰਭ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਵਿਦਵਤਾ ਸਦਕਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਦੀ ਪਦਵੀ ਦਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਤੇ ਗੁਰ ਇਤਿਹਾਸ ਪੜ੍ਹਨ ਤੇ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲੇ ਵੀ ਗਿਆਨੀ ਕਹਿਲਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਗਿਆਨੀ ਸੰਪਰਦਾ ਚੱਲੀ। ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਸੰਪ੍ਰਦਾਈ’ ਜਾਂ ‘ਗਿਆਨੀ ਟਕਸਾਲ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।” ਇਸੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਧੀਨ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤਕ ਸਟੀਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਗਿਆਨੀ ਬਦਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਫਰੀਦਕੋਟੀ ਟੀਕਾ, ਪੰਡਤ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ ਮੁਜੰਗ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ, ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਰਪਣ, ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ ਭਗਤ ਮਾਲ ਸਟੀਕ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਸੂਰੀ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ।

ਜੀਵਨ : ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਸੂਰੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਥੋਹਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਨਿਵਾਸੀ ਸਨ।੫ ਉਹ ਬਾਣੀ ਦੇ ਰਸੀਏ ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੈੱਸ ਲਗਾ ਕੇ ਸੰਨ 1930 ਵਿਚ ਸ਼ਖਸੀ-ਗੁਰੂ ਪੂਜਾ ਆਦਿ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਮਨਮਤੀ ਖਿਆਲਾਂ ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਹਿੱਤ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ, ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂਮਤਿ ਭਾਉ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨੀ ਟੀਕਾ' ਰਚ ਕੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਅਰੰਭ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਟੀਕਾ ਸੰਪੂਰਣ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਸੰਨ 1936 ਈ. ਤਕ ਜਿਤਨਾ ਟੀਕਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਛਾਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਕੁਝ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰ ਕੇ ਅਗਲੀ ਛਪਾਈ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਟੀਕਾ ਅਪੂਰਣ ਹੀ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਸੂਰੀ ‘ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ’ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਸਮੂਹ ਅਸੂਲਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਨੂੰ ਜਗਤ ਦੇ ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਸਰੂਪ ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਰਸਤਾ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਮਾਰਗ ਵੀ ਹੈ। ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਤੋਂ ਹੀ ਜਪੁ ਜੀ ਅਤੇ ਸਮੂਹ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ 12 ਪੰਨਿਆਂ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਰ ਪਦ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਲਈ ਕੇਵਲ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਹੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਹੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਬਾਕੀ ਸਭ ਨੂੰ ਕੱਚੀ ਬਾਣੀ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਲਈ ਬਾਹਰਲੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦੇਣੇ ਅਣਉੱਚਿਤ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਟੀਕਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਜਾਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅਰਥ ਕਰਦਿਆਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾ ਕੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਉੱਚਿਤ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਹੀ ਇਕ ਮਾਤਰ ਸਾਗਰ ਦੱਸ ਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਗਿਆਨ ਦੇ ਮੋਤੀ ਚੁਣਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਵਿਉਂਤ : ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂਮਤਿ ਭਾਉ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨੀ ਟੀਕਾ' ਜੋ ਕਿ ਅਧੂਰਾ ਹੈ, ਇਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਦੀ ਛਪਾਈ 1930 ਈ. ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਹ 1936 ਈ. ਤਕ ਕੰਮ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਸੰਪੂਰਨ ਟੀਕਾ ਨਹੀਂ ਛਪ ਸਕਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸੋਹਿਲੇ ਦੇ ਅੰਤ ਤਕ ਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ। ਬਾਕੀ 3 ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ 974 ਤਕ ਬਾਣੀ ਦਰਜ ਹੈ।

ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਿਧਾਂਤ : ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਸੂਰੀ ਨੇ ਵਿਅਖਿਆਕਾਰੀ ਸਮੇਂ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਉੱਪਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

1. ੴ (ਏਕ-ਓ-ਅੰਕਾਰ) ਸ੍ਰੀ ਕਰਤਾ ਪੁਰਖ ਜੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਪਰਮ ਸੱਤਾ ਨੂੰ ਇਕ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ, ਪ੍ਰਮੇਸ਼ਰ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਹੈ।

2. ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਕੇਵਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੋਤ ਨੇ ਦਸ ਜਾਮੇ ਧਾਰ ਕੇ ‘ਪਰਮ ਸੁਧ ਖਾਲਿਸਾ ਧਰਮ ਭਾਵ ਗੁਰੂਮਤਿ ਅਕਾਲ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵ ਮਾਤਰ ਦੇ ਉੱਧਾਰ ਨਿਮਿਤ ਹੋਏ। ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਸੂਰੀ ਜੀ ਦਾ ਮਤ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਸਾਧ, ਸਾਧੂ, ਸੰਤ, ਗੁਰ, ਸਤਿਗੁਰੂ, ਹਰਿਜਨ, ਸਤਿ ਪੁਰਖ ਪਦ ਆਏ ਹਨ ਉਹ ਕੇਵਲ ਦਸ ਜਾਮੇ ਧਾਰੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਲਈ ਮਖਸੂਸ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਸ਼ਖਸੀ ਗੁਰੂਡੰਮ ਗੁਰੂਮਤਿ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੈ।

3. ‘ਪ੍ਰੇਮਾ-ਭਗਤੀ’ ਪ੍ਰਭੂ ਮਿਲਾਪ ਜਾਂ ਸ੍ਵੈ-ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਨਿਵਾਸ ਲਈ ਮੁੱਖ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਸਿਮਰਨ, ਜਪੁ, ਹੁਕਮ-ਰਜਾ ਮੰਨਣ -ਸਭ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਗਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ। ਤੀਰਥ ਤਪ ਦਾਨ ਪੁੰਨ ਆਦਿ ਪਰੰਪਰਾਈ ਸਾਧਨ ਕਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਮਿਲਾਪ ਤੇ ਸ੍ਵੈ-ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਨਿਵਾਸ ਨਹੀਂ ਦਿਵਾ ਸਕਦੇ।

ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਲੱਛਣ/ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ :

1. ਮੰਗਲਾਚਰਣ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ: ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਸੂਰੀ ਮੰਗਲਾਚਰਣ ਨੂੰ ਸੱਤ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇਕਾਈ ਹਨ:

ੴਸਤਿਨਾਮੁ ਕਰਤਾ ਪੁਰਖੁ ਨਿਰਭਉ ਨਿਰਵੈਰ ਅਕਾਲ ਮੂਰਤਿ ਅਜੂਨੀ ਸੈਭੰ ਗੁਰਪ੍ਰਸਾਦਿ ॥

ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਪਾਠ ਸਰੂਪ ਬਾਰੇ ਨਿਰਣਾ ਇਹ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਇਸ ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਵਿਚ ਜੋ ਪਦ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦੂਤ ਪਦ, ਦੋ ਦੋ ਜੋੜਵੇਂ ਪਦ, ਮਿਸ਼ਰਤ ਪਦ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ‘ਏਕ-ਓਅੰਕਾਰ’ ‘ਕਰਤਾ ਪੁਰਖੁ’ਆਦਿ।

‘ੴ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ‘ਏਕ ਓ ਅੰਕਾਰ’ ਕੀਤਾ ਹੈ;

ਕਈ ਵਿਦਵਾਨ ਜਿੱਥੇ ‘ਨਿਰਭਉ’ ‘ਨਿਰਵੈਰ’ ਨੂੰ ਵੱਖਰੀ ਵੱਖਰੀ ਇਕਾਈ ਦੱਸ ਕੇ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਇਸ ਨੂੰ ਇਕ ਇਕਾਈ ਹੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।

‘ਅਜੂਨੀ ਸੈਭੰ’ ਨੂੰ ਇੱਕ ਇਕਾਈ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ‘ਅਜੂਨੀ” ਜੂਨਾਂ ਵਿਚ ਨਾ ਆਉਣ ਵਾਲਾ, ਜਨਮ ਮਰਨ ਬਿਹੀਨ, ਅਕਾਰਣ, ਅਕਾਰਣ ਦੇ ਸੰਸੇ ਦੀ ਨਿਵਿਰਤੀ ਲਈ ਸੈਭੰ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਚੇਤੰਨ ਸਰੂਪ ਸੁਯੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੈ।

2. ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਕ ਸ਼ਬਦਾਂ/ਸੰਕਲਪਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ: ਗੁਰਮਤਿ ਭਾਉ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨੀ ਟੀਕੇ ਵਿਚ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਕ ਸ਼ਬਦਾਂ/ਸੰਕਲਪਾਂ, ਜਿਵੇਂ: ਨਿਰਗੁਣ, ਭਵਜਲ, ਸਜਣ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲਾ ਸਾਰ, ਨਦਰਿ, ਭਰਮ, ਭਵਜਲ ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਜਿਵੇਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲਾ (ਪਹਿਰ ਰਾਤ ਰਹਿੰਦੀ ਦਾ ਵੇਲਾ)।

ਅਸਲੂ (ਸਿਧਾਂਤ), ਨਦਰਿ (ਅਕਾਲ ਦਾ ਪਸੰਦੀਦਾ, ਮਕਬੂਲ, ਨਜਰ), ਭਵਜਲ (ਭੈ ਸਾਗਰ),

ਅਕਾਲ ਦੇ ਥਾਪੇ ਨਿਵਾਜੇ ਸਤਿਗੁਰ ਸਾਧ (ਜਿਹੜੇ ਜੀਅ ਦਾਨ ਦੀ ਭਗਤੀ ਵਿਚ ਲਾ ਕੇ ਅਕਾਲ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ), ਨਿਰਗੁਣ (ਗੁਣਹੀਣਾ) ਆਦਿ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

3. ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਹਵਾਲੇ: ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਸੂਰੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਵਿਚ ਖ਼ਾਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉ ਸ਼ਬਦ ਸੰਬੰਧੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਹਵਾਲੇ ਦਿੱਤੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ:

ਮੇਰਾ ਮਨੁ ਲੋਚੈ ਗੁਰ ਦਰਸਨ ਤਾਈ॥
ਬਿਲਪ ਕਰੇ ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਕੀ ਨਿਆਈ॥

ਸੂਚਨਾ: ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਜਦ ਉਹ ਤਾਏ ਦੇ ਪੁਤ੍ਰ ਦੇ ਵਿਆਹ ਪਰ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੇ ਭੇਜੇ ਲ਼ਾਹੌਰ ਗਏ ਸਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ (ਗੁਰੂ ਮਤਿ) ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਉੱਥੇ ਹੀ ਠਹਿਰੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਤਕ ਵਾਪਸ ਬੁਲਾ ਨਾ ਭੇਜਣ ਕਰਕੇ ਵਿਛੋੜ ਦੇ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਇਕ ਇਕ ਚਿੱਠੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਿਖ ਲਿਖ ਕੇ ਭੇਜੀਆਂ ਪਰ ਪਹਿਲੀਆਂ ਦੋ ਪ੍ਰਿਥੀਏ ਨੇ ਸਤਿਗੁਰ ਜੀ ਤਕ ਨ ਪੁੱਜਣ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਤੀਜੀ ਜਦ ਪੁੱਜੀ ਤਾਂ ਸਤਿਗੁਰ ਜੀ ਨੇ ਉਸੀ ਵਕਤ ਭਾਈ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਆਦਿ ਪੰਜ ਸਿੱਖ ਭੇਜ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਵਾਪਸ ਮੰਗਵਾ ਲਿਆ ......... |

ਇਸੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਹਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਹਵਾਲੇ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

4. ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ: ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਸੂਰੀ ਦੇ ਟੀਕੇ ਤੋਂ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਭਾਉ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨੀ ਹੈ, ਭਾਵ ਇਸ ਵਿਚ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਵਿਚ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ:

ਜਿੱਥੇ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਹਰਿ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਥਾਂ, ਨਿਰੰਕਾਰ!, ਤੂ ਕਰਤਾ, ਕਰਤਾਰਪੁਰਖ ਜੀ!, ਹੇ ਸਚੇ ਸਤਿ ਸਰੂਪ ਜੀ, ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

5. ਬਾਣੀ ਸਿਰਲੇਖਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ : ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਸੂਰੀ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿਰਲੇਖਾਂ ਦੀ ਵੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ।

• ਮੰਗਲਾਚਰਣ ਬਾਰੇ: ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਬਾਣੀ ਦੇ ਪੂਰੇ ਸਿਰਲੇਖ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਦੱਸਣ ਦਾ ਜਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

• ਰਾਗਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਆਏ ਸਿਰਲੇਖਾਂ ਵਿਚ ਰਾਗ ਦੇ ਗਾਉਣ ਸੰਬੰਧੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਜਿਵੇਂ:

ਰਾਗ ਸਿਰੀ ਰਾਗੁ ਮਹਲਾ ਪਹਿਲਾ 1 ਘਰੁ 1॥

ਸਿਰੀ ਰਾਗ ਵਿਚ ਉਚਾਰਨ ਹੋਈ ਬਾਣੀ, ਸ੍ਰੀ ਮੁਖਵਾਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਪਹਿਲੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਘਰ ੧ ਵਿਚ ਗਾਇਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੈ (ਘਰ ਸੁਰ ਦੇ ਟਿਕਾਣੇ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ)।

• ਬਾਣੀ ਸਿਰਲੇਖਾਂ ਦੇ ਭਾਵ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਬਣਤਰ, ਮਹੱਤਵ, ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਕਿਧਰੇ ਕਿਧਰੇ ਉਥਾਨਕਾ ਬਾਰੇ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਜਿਵੇਂ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ‘ਸੁਖਮਨੀ' ਸਿਰਲੇਖ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਸਹਿਤ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਇਸੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਜਪੁ ਜੀ’ ਬਾਣੀ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

6. ਉਚਾਰਨ ਸੰਕੇਤ: ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਸੂਰੀ ਜੀ ਦੇ ਟੀਕੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਉਚਾਰਨ ਸੰਕੇਤਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ :

‘ੴ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ‘੧ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ‘ਏਕ’ ਕੀਤਾ ਗਿਆ

ਹੈ ਅਤੇ ‘ੴ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ‘ਓਅੰਕਾਰ’ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

7. ਬਾਣੀ ਦੇ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨਾ: ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਸੂਰੀ ਜੀ ਦੀ ਦੇ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦਾ ਮੂਲ ਉਦੇਸ਼ ਬਾਣੀ ਦੇ ਭਾਵ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੂ ਹੈ ਕਿ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦਾ ਮੂਲ ਉਦੇਸ਼ ਕੇਵਲ ਸ਼ਬਦੀ ਅਰਥ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਔਖੇ ਪਦਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦੀ ਅਰਥ ਕਰ ਕੇ ਗੁੜ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਦੱਸਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਆਪਣੇ ਟੀਕੇ ਵਿਚ ਦੂਜੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਆਏ ਕੁਝ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਵੀ ਕਰਦੇ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਬਦਾਂਤਿਕ ਲਗਾਂ ਮਾਤਰਾ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਅਪਰਵਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਦੂਸਰੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਅਰਥਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ।

8. ਕਈ ਥਾਂਵਾਂ ’ਤੇ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਲਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਫੁੱਟ ਨੋਟਾਂ, ਸੂਚਨਾਵਾਂ ਆਦਿ ਵਿਚ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ।

9. ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਸੂਰੀ ਨੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਤੁਕ ਵਾਰ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਰਹਾਉ ਦੀ ਕੋਈ ਵੱਖਰੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ: ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਸੂਰੀ ਜੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੂਰਾ ਜ਼ੋਰ ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਉੱਪਰ ਹੀ ਲਗਾਇਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਟੀਕੇ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੂਰਾ ਭਾਗ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸੋਹਿਲੇ ਤਕ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਹਰ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ। ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਹਰ ਪਉੜੀ ਦੇ ਅਰਥ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਉੜੀ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਇਕ ਪੈਰ੍ਹੇ ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਉੜੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦੇ ਕੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ:

ਪਹਿਲੀ ਪਉੜੀ

ਸੂਚਨਾ-ਸ੍ਰੀ ਸਤਿਗੁਰ ਜੀ ਇਸ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਉੜੀ ਵਿਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਧਰਮਾਂ ਵਿਚ ਰੱਬ ਦੇ ਹਜੂਰ ਸਚਿਆਰ ਠਹਿਰਾਏ ਜਾਣ ਲਈ ਕਮਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਾਧਨਾਂ, ਅਰਥਾਤ

(1) ਸੋਚ, ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ, ਤੀਰਥ ਸਨਾਨ, ਉਜੂ, ਗੁਸਲ ਆਦਿ; (2) ਮੌਨ ਸਾਧਨ, ਚੁਪ ਵੱਟ ਬੈਠਣ, ਸਮਾਧੀ ਲਾਵਣ ਆਦਿ; (3) ਭੁਖੇ ਰਹਿਣਾ, ਅੰਨ ਦਾ ਤਿਆਗ, ਰੋਜੇ ਵਰਤ ਰੱਖਣੇ ਅਤੇ (4) ਚੁੰਚ ਗਿਆਨ, ਫੋਕੀਆਂ ਫਿਲਾਸਫੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚਤੁਰਾਈਆਂ ਆਦਿ, ਨੂੰ ਮਨੋਰਥ ਸਿਧੀ ਲਈ, ਉੱਕੇ ਹੀ ਨਿਸਫਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਪਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਠਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਜੇਕਰ ਇਹ ਸਮੂਹ ਨਿਸਫਲ ਹੈ ਤਾਂ ਮਨੋਰਥ ਸਿਧੀ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਸਾਧਨ ਸਫਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਕਮਾਈ ਦੁਆਰਾ ਜੀਵ ਰੱਬ ਦੇ ਹਜ਼ੂਰ ਵਿਚ ਸਚਿਆਰ ਠਹਿਰ ਸਕੇ ਅਤੇ ਕੂੜ ਦਾ ਪੜਦਾ ਅੰਦਰੋਂ ਟੁੱਟ ਜਾਵੇ? ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਾ ਉੱਤਰ ਨਾਲ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:

(1) ਸੋਚੈ ਸੋਚਿ ਨ ਹੋਵਈ ਜੇ ਸੋਚੀ ਲਖ ਵਾਰ॥
(2)ਚੁਪੈ ਚੁਪ ਨ ਹੋਵਈ ਜੇ ਲਾਇ ਰਹਾ ਲਿਵ ਤਾਰ॥

ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਸੂਰੀ ਨੇ ਇਸ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਤੁਕ ਦਾ ਅਰਥ ਕਰਨ ਸਮੇਂ 2-3 ਪ੍ਰਮਾਣ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ‘20’ ਪਉੜੀਆਂ ਤਕ ਹਰ ਪਉੜੀ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹਰ ਤੁਕ ਦੇ ਵੱਖਵੱਖ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ/ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਪਿਛਲੀ ਪਉੜੀ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਅਗਲੀ ਪਉੜੀ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਅਰਥ ਸਮਝਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

ਅਰਥ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ‘2’ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ: ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ‘20’ ਪਉੜੀਆਂ (ਪਹਿਲੀ ਸੈਂਚੀ) ਵਿਚ ਹਰ ਤੁਕ ਇਕਾਈ ਵਿਚ ਵੰਡ ਕੇ ਅਰਥ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਅਰਥ ਲੜੀਬੱਧ ਤਰੀਕਾ ਜਾਂ ਪੈਰ੍ਹੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਰਾਗਾਤਮਕ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਲਈ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰਾ ਜੋਰ ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਉੱਪਰ ਹੀ ਦਿੱਤਾ ਹੈ? ਬਾਕੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਅਰਥ ਚਲੰਤ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹਨ।

ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਸੂਰੀ ਜੀ ਦੇ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂਮਤਿ ਭਾਉ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨੀ ਟੀਕੇ' ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਭਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਚਾਨਣਾ ਪਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ :

ਜਪੁ ਜੀ ਦੀ ਪਉੜੀ ਦੂਜੀ

ਪਉੜੀ ਦੂਜੀ

ਸੂਚਨਾ

ਪਿਛਲੀ ਪਉੜੀ ਵਿਚ ਸਚਿਆਰ ਬਣਨ ਅਤੇ ਅੰਦਰਹੁ ਕੂੜ ਦੇ ਪੜਦੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਲੈਣ ਦਾ ਕੇਵਲ ਸਾਧਨ ‘ਹੁਕਮਿ ਰਜਾਈ ਚਲਣਾ' ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਸ ਪਉੜੀ ਵਿਚ ਅਕਾਲ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦਾ ਕੁਝ ਕੁ ਵੇਰਵਾ ਵਰਣਨ ਕਰਕੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਾਂਵਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਿਰੰਕਾਰ ਦਾ ਹੁਕਮ ਸਮੁੱਚਾ, ਪੂਰਨ (ਮੁਕੰਮਲ ਤੌਰ ਪਰ) ਕਿਸੀ ਪਾਸੋਂ ਵੀ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਅੰਤ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਖ ਦੀ ਕਸਉਟੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਸੱਚੇ ਤੇ ਸੁੱਚੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ, ਏਕੰਕਾਰ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅੰਦਰ ਚੱਲਦੇ ਹਨ:

॥ਪਉੜੀ॥ (1) ਹੁਕਮੀ ਹੋਵਨਿ ਆਕਾਰ ਹੁਕਮੁ ਨ ਕਹਿਆ ਜਾਈ ॥ (2) ਹੁਕਮੀ ਹੋਵਨਿ ਜੀਅ ਹੁਕਮਿ ਮਿਲੈ ਵਡਿਆਈ ॥ (3) ਹੁਕਮੀ ਉਤਮੁ ਨੀਚੁ ਹੁਕਮਿ ਲਿਖ ਦੁਖ ਸੁਖ ਪਾਈਅਹਿ ॥ (4) ਇਕਨਾ ਹੁਕਮੀ ਬਖਸੀਸ ਇਕਿ ਹੁਕਮੀ ਸਦਾ ਭਵਾਈਅਹਿ ॥ (5) ਹੁਕਮੈ ਅੰਦਰਿ ਸਭੁ ਕੋਇ ਬਾਹਰਿ ਹੁਕਮ ਨ ਕੋਇ ॥ ਨਾਨਕ ਹੁਕਮੈ ਜੇ ਬੁਝੈ ਤ ਹਉਮੈ ਕਹੈ ਨ ਕੋਇ ॥2॥

(1) ਏਕ-ਓਅੰਕਾਰ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਸ੍ਰੀ ਕਰਤਾ ਪੁਰਖ ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਕਰ ਕੇ ਹੀ ਸਮੂਹ ਅਕਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ-ਪਰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਸ੍ਰੀ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕਾ ਹੁਕਮ, ਕਹਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਭਾਵ ਅਕਥਨੀਯ ਹੈ:

ਤੇਰਾ ਹੁਕਮੁ ਨ ਜਾਪੀ ਕੇਤੜਾ ਲਿਖਿ ਨ ਸਕੈ ਕੋਇ॥
ਜੇ ਸਉ ਸਾਇਰ ਮੇਲੀਅਹਿ ਤਿਲੁ ਨ ਪੂਜਾਵਹਿ ਰੋਇ॥

ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ:

ਕੀਮਤਿ ਕਿਨੈ ਨ ਪਈਆ॥
ਸਭਿ ਸੁਣਿ ਸੁਣਿ ਆਖਹਿ ਸੋਇ॥

ਕਿਉਂ ਜੋ ਸਾਰੇ ਸੁਣੀ ਸੁਣਾਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ:

ਸੁਣਿ ਵਡਾ ਆਖੈ ਸਭੁ ਕੋਇ॥ (ਸਿਰੀ ਰਾਗੁ ਮ:1)

ਤੇ ਸੁਣੀ ਕਹਿਣ ਵਾਲੇ ਉਤਨਾ ਹੀ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਿਤਨੀ ਸੁਣੀ ਹੈ।

ਜੇਤਾ ਸੁਨਹਿ ਤੇਤਾ ਬਖਿਆਨਹਿ॥

ਪਰ ਅਕਾਲ ਕਿਤਨਾ ਵੱਡਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਓਹੋ ਹੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਡਿਠਾ ਹੋਵੇ।

ਕੇਵਡੁ ਵਡਾ ਡੀਠਾ ਹੋਇ॥

(2) ਅਕਾਲੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਕਰ ਹੀ ਹੋਂਦੇ ਹਨ, ਸਮੂਹ ਸਥਾਵਰ, ਜੰਗਮ, ਜੀਵ ਤੇ ਹੁਕਮ ਕਰ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵਡਿਆਈ (ਮੁਕਤੀ ਆਦਿ ਦੀ) ਮਿਲਦੀ ਹੈ। (3) ਅਕਾਲ ਦੇ ਹੁਕਮ ਕਰ ਹੀ ਇਕ ਕੋਈ ਉੱਤਮ ਤੇ ਇਕ ਕੋਈ ਨੀਚ ਹੋਂਦੇ ਹਨ।

ਮਤਿ ਪੰਖੇਰੂ ਕਿਰਤੁ ਸਾਥਿ ਕਬ ਉਤਮ ਕਬ ਨੀਚ॥
ਕਬ ਚੰਦਨਿ ਕਬ ਅਕਿ ਡਾਲਿ ਕਬ ਉਚੀ ਪਰੀਤਿ॥
ਨਾਨਕ ਹੁਕਮਿ ਚਲਾਈਐ ਸਾਹਿਬ ਲਗੀ ਰੀਤਿ॥ (ਸਲੋਕ ਮ:1, ਮਾਝ ਦੀ ਵਾਰ)

ਹੁਕਮ ਕਰ ਹੀ ਲਿਖਿਆ ਦੁਖ ਸੁਖ ਪਾਂਵਦੇ ਹਨ। ਅਕਾਲੀ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਸੂਰੀ ਜੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਸਹਿਜੇ ਜੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਅਸੀਮ ਉਦੇਸ਼ ‘ਭਾਵ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ’ ਦਾ ਰੂਪ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਕੋਈ ਵਿਰਲਾ ਗੁਰਮੁਖਿ ਹੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਮਾ ਸਕੇਗਾ। ਬਾਣੀ ਦਾ ਅਰਥਾਵਣਾ ਬਹੁਤ ਕਠਨ ਹੈ।