ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਵਿਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਵਡਮੁੱਲਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਵਾਸਤਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਜਨਮ-ਦਾਤਾ ਹੋਣ ਦਾ ਮਾਣ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ, ਨਾਵਲ, ਸਰੋਦੀ ਕਾਵਿ, ਮਹਾਂ-ਕਾਵਿ, ਨਾਟਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਖੋਜ ਦਾ ਮੋਢੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।

ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਇੰਨੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਕਿ ਵਰਣਨ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਆਪ ਇਕ ਉੱਚ ਚੋਟੀ ਦੇ ਕਵੀ, ਨਾਵਲਕਾਰ, ਜੀਵਨੀਕਾਰ, ਸਾਹਿਤਕਾਰ, ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ, ਇਤਿਹਾਸਕ- ਖੋਜਕਾਰ, ਵਾਰਤਕਕਾਰ, ਅਖ਼ਬਾਰ- ਨਵੀਸ, ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ ਅਤੇ ਇਕ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਸਨ।

ਅਸੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਮਿਕਨਾਤੀਸੀ ਅਸਰ ਰੱਖਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਖਿੱਚ ਸੀ ਜੋ ਜਾਦੂ ਵਾਂਗ ਦੂਜੇ ’ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਛੱਡਦੀ ਸੀ, ਜੋ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਆਇਆ ਉਸ ’ਤੇ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੀ ਅਮਿਟ ਛਾਪ ਛਪ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਕਵੀ ਤੇ ਲਿਖਾਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਦਕਾ ਹੀ ਧਰਮ ਸਬੰਧੀ ਡੂੰਘੀਆਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ’ਤੇ ਕਈ ਗੁੰਝਲਾਂ ਖੋਲਣ ਲੱਗੇ।

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਹੀ ਨਾਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।1 ਹਥਲੇ ਲੇਖ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਅਧਿਐਨ ਵਿਚ ਦਿੱਤੇ ਯੋਗਦਾਨ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਵਾਰਾਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਸਟੀਕ, ਕਬਿਤ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ-ਦੂਸਰਾ ਸਕੰਧ ਅਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਗਿਆਰ੍ਹਵੀਂ ਵਾਰ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਭਗਤ ਮਾਲਾ ਨੂੰ ਸੰਪਾਦਨ ਕਰਨ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਕੰਮ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਹੀ ਕੀਤਾ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਇਸ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਚਾਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ:-

1. ਜੀਵਨੀ-ਮੂਲਕ
2. ਸੰਪਾਦਨਾ
3. ਇਤਿਹਾਸਕ ਖੋਜੀ
4. ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ

1. ਜੀਵਨੀ-ਮੂਲਕ
ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ ਦਾ ਸੰਮਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹ, ਸੰਤਾਨ ਆਦਿ ਦਾ ਕੋਈ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕੋਈ ਸੰਕੇਤ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਝਾਕੀ ਉੱਪਰ ਕੋਈ ਝਾਤ ਪਾ ਸਕੇ, ਪਰ ਖੋਜ ਕੀਤਿਆਂ ਕੁਝ ਅਨੁਮਾਨ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਕਈ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ, ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਘਟਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਪਰਵਾਰ ਦਾ ਇਤਨਾ ਕੁ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਸਰਕੇ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਤੇਜੋ ਨਾਮ ਦਾ ਇਕ ਸੁਹਿਰਦ ਪੁਰਖ ਵਸਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਆਪਣਾ ਬ੍ਰਿਧ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਸਮਾਂ ਭਜਨ ਵਿਚ ਗੁਜਾਰਦਾ ਸੀ। ਉਨਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਵੱਡੇ ਸਪੁੱਤਰ ਦਾ ਨਾਮ ਸ੍ਰੀ ਅਮਰਦਾਸ ਸੀ, ਜੋ ‘ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ’ ਜੀ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ) ਹੋ ਕੇ ਗੁਰੂ ਬਣੇ। ਬਾਕੀ ਤਿੰਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਦਾ ਨਾਮ ਦਾਤਾਰ ਚੰਦ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਸਨ। ਪਰ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਛਿਬਰ3, ਡਾ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ 4, ਡਾ. ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ 5 ਆਦਿ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਈਸ਼ਰ ਦਾਸ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਬੀਬੀ ਅਮਰੋ ਜੀ ਤੋਂ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਵਾਕਫ਼ੀ ਤੇ ਪਤੇ ਜਿਵੇਂ ਪੁੱਛਦੇ ਸਨ, ਉਨਾਂ ਤੋਂ ਸਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਵਜੂਦ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀ ਦੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਨਾਲ ਸ਼ਰਧਾ ਵਾਲੀ ਸਿਆਣ ਹੈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਪਰਵਾਰ ਵਿਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕਿਸੇ ਬੱਚੇ ਦਾ ਨਾਉ ‘ਗੁਰਦਾਸ’ ਰੱਖਿਆ ਜਾਣਾ ਸੰਭਾਵਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਉੱਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਦੈਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਸਿੱਖ ਸਜੇ। ਹੁਣ ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਕਿਸੇ ਬਚੇ ਦਾ ਨਾਉਂ ਗੁਰਦਾਸ ਰੱਖਣਾ ਠੀਕ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਸ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਸੋ ਇਸ ਸਮੇਂ ਬਾਸਰਕੇ ਜਾਂ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਪੁੱਜ ਕੇ ਆਪ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਨਾਉ ‘ਗੁਰ+ਦਾਸ = ਗੁਰਦਾਸ ਰੱਖਿਆ ਜਾਣਾ ਕਰੀਨੇ ਕਿਆਸ ਹੈ।6

ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜਨਮ ਬਾਰੇ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਗੁਰਿਆਈ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਮਾਤਾ ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਜੀ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੈਣ ਸੀ; ਨੂੰ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਹ ਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਹ ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਜੀ ਤੋਂ ਨਿੱਕੇ ਸਨ ਅਤੇ ਬੀਬੀ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 1590-91 ਬਿ. ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ।7 ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੁਆਰਾ ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਜੀ ਨੂੰ ਮੱਥਾ ਟੇਕਣ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਉਦਾਹਰਨ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿੱਸੇ ਪਰਸ਼ਾਦੇ ਲੰਗਰ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਲੇ ਤੇ ਆਪ ਦੇ ਪੁੱਛਣ ’ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਲੰਗਰ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੇ ਹੱਥ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪੁੱਛ ਲਵੋ, ਤਾਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਜੀ ਨੂੰ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ ਤੇ ਸਾਰਾ ਹਾਲ ਪੁੱਛਿਆ।

ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜਨਮ ਸੰਮਤ 1600 (1543 ਈ.) ਤੋਂ 1610 (1553 ਈ.) ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਆਪਣੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭੱਲਾ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ 1597 ਬਿ. ਵਿਚ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਵਿਖੇ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੀ ਇਸ ਵੰਸ਼ ਵਿਚ ਗੁਰੂ- ਘਰ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ਰਧਾ ਜਾਗ੍ਰਿਤ ਹੋਈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ 1609 ਬਿ. ਵਿਚ ਗੁਰਗੱਦੀ ਉੱਪਰ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੋਏ। ਇੱਥੋਂ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਇਹ ਅਨੁਮਾਨ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 1600-1610 ਬਿ. ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਬਹੁਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਮਤ ਇਸੇ ਕਥਨ ਦੀ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 1608 ਬਿ. (ਈਸਵੀ ਸੰਨ ਮੁਤਾਬਕ 1551 ਈ.) ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਡਾ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ9, ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ10, ਪ੍ਰੋ. ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ11, ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ12 ਆਦਿ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਹਿੱਸਾ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿਚ ਹੀ ਬੀਤਿਆ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਮੱੁਢਲੀ ਵਿੱਦਿਆ ਇੱਥੇ ਰਹਿ ਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ— ਇੱਥੇ ਇਹ ਹੋਣਹਾਰ ਬਿਰਵਾ ਫੁਟਦੀ ਮਸੂ ਭੇ ਦੀ ਉਮਰੇ ਗੁਰਮੁਖੀ, ਹਿੰਦੀ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਆਦਿ ਵਿਦਯਾ ਨਾਲ ਹਰਿਆਵਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ, ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ, ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੀ ਚੋਖੀ ਵਾਕਫ਼ੀਅਤ ਨਾਲ ਪ੍ਰਫੁਲਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਕਬਿਤ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ - ਦੂਸਰਾ ਸਕੰਧ ਵਿਚ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿਚ ਵਾਚਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਭਾਵੇਂ ਦੂਜੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਵਾਚਣ ਦਾ ਕੰਮ ਅਰੰਭਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹੀ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸਿਖੀ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ। ਸਿੱਖ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਉਹ ਇਸ ਦੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਬਣ ਚੁਕੇ ਸਨ।

ਸੰਮਤ 1631 ਵਿਚ ਜਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਗੱਦੀ ’ਤੇ ਬੈਠੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਜੰਮੂ ਆਦਿ ਵੱਲ ਜਾਂ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਸੇਵਾ ਲਈ ਬਾਹਰ ਗਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ’ਤੇ ਬੈਠਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨਵੀਂ ਗੁਰ-ਜਯੋਤੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਤੁਰ ਪਏ ਅਤੇ ਸ਼ਰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਤਾਂ ਇਹ ਵਾਕ ਕਹੇ :

ਮੋਕਉ ਸਿਖੀ ਦੇਹੁ ਮਹਾਨੀ (ਸ੍ਰੀ ਗੁ. ਪ੍ਰ. ਸੂ. ਗ੍ਰੰਥ)

ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਭੁਲੇਖੇ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਬੜੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ।14

ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਗਰੇ ਤੋਰ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਉਪਰੰਤ ਆਪ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ। ਫਿਰ ਰਾਮਦਾਸਪੁਰੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਪਏ। ਇੱਥੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਥੀਏ ਦੇ ਧਨ ਧਾਮ ਬਜ਼ਾਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਿਆ ਤਾਂ ਆਪ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਸੰਗਤ ਦਾ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸੰਕਲਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਧਾਰਿਆ ਅਤੇ ਲਿਖਾਰੀ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਮੁਕੱਰਰ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਕਾਰਜ 1601-1604 ਈ. ਤਕ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਠ ਦੇ ਭੋਗ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਨੇ ਪਾਏ ਅਤੇ ਅਰਦਾਸਾ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸੋਧਿਆ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦੀਆਂ ਕਿਰਪਾਨਾਂ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ’ਤੇ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਸੱਜੇ ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਬੈਠੇ ਲਿਖੇ ਹਨ। ‘ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਪਾ. 6ਵੀਂ’ ਅਨੁਸਾਰ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੇਵਾਦਾਰ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ :

ਤਖਤ ਪੂਜ ਕਰਿਬੇ ਨਮਿਤ ਗੁਰਦਾਸ ਭਾਈ ਠਹਿਰਾਇ॥

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਗੁਜ਼ਾਰ ਦਿੱਤੀ। ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਦਾ ਪਾਠ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਹੀ ਕੀਤਾ। ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਕਈ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਆਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਕ ਰਾਤ ਡੇਢ ਪਹਿਰ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਉੱਠੇ ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪਾਸ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਹੇ ਦੀਨ ਦਇਆਲ! ਮੇਰਾ ਅੰਤ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਮੁਸਕਰਾਏ ਫੇਰ ਗੰਭੀਰ ਰੰਗ ਵਿਚ ‘ਆਸਾ ਕੀ ਵਾਰ’ ਦੇ ਦੀਵਾਨ ਵਿਚ ਜਾ ਬੈਠੇ। ਕੁਝ ਚਿਰ ਬਾਅਦ ਭਾਈ ਜੀ ਨੇ ਬਿਨੈ ਕੀਤੀ, ਹੇ ਨਾਥ! ਮੇਰੇ ਪਰਲੋਕ ਪਿਆਨੇ ਵਿਚ ਹੁਣ ਦੇਰ ਘੱਟ ਹੈ। ਹੁਣ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਜਪੁਜੀ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਭੋਗ ਵੀ ਪਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ, ਆਪਣੇ ਸਦਾ ਲਈ ਅਹਿੱਲ ਹੋ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਘੁੱਟ ਲਿਆ। ਸਦਾ ਸਮਾਧਿ ਸਥਿਤ ਹੋ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਮੱਥੇ ਨੂੰ ਚਰਨ ਕੰਵਲ ਛੁਹਾਏ ਤੇ ਸਦਾ ਲਈ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸਰੀਰਕ ਰਸਨਾਂ ਨਾਲ ਆਖਰੀ ਵਾਕ ਕਹੇ; ‘ਹੇ ਦਾਤਾ! ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਮਾਧ ਨਹੀਂ ਬਨਾਉਣੀ, ਇਸ ਸਰੀਰ ਦੀ ਭਸਮ ਬਿਆਸਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕਰ ਦੇਣੀ। ਆਪ ਦੇ ਨੈਣਾਂ ਹੇਠ ਰੋੜ੍ਹੀ ਗਈ ਇਹ ਸੁਆਹ ਬੀ ਪਾਵਨ ਹੁੰਦੀ ਸਫਲ ਹੋ ਜਾਏਗੀ।’ ਸਤਿਗੁਰ ਜੀ ਸੁਣ ਦ੍ਰਵੇ ਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਸਦਾ ਲਈ ਬੰਦ ਹੋ ਚਲੇ ਸ੍ਰਵਣਾਂ ਨੇ ਹੁਣ ਅੰਤ ਦੀ ਵਾਰੀ ਇਹ ਗੁਰਵਾਕ ਸੁਣੇ :

ਧੰਨ ਜਨਮ ਤੁਮਾਰੋ ਜਗ ਆਯੋ॥
ਮਹਿ ਮੰਡਲ ਮਹਿਂ ਜਸੁ ਵਿਸਥਾਰਾ॥
ਪਾਇ ਪਰਮਗਤਿ ਪੰਥਪਧਾਰਾ॥
ਚਿਰੰਕਾਲ ਤੇਰੋ ਰਹਿ ਨਾਮੂ॥
ਜਾਨਹਿ ਗੁਰੂ ਪੰਥ ਅਭਿਰਾਮੂ॥(ਸ੍ਰੀ ਗੁ. ਪ੍ਰ. ਸੂ. ਗ੍ਰੰਥ, ਰਾਸ 7, ਅੰਸੂ 14, ਅੰਕ 40)

ਇਹ ਵਾਕ ਸੁਣ ਕੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਲੇਟ ਗਏ ਤੇ ਚਾਦਰਾ ਤਾਣ ਲਿਆ, ਇਉਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀਆਂ ਤਾਰਨਹਾਰ ਨਜ਼ਰਾਂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਆਪ ਦੀ ਦੇਹੀ ਨਗਰੀ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਹੋ ਗਈ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਦਾ ਸੰਮਤ 1694 ਬਿ. (ਈ. ਸੰਨ ਮੁਤਾਬਕ 1637 ਈ. ਸਹੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ16, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਜੀਵਨ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਵਿਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਪਰ ਡਾ. ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ‘ਭਟ ਵਹੀ ਤਲੌਂਡਾ ਪਰਗਨਾ ਜੀਂਦ’, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਾਲਾ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ‘ਗੁਰਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ’ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਉਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਵਰਣੇ ਵਾਕਿਆਤ ਦੇ ਆਧਾਰ ਪੁਰ ਤੇ ਜੰਤਰੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਉੱਤੇ ਦਿੱਤੇ ਤਿਥੀਵਾਰ ਮੇਲੁ ਸੰਮਤੁ 1693 ਮਿਤੀ 25 ਭਾਦਰੋਂ (25 ਅਗਸਤ 1636 ਈ.) ਨੂੰ ਹੀ ਅੰਤਿਮ ਸਚਾਈ ਮੰਨ ਲਿਆ ਹੈ।17

2. ਸੰਪਾਦਨਾ
ਸੰਪਾਦਕ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿਘ ਜੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਕ ਮੁੱਢਲੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਨਾਂ ਦੇ ਪਰਵੇਸ਼ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਜੋਕੇ ਸੰਪਾਦਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਜੇ ਨਾ ਮਾਤਰ ਹੀ ਸੀ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾ ਕੰਮ 1891 ਈ. ਵਿਚ ਵਜ਼ੀਰ ਹਿੰਦ ਪ੍ਰੈੱਸ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦੇ ਥੋੜੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਉਨਾਂ ਨੇ 1894 ਈ. ਵਿਚ ਖਾਲਸਾ ਟ੍ਰੈਕਟ ਸੁਸਾਇਟੀ ਨੂੰ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਇਸ ਸੁਸਾਇਟੀ ਨੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪ੍ਰਚਾਰ, ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਸਥਾਰ, ਆਤਮ ਸੁਧਾਰ, ਮਨਮਤ ਪਰਹਾਰ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸੁਧਾਰ ਸੰਬੰਧੀ ਸਾਹਿਤ ਛਾਪਣ ਲਈ ‘ਨਿਰਗੁਣੀਆਰਾ’ ਨਾਂ ਦੇ ਦੋ ਹਫਤੀਏ ਪੱਤਰ ਹੇਠ ਇਕ ਟ੍ਰੈਕਟ ਲੜੀ ਜਾਰੀ ਕਰ ਲਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਨ ਦੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1899 ਈ. ਵਿਚ ‘ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ’ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ।

ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਪਾਦਨ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਠੀਕ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਤੋਰਨ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਿਰ ਹੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਿਹੜੀਆਂ ਵੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਮਝਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੁਣ ਕੇ ਯੋਗ ਭਾਂਤ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ।18
ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਅਧਿਐਨ ਵਿਚ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਕੰਮ ਗਿਆਨੀ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪੰਡਿਤ ਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਕੁੰਜੀ ਅਰਥਾਤ ਵਾਰਾਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਭਾਵ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨੀ ਟੀਕਾ ਸਮੇਤ ਜੋ ਕਿ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਦਾ ਸੰਸ਼ੋਧਨ ਅਤੇ ਭਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਤੇ ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਦਾ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸੰਪਾਦਨ ਅਗਸਤ 1911 ਈ. ਨੂੰ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਤ ਸਦਨ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ 2012 ਤਕ ਇਸ ਦੀ 22 ਵਾਰ ਛਪਾਈ ਹੋ ਕੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਾਪੀਆਂ ਵਿਕ ਚੁਕੀਆਂ ਹਨ।

ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ‘ਭਗਤ ਰਤਨਾਵਲੀ’ ਜਾਂ ‘ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਭਗਤਮਾਲਾ’ ਜੋ ਕਿ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ 121 ਸਾਖੀਆਂ ਦੀ ਇਹ ਲਿਖਤੀ ਪੋਥੀ ਇਕ ਅਤਿ ਪੁਰਾਤਨ ਨੁਸਖੇ ਨਾਲ ਭਲੀ-ਪ੍ਰਕਾਰ ਸੋਧ ਕੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਅਗਸਤ 1912 ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਪਹਿਲੀ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਛੇਵੀਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਤਕ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਨਾਮਾਵਲੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।

1940 ਈ. ਵਿਚ ਆਪ ਨੇ ‘ਕਬਿਤ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ-ਦੂਜਾ’ ਸਕੰਧ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿਚ ਤਦੋਂ ਤਕ ਲਾਪਤਾ ਤੇ ਅਣਛਪੇ 119 ਕਬਿੱਤਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭ ਕੇ ਭਾਵ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨੀ ਟੀਕੇ ਸਮੇਤ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕਰ ਕੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੇ ਰਚਨਾ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਬਾਰੇ ਇਕ ਸਵਿਸਥਾਰ ਤੇ ਵਾਕਫੀ-ਭਰਪੂਰ ਭੂਮਿਕਾ ਲਿਖੀ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਦੋ ਨਵੇਂ ਤੇ ਖਾਸ ਸੰਪਾਦਕੀ ਲੱਛਣ ਅੱਖਰ-ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਦੋ ਤਤਕਰੇ ਹਨ: ਪਹਿਲਾ ਭਾਵ ਤਤਕਰਾ ਅਰਥਾਤ ਕਬਿੱਤਾਂ ਦੇ ਭਾਵ ਦੀ ਸੂਚੀ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਪਾਲ ਤਤਕਰਾ ਅਰਥਾਤ ਕਬਿੱਤਾਂ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਸਤਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਹੈ।19

ਉਪਰੋਕਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਟੀਕੇ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮਸਾਖੀ, ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ (ਕ੍ਰਿਤ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ) 14 ਜਿਲਦਾਂ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਕੋਸ਼, ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਦੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਰਚਨਾ ਤੋਸੀਫੋ ਸਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੂੰ ਉਲਥਾ ਕਰ ਕੇ ਸੰਪਾਦਨ ਦੀ ਬੜੀ ਵਿਲੱਖਣ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।

ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਇਕ ਚੇਤੰਨ ਤੇ ਪਰਬੀਨ, ਹਿੰਮਤੀ ਤੇ ਮਿਹਨਤੀ, ਸੁੱਚੇ ਤੇ ਮਿਆਰੀ ਸੰਪਾਦਕ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨ ਕਲਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੂਝ ਤੇ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਰੁਚੀ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੂਲ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਕਰ ਕੇ ਲਿਖਣ ਤੇ ਸੰਪਾਦਨ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਬਣਾਇਆ। ਆਪਣੇ ਹਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨੁਕਤੇ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਲਈ ਥਾਂ ਪੁਰ ਥਾਂ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਵਾਲੇ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

3. ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਖੋਜੀ
ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਕੇ ਪੁਰਾਤਨ ਪੁਸਤਕ ਹੱਥੀਂ-ਲਿਖੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਨੇਕ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤੀਆਂ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਪੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਵੀ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮਗਰੀ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਖੋਜ- ਪੜਤਾਲ ਲਈ ਉਹ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਇਤਿਹਾਸ-ਖੋਜਕਾਰ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੇ ਜਾਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉਹ ਵਿਗਿਆਨਕ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਵਾਂਗ ਸਮਗਰੀ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਸੋਮੇ ਨੂੰ ਘੋਖਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਐਸੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸੋਮੇ ਲੱਭ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਸ਼ਾਇਦ ਵਿਗਿਆਨਕ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਨਾ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ।

3.1 ਵਾਰਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਖੋਜ:
ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿਚ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਖੋਜੀ ਬਣ ਕੇ ਆਏ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਬਾਰੇ ਕਈ ਮਤਭੇਦ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾ ਮਤਭੇਦ ਤਾਂ ਵਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੀ ਮੰਨ ਲਓ ਤਾਂ ਕੋਈ 39, ਕੋਈ 40 ਅਤੇ ਕੋਈ 41 ਦੱਸਦਾ ਸੀ।
ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਭੁਲੇਖੇ ਦਾ ਕਾਰਨ ਛਾਪੇ ਦੀਆਂ ਪੋਥੀਆਂ ਵਿਚ ਇਕ ਇਬਾਰਤ ਦਾ ਮਿਲਣਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ:

“ਪ੍ਰਥਮ 39 ਵਾਰਾਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਭੱਲੇ ਜੀ ਦੀ ਕ੍ਰਿਤ ਹਨ॥ ਉਪਰੰਤ 1 ਵਾਰ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਬੁਧੀਵਾਂਨ ਦੀ ਕ੍ਰਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਛੇਕੜਦੀ 1 ਵਾਰ ਹੋਰ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਹੋਯਾ ਹੈ ਤਿਸਦੀ ਕ੍ਰਿਤ ਹੈ।”

ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਮਗਰੋਂ ਇਹ ਯਤਨ ਵੀ ਹੋਏ ਕਿ ਇਸ 41ਵੀਂ ਵਾਰ ਨੂੰ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਭਲੇ ਜੀ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਹੀ ਜੋੜਿਆ ਜਾਵੇ, ਜਿਵੇਂ: ਰਾਮਕਲੀ ਵਾਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਦਸਵੇਂ ਕੀ 10॥ ਬੋਲਣਾ ਗੁਰਦਾਸ ਭੱਲੇ ਜੀ ਦਾ॥ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਨੁਸਖਿਆਂ ਵਿਚ ਇਸ ਵਾਰ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਇਕ ਦੋਹਰਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਦਾਸ ਸਿੰਘ ਪੂਰਨ ਕੀਓ ਸ੍ਰੀ ਮੁਖ ਗ੍ਰੰਥ ਪ੍ਰਮਾਨ॥20 ਪਰੰਤੂ 40ਵੀਂ ਵਾਰ ਦੇ ਫੁੱਟ ਨੋਟ ਵਿਚ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਲਿਖਿਆ ਹੈ :

ਕਈ ਲੋਕ ਸ਼ੱਕ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਚਾਲੀਵੀਂ ਵਾਰ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਰਚਿਤ ਨਹੀਂ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਦੀ ਰਚੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ‘ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਪਾ. ਛੇਵੀਂ’ ਵਿਚ 40 ਵਾਰਾਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਕ੍ਰਿੱਤ ਦੱਸੀਆਂ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ :

ਵਾਰ ਚਾਲੀਸ ਰਚੋ ਤੁਮ ਪੂਰੀ॥ ਜਾਕੇ ਪੜੇ ਹੋਇ ਭ੍ਰਮ ਦੂਰੀ॥ (ਧਿਆਇ 4 ਅੰਕ 363)

ਚਾਲੀਵੀਂ ਵਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਤੇ ਖਿਆਲ ਤੇ ਬੋਲੀ ਸਭ ਪਹਿਲੀਆਂ 39 ਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਵੀ 40 ਵਾਰਾਂ ਹੀ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਭਲੇ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸਮਝਣੀਆਂ ਠੀਕ ਹਨ।21

3.2 ਕਬਿੱਤਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਖੋਜ:

1) ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਛੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਸ੍ਰੋਤ ਮਹਾਂਕਵੀ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਹੀ ਰਾਸਿ 7 ਅੰਸੂ 3 ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਅੰਕ 45 ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਦਰਜ ਹਨ।22 ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਕਈ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਪਾਠ ਅਜੇ ਤਕ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਅਸ਼ੁੱਧੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਉਤਾਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਭੁਲ ਕਰਕੇ ਜਾਪਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮੂਲ ਖਰੜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਅਸ਼ੁਧੀਆਂ ਦੂਰ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।23 ਇਨਾਂ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਟੀਕਾ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ (ਪੰਨਾ 3057 ਤੋਂ 3060) ਅਤੇ ਕਬਿੱਤ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੂਸਰਾ ਸਕੰਧ (ਪੰਨਾ 65 ਤੋਂ 69) ਵਿਚ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

2) ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਪਹਿਲਾਂ 556 ਕਬਿੱਤ ਸਵਈਏ ਹੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕਿਸੇ ਦਾ ਇਸ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ਹੋਣਾ। ਇਸ ਪਾਸੇ ਪਹਿਲਾ ਉੱਦਮ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਹੀ ਪੁੱਟਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਦੋਂ ਖੋਜ ਦਾ ਉੱਦਮ ਅਰੰਭ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਪੁਰਾਤਨ ਪੋਥੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਹ ਕਬਿੱਤ ਮਿਲੇ ਜਿਹੜੇ ਹੁਣ 556 ਤੋਂ 673 ਤਕ ਅੰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਇਕ ਪੋਥੀ ਹੋਰ ਮਿਲੀ ਜਿਸ ਵਿਚ 21 ਕਬਿੱਤ ਮਿਲੇ, ਜਿਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 15 ਤਾਂ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ 556 ਕਬਿੱਤ ਸਵਯੇ ਵਿਚ ਹੀ ਸਨ ਅਤੇ ਚਾਰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਮਿਲੇ ਕਬਿਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ ਬਾਕੀ ਦੇ ਰਹਿੰਦੇ 2 ਉਨ੍ਹਾਂ 673 ਤੋਂ ਅੱਗੇ 74, 75 ਨੰਬਰ ’ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਨਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਬਿੱਤਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕਬਿੱਤ ਸਵਯੇ ਨਾਲੋਂ ਵਖਰਿਆਣ ਲਈ ਦੂਸਰਾ ਸਕੰਧ ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠ ਅਕਤੂਬਰ 1940 ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।24 ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਬਿੱਤ-ਸਵਯੇ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 556 ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ ਤੋਂ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚਾਰ ਛੰਦਾਂ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਰਾਸ 7, ਅੰਸੂ 4 (ਅੰਕ 61 ਤੇ 62) ਅਤੇ ਅੰਸੂ 5 (ਅੰਕ 39 ਤੇ 40) ਵਿਚ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲੇ, ਤੀਜੇ ਅਤੇ ਚੌਥੇ ਦਾ ਮੂਲ ਰੂਪ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਕ੍ਰਿਤ ਕਬਿੱਤ ਸਵਈਏ ਵਿੱਚੋਂ ਅੰਕ 520, 527 ਅਤੇ 528 ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੈ ਪਰ ਦੂਜੇ ਛੰਦ ਦਾ ਮੂਲ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।25

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਦਲੀਲਾਂ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਬਿੱਤ ਸਵਯੇ ਦੂਸਰੇ ਸਕੰਧ ਵਿਚ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ, ਕਾਫੀ ਠੋਸ ਹਨ, ਜਿਸ ਬਾਬਤ ਉਨਾਂ ਨੇ ਫੁੱਟ ਨੋਟਾਂ ਵਿਚ ਹਰ ਥਾਂ ਸੰਕੇਤ ਦਿਤੇ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਆਪ ਪੰਨਾ 11 ਤੋਂ 14 ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਜੋ ਕਿ ਕਬਿੱਤ ਸਵਯੇ ਦੇ ਲਿਖਾਰੀ ਬਾਰੇ ਸੰਸੇ ਨਿਰੁੱਤਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਫੀ ਹਨ। ਕਬਿੱਤ ਸਵਯੇ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਦੁਹਰਾਓ, ਵਾਕ ਰਚਨਾ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ, ਸ਼ੈਲੀ, ਵਿਸ਼ੇ ਆਦਿ ਦੀ ਪਹਿਲੇ ਸਕੰਧ ਦੇ ਕਬਿੱਤਾਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕਰਕੇ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਹੈ।26

3) ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਸਿੱਖੀ ਸਿਦਕ, ਘੋੜੇ ਖਰੀਦਣ ਅਤੇ ਵਾਪਸ ਸੱਦੇ ਜਾਣਾ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਸੰਗ ਛੇਵੇਂ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਸਮੇਂ ਲਿਖੇ ਹਨ ਪਰ ‘ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਘੋੜਿਆਂ ਵਾਲਾ ਤੇ ਨੱਸ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਪੰਜਵੇਂ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹੋਇਆ ਤੇ ਵਾਪਸ ਛੇਵੇਂ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਸੱਦਿਆ। ਇਹ ਗੱਲ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿਉਂ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੇ ਛੇਵੇਂ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੀ ਗੁਰਿਆਈ ਵੇਲੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੱਸੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਹਿਰਦੇਵੇਦਕ ਸਾਕਾ ਵਰਤ ਜਾਏ ਤੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰੇਮੀ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਲੁਕੇ ਬੈਠੇ ਰਹਿਣ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆਪ ਨਾ ਜਾਣ, ਨਾਲ ਹੀ ਜਦ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੰਨੀ ਨੇੜੇ ਦੀ ਸਾਕਾਦਾਰੀ ਸੀ ਕਿ ਆਪ ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਮਾਮਾ ਜੀ ਲਗਦੇ ਸਨ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚੀ ਪਉੜੀ— ਗੁਰ ਅਰਜਨ ਵਿਟਹੁ ਕੁਰਬਾਣੀ ਤੋਂ ਐਉਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਓਸ ਸਾਕੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਨ ਨਾ ਹੀ ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਵੇਲੇ ਰਾਜਸੀ ਠਾਠ ਬੱਝਾ ਸੀ ਨਾ ਹੀ ਸਿੱਖ ਡੋਲੇ ਸਨ, ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਾਂਗ ਵਰਤਾਉਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਤਾਂ ਕਸਵਟੀ ਕਿਸ ਗਲ ਦੀ ਲਾਉਣੀ ਸੀ।27

4) ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਵੱਲੋਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸਿਧਾਂ ਨਾਲ ਗੋਸ਼ਟ ਨੂੰ ‘ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮਸਾਖੀ’ ਵਿਚ ਦਿੱਤੇ ਵਰਣਨ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਚੰਗਾ ਮੰਨਿਆ ਹੈ।28 ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਇਕ ਉੱਚੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ-ਖੋਜੀ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੋਈ ਵੀ ਗੱਲ ਬਿਨਾਂ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਆਖੀ; ਜਿੱਥੇ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਦਾ ਤੱਥ ਕੱਢਣਾ ਹੋਵੇ, ਉਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉੱਚਿਤ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਗੱਲ ਨੂੰ ਵਾਜਬ ਅਤੇ ਠੋਸ ਕਦਮੀ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਸਮੇਤ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ।

3.3 ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਭਗਤਮਾਲਾ :
ਸਾਖੀ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਕੀ ਵਾਰ ਗਿਆਰ੍ਹਵੀਂ ਦਾ ਟੀਕਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਭਗਤਮਾਲਾ ਸਿਰਲੇਖ ਅਧੀਨ ਇਹ ਕਾਰਜ ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ 1912 ਈ. ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ 2011 ਤਕ ਇਸ ਦੇ 11 ਐਡੀਸ਼ਨ ਛਪ ਚੁਕੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਾਰਜ ਉੱਤੇ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਾਰਜ ਹੋਏ ਪਰ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਕਾਰਜ ਪ੍ਰਥਮ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਸ ਪੋਥੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਲਈ 1892 ਬਿ. (1835 ਈ.) ਵਾਲੇ ਖਰੜੇ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਖਰੜੇ ਦੀ ਛਪਾਈ ਲਈ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਪੋਥੀਆਂ ਦੇਖੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਕਿ ਗਿਆਰ੍ਹਵੀਂ ਵਾਰ ਦਾ ਟੀਕਾ ਸ਼ੁਧ ਤੇ ਦਰੁੱਸਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।

ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਭਗਤਮਾਲਾ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹੋਏ ਕਾਰਜ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ: ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ (ਲਾਂਬਾ) (ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਭਗਤਮਾਲਾ, ਮਿਤੀ ਹੀਣ), ਡਾ. ਧਰਮ ਚੰਦ ਬਾਤਿਸ਼ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਭਗਤਮਾਲਾ: ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਨ, 1979), ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਸਿੰਘ (ਬੇਦੀ) (ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਭਗਤਮਾਲਾ, 1994 ਦੂਜੀ ਵਾਰ), ਡਾ. ਮਲਕਿੰਦਰ ਕੌਰ (ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ : ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਭਗਤਮਾਲਾ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ, 2010), ਸ. ਸ. ਪਦਮ (ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਭਗਤਮਾਲਾ, 2013) ਆਦਿ।

4. ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ
ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਅਰਥ ‘ਟੀਕਾ’ ਜਾਂ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ‘ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ’ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਮੂਲ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਮੂਲ ਸੰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿਚ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਸਹਿਤ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਤੇ ਬਾਣੀ-ਵਿਆਖਿਆ ਆਪਣੇ ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਵੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਰਹਿਣ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ-ਵਿਆਖਿਆ ਵਿਚ ਸਪੱਸ਼ਟ ਵੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।29 ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੁਰਾਣੀ ਰੂੜ੍ਹੀਆਂ ਦੀ ਲੀਹ ਉੱਪਰ ਤੁਰ ਕੇ ਜਿੱਥੇ ਗਲਪ-ਰਚਨਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬਾਣੀ-ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਸੰਥਯਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਇਸ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਮੋੜ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਆਖਿਆ-ਵਿਧੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਪੈਟਰਨ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦ-ਅਰਥ, ਤੁਕ-ਅਰਥ ਆਦਿ ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀ। ਇਹ ਤਾਂ ਬਾਣੀ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਥੀਮਿਕ ਪੈਟਰਨ ਤੀਕ ਪੁੱਜ ਕੇ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ।30

ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਹਉਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਵੇਂ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਤੇ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਉਤੇ ਗਿਆਨੀ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿਘ ਜੀ ਦਾ ਅਸਰ ਤਾਂ ਹੈ, ਪਰ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵਿਆਖਿਆ ਤੇ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਇਕ ਨਵੀਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਮੁਢ ਬੰਨ੍ਹਿਆ।31
ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਲਈ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਆਪਣਾ ਭਾਵ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਕਬਿੱਤ ਸਵਈਏ ਅਤੇ ਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਮਾਣ ਵਰਤੇ ਹਨ।

ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਸਦਾ ਥਿਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਦੋ ਸੇਵਾ ਦੇ ਕੰਮ ਹਨ। ਇਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨਾਲ ਬੈਠ ਕੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਇਕੱਤਰ ਤੇ ਸੰਕਲਿਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਆਪਣੀ ਹੱਥੀਂ ਲਿਖਣੀ। ਦੂਸਰਾ ਕੰਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਸਚਮੁਚ ਕੁੰਜੀ ਦਾ ਕੰਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਜੋ ਬਾਣੀ ਗੁਰਦਾਸ ਕੀ ਗੁਰ ਮਹਿਮਾ ਭਾਰੀ।
ਸਿੱਖੀ ਪ੍ਰਾਪਤਿ ਪਠੇ ਤੇ ਇਮ ਲੇਹੁ ਬਿਚਾਰੀ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁ. ਪ੍ਰ. ਸੂ. ਗ੍ਰੰਥ, ਰਾਸ 3, ਅੰਸੂ 33, ਅੰਕ 14)

ਸ. ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀਪ ਅਨੁਸਾਰ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਜਾਂ ਸਦਾਚਾਰਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਹੀ ਮਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ।33 ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਅਧਿਐਨ ਵਿਚ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਯੋਗਦਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਵਾਰਾਂ ਦਾ ਸਟੀਕ ਹੈ। ਜੋ ਮੁੱਢਲੀ ਦੇਣ ਵਜੋਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਅਧਿਐਨ ਵਜੋਂ ਹਰ ਖੋਜਕਾਰ ਲਈ ਬੁਰਜ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਇਕ ਚੋਟੀ ਦੇ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਵਿਚ ਇਕ ਅਜੀਬ ਚਮਤਕਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਰਾਹੀਂ ਧੁਰ ਅੰਦਰ ਤਕ ਜਜ਼ਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ‘ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਚਮਤਕਾਰ’ ਹੋਵੇ ਭਾਵੇਂ ਨਿੱਕੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਰਹੱਸਮਈ ਵਾਤਾਵਰਨ ਹੋਵੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਤੇ ਰਚਨਾ ਦਾ ਕਾਇਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ:

ਪ੍ਰਿਥਮੈ ਸਾਸਿ ਨ ਮਾਸ ਸਨਿ ਅੰਧ ਧੁੰਧ ਕਛੁ ਖਬਰਿ ਨ ਪਾਈ।
ਰਕਤਿ ਬਿੰਦ ਕੀ ਦੇਹ ਰਚਿ ਪਾਂਚਿ ਤਤ ਕੀ ਜੜਿਤ ਜੜਾਈ।

ਪਹਿਲੇ-ਪਹਿਲ (ਜਦੋਂ) ਸਾਸ ਅਤੇ ਮਾਸ (ਕੁਝ ਬੀ) ਨਹੀਂ ਸੀ, (ਤਦੋਂ) ਅੰਧ ਧੁੰਦ (ਹਨੇਰ ਘੁੰਮ ਘੇਰ ਸੀ) ਕੁਝ ਸੋਝੀ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ ਸੀ। (ਮਾਤਾ ਦੇ) ਲਹੂ ਤੇ (ਪਿਤਾ ਦੇ) ਬੀਰਜ ਦੀ ਦੇਹ ਬਣਾ ਕੇ (ਉਸ ਨੇ) ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਜੜਾਉ ਜੜ ਦਿੱਤਾ।34 (ਵਾਰ 1: 2)

ਜੈਸੇ ਲਾਖ ਕੋਰਿ ਲਿਖਤ ਨ ਕਨ ਭਾਰ ਲਾਗੈ
ਜਾਨਤ ਸੁ ਸ੍ਰਮ ਹੋਇ ਜਾਂ ਕੈ ਗਨ ਰਾਖੀਐ॥

ਜਿਵੇਂ ਲਖਾਂ ਕ੍ਰੋੜਾਂ (ਦੀ ਰਕਮ) ਲਿਖਕੇ (ਚੁਕੀਏ ਤਾਂ) ਕਿਨਕਾ ਮਾਤਰ ਬੀ ਭਾਰ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ, (ਪਰ) ਜਿਸਦੇ (ਸਿਰ ਵਡੀ ਰਕਮ) ਗਿਣਕੇ ਰੱਖ ਦੇਈਏ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ (ਕਿੰਨੀ ਕੁ) ਖੇਚਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। (ਜਿਵੇਂ) ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਕਿਹਾਂ ਅਰਮ ਪਦ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ, ਜਦ ਤਕ ਜੀਭ ਨਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਸੁਹਣਾ ਰਸ ਨਾ ਚਖੀਏ।35 (ਕਬਿੱਤ 585)

ਸਾਰੰਸ਼

ਸਾਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਇਹੀ ਕਹਾਂਗੇ ਕਿ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਉੱਪਰ ਹੋ ਰਹੇ ਹਰ ਕਾਰਜ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸੰਪਾਦਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਭਾਵੇਂ ਪੁਸਤਕ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਭਾਵੇਂ ਉਪਾਧੀ-ਸਾਪੇਖ ਕਾਰਜ ਅਤੇ ਭਾਵੇਂ ਕਿਸੇ ਖੋਜ ਪੱਤਰ/ਲੇਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੋਵੇ, ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਹੋਏ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜਗ੍ਹਾ- ਜਗ੍ਹਾ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਅਜਿਹੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਭਾਵੇਂ ਅਸੀਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨਾਲ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਪਰ ਸੱਚਮੁਚ ਹੀ ਚੰਗੇ ਸੰਪਾਦਕ, ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਖੋਜੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਇਕ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਘਾਲਣਾ ਬੜੀ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਨਾਮ ਅਜੋਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਰ ਖੋਜਾਰਥੀ ਦੇ ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਦੀ ਪੁਸਤਕਾਵਲੀ ਵਿਚ ਸੁਭਾਇਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਖੋਜਾਰਥੀ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਇਕ ਰੋਲ ਮਾਡਲ ਵਾਂਗ ਵਡਮੁੱਲੇ ਯੋਗਦਾਨ ਵਜੋਂ ਸਹਾਇਕ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੇ ਰਹਿਣਗੇ।