ਜਗਤ-ਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ‘ਕਿਰਤ ਕਰੋ, ਨਾਮ ਜਪੋ ਅਤੇ ਵੰਡ ਛਕੋ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰਖੀ। ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਸਿਧਾਂਤ ਸਮਾਜਿਕ (ਕਿਰਤ ਕਰੋ), ਧਾਰਮਿਕ (ਨਾਮ ਜਪੋ) ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ (ਵੰਡ ਛਕੋ) ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਹਨ। ਸਿੱਖੀ ਸਰਬੱਤ ਦਾ ਭਲਾ ਮੰਗਦੀ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਪਰਮ ਮਨੁੱਖ ਬਣਾ ਕੇ ਸਮੁੱਚੇ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਚ ਹਲੀਮੀ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲੇਖ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਉਪਰੋਕਤ ਤਿੰਨੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੇਵਲ ‘ਵੰਡ ਛਕਣ’ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦੇ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਇਸ ਲੇਖ ਨੂੰ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਹਿਲੇ ਵਿਚ ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਸੱਚੀ-ਸੁੱਚੀ ‘ਕਿਰਤ’ ਕਮਾਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਵਿਚ ‘ਨਾਮ’ ਰੂਪੀ ਕਮਾਈ ਦੇ ਵੰਡ ਛਕਣ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ‘ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ’ ਸਿੱਖ-ਆਚਰਨ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਖੂਬੀ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਸਿੱਖ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਰਦਾਸ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਅੱਗੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ‘ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ’ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ‘ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ' ਤੋਂ ਮਾਨਸਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਉੱਨਤੀ ਦਾ ਬੋਧ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਇਹ ਭਾਵਨਾ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਨੂੰ ਸੁਖ-ਦੁਖ, ਖੁਸ਼ੀ-ਗਮੀ ਆਦਿ ਹਰ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਸਦਾ ਨਿਰਲੇਪ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਸੰਪੂਰਨ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਜੋ ਨਰੁ ਦੁਖ ਮੈ ਦੁਖੁ ਨਹੀ ਮਾਨੈ॥ ਸੁਖ ਸਨੇਹੁ ਅਰੁ ਭੈ ਨਹੀ ਜਾ ਕੈ ਕੰਚਨ ਮਾਟੀ ਮਾਨੈ॥ ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਡਾ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ ਅਨੁਸਾਰ ਆਸ਼ਾਵਾਦ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ‘ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ’ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਬੋਧਕ ਹੈ, ਜੋ ਸਥਿਰ, ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਭਰਪੂਰ, ਭੈ-ਰਹਿਤ, ਚਿੰਤਾ-ਮੁਕਤ ਅਤੇ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮਰੱਥ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਕ ਗੁਰਸਿੱਖ, ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤਾਂਕਿਰਤ ਕਰੋ, ਨਾਮ ਜਪੋ ਅਤੇ ਵੰਡ ਛਕੋ ਉੱਤੇ ਪਹਿਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਮਾਨਵ-ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਲਈ ਸਹਾਈ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਜਗਤ-ਗੁਰੂ ਦੇ ਤੀਜੇ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤ ‘ਵੰਡ ਛਕਣ’ ਤੋਂ ਭਾਵ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰਨਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨਾ। ਇਸ ਵਿਚ ‘ਕਿਰਤ’ ਅਤੇ ‘ਨਾਮ’ ਰੂਪੀ ਕਮਾਈ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਹ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਲੋੜਵੰਦ ਨੂੰ ਦੇਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ। ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਵਾਕ ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੀ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਿਚ ਰੱਖਦਾ ਸੀ: “ਬਹੁਤਾ ਜੁੜੇ ਨਾ, ਖਾਣੋ ਥੁੜੇ ਨਾ, ਖਾਲੀ ਕੋਈ ਮੁੜੇ ਨਾ।” ਡਾ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਰਤ ਕਮਾਈ ਅਤੇ ਨਾਮ ਸਾਧਨਾ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੀਆਂ ਪੂਰਕ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਆਪਸ ਵਿਚ ਪਰਸਪਰ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ। ਧਨ, ਸੰਪਤੀ ਆਦਿ ਦਾ ਇਕੱਠ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੀ ਲੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਗਰੀ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਦੇਣੀ ਵਾਜਬ ਹੈ।

ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਉਸ ਅਨੁਸਾਰੀ ਜੀਵਨ ਇਖ਼ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਅਮਲੀ ਕਾਰਵਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ‘ਵੰਡ ਛਕਣ' ਵਾਲਾ ਰੱਬੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਆਪ ਮੁਹਾਰੇ ਫੁਟ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ‘ਵੰਡ ਛਕੋ’ ਦੇ ਵੀ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਦਾਨ-ਪੁੰਨ ਵਾਲੇ ਕਰਮ-ਕਾਂਡੀ, ਪੁਰਾਤਨ, ਕੱਚੇ ਜਾਂ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਰੋਧੀ ਬਣਾਵਟੀ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਹੋਣਗੇ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਵੀ, ‘ਵੰਡ ਛਕੋ' ਦੇ ਉਹੀ ਪੁਰਾਤਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਅਤੇ ਮਨ-ਮਰਜ਼ੀ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਗੁਆਚ ਜਾਵਾਂਗੇ, ਜਿਸ ਚਿਕੜ ਵਿੱਚੋਂ ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੁਆਰਾ ਅਨੇਕ ਘਾਲਣਾ ਘਾਲ ਕੇ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਵੰਡ ਛਕੋ' ਦੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਰਥ ਬੋਧ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ ਜੀਵਨ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਸਹੀ ਸੇਧ ਦੇ ਸਕੇਗਾ।

ਜਗਤ-ਗੁਰੂ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਕਾਲ ਵਿਚ ਹੋਏ ਉਪਦੇਸ਼ਕਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਿਹਾ। ਅਜਿਹੇ ਸਾਧਾਂ, ਸੰਤਾਂ, ਜੋਗੀਆਂ, ਨਾਥਾਂ, ਮਹੰਤਾਂ ਆਦਿ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਲੱਭੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਸਾਧਾਂ-ਸੰਤਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਤੋਂ ਵਰਜ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਲਗਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ‘ਵੰਡ ਛਕਣ’ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ‘ਕਿਰਤ’ ਅਤੇ ‘ਨਾਮ’ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾ ਜੁੜਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭੁੱਖੇ ਸਾਧੂਆਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਲੰਗਰ ਛਕਾਉਣਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਨਾਮ ਜਪਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣਾ ਵੀ ਸੀ। ਅਜੋਕੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ‘ਵੰਡ ਛਕਣ’ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਬੜੇ ਹੀ ਸੰਕੁਚਿਤ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਲਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ‘ਵੰਡ ਛਕਣ’ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਅਮਲ ਵਿਚ ਲਿਆਉਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਮਾਜਿਕ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿਧਾਂਤਾਂ (ਕਿਰਤ ਕਰੋ, ਨਾਮ ਜਪੋ ਅਤੇ ਵੰਡ ਛਕੋ) ਨੂੰ ਇਕ ਲੋਕ ਲਹਿਰ ਵਜੋਂ ਉਭਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਸੱਭਿਅਕ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਹੋ ਸਕੇ* ਅਤੇ ਹਰ ਸਿੱਖ, ਇਸ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕੇ। ਅੱਗੇ ਅਸੀਂ ‘ਵੰਡ ਛਕਣ' ਨੂੰ ਮੁੱਢਲੇ ਦੋ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ‘ਕਿਰਤ’ ਅਤੇ ‘ਨਾਮ’ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਾਂਗੇ। ਕਿਰਤ ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਅਨੁਸਾਰ “ਕਿਰਤ/ਕਿਰਤਿ’ ਦੇ ਅਰਥ ਕਰਮ, ਕੰਮ, ਮਿਹਨਤ, ਘਾਲ ਆਦਿ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।“ ਉਹ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਅਤੇ ਜ਼ਿਮੇਵਾਰੀਆਂ ‘ਕਿਰਤ’ ਹਨ, ਜੋ ਦਸਾਂ ਨਹੁੰਆਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਘਾਲ ਕਮਾਈ ਦੁਆਰਾ ਆਪ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੱਚੀ ‘ਕਿਰਤ’ ਜ਼ਰੂਰ ਰੱਬ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਧ ਅਤੇ ਕਿਰਤੀ ਦੇ ਲੱਛਣ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।੬ ਕਰਤਾਰੀ ਬਿਰਤੀ’ ‘ਕਿਰਤ' ਦੀ ਬਿਰਤੀ ਹੈ, ਵਿਹਲੜ ਦੀ ਨਹੀਂ। ਗੁਰੂ ਬਾਬੇ ਦੇ ਧਰਮ ਵਿਚ ਉਪਾਸਨਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ‘ਕਿਰਤ’ ਕਰਨੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਦਾ ਉਸਾਰੂ ਹੋਵੇ। ‘ਕਿਰਤ’ ਬਾਬੇ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਹੈ। ਕਿਰਤ ਮਨੁੱਖ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਉਹ ਮਿਹਨਤ ਜਾਂ ਘਾਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਸਵੈ-ਨਿਰਭਰ ਰਹਿਣ ਲਈ ਨੇਕ ਸਾਧਨਾ ਦੁਆਰਾ ਉਪਜੀਵਕਾ ਕਮਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਉਂ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਵਿਅਕਤੀਤਵ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਉੱਚਿਤ ਉਸਾਰੀ ਕਰ ਕੇ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਮਕਾਲੀ ਹਿੰਦੂ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂਆਂ ਦੀਆਂ ਮੰਗ ਖਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪਰੰਪਰਕ ਲੀਹਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਦਿਆਂ ਕਿਰਤ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਨਵਾਂ ਜੀਵਨ ਸਿਧਾਂਤ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।੯ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਧਰਮ ਦੀ ਨੇਕ ‘ਕਿਰਤ’ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਕਰਤੇ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਦਾ ਜ਼ਰੀਆ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਸ ਅੰਦਰ ਸਦਾ ਵਿਗਾਸ (ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ) ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸੋ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਤੋਂ ਇਹ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਕਿਰਤ ਕਮਾਈ ਦਾ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕਾਰਜ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰ ਦੇਵੇ। ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਵੰਡ ਛਕਣ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਭਾਵਨਾ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਹੀ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ :

ਘਾਲਿ ਖਾਇ ਕਿਛੁ ਹਥਹੁ ਦੇਇ॥ ਨਾਨਕ ਰਾਹੁ ਪਛਾਣਹਿ ਸੇਇ ॥1॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1245)

ਉਕਤ ਪੰਕਤੀ ਵਿਚ ‘ਘਾਲਿ’ ਤੋਂ ਭਾਵ ਮਿਹਨਤ-ਮੁਸ਼ੱਕਤ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਦਸਾਂ-ਨਹੁੰਆਂ ਦੀ ਕਿਰਤ-ਕਮਾਈ ਤੋਂ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਖਾਇ’ ਤੋਂ ਭਾਵ ਕੇਵਲ ‘ਖਾਣ’ ਤੋਂ ਨਾ ਹੋ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ, ਪਰਵਾਰਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਹੈ। ‘ਖਾਇ' ਦੀ ਗੁਰਮਤਿ ਰਮਜ਼ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਕਰਮ ਕਾਂਡ ਵਰਤ/ਅੰਨ-ਤਿਆਗ ਆਦਿ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਵੇਂ ਹੀ ‘ਦੇਇ’ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਭਾਵ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਦਾਨ-ਪੁੰਨ ਤੋਂ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਗੁਰਮਤਿ ਧਾਰਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਆਪਸ ਵਿਚ ‘ਵੰਡ ਛਕਣ’ ਤੋਂ ਹੈ। ਇਸ ਅਨੁਸਾਰੀ ਅਮਲੀ ਪਹੁੰਚ ਇਖ਼ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਮਦਦ ਕਰਨੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਵੀ ‘ਘਾਲਿ ਖਾਇ’ ਦੀ ਮੰਜਿਲ ਤਕ ਅੱਪੜ ਸਕਣ, ਨਾ ਕਿ ਜੀਵਨ ਭਰ ਦੂਜੇ ਦੇ ਆਸਰੇ ਦੀ ਹੀ ਤਾਕ ਤੱਕੀ ਰੱਖਣ। ਜਿਸ ਗੁਰਸਿੱਖ ਨੇ ਕਿਰਤ ਅਤੇ ਵੰਡ ਛਕਣ ਵਾਲੇ ਅਜਿਹੇ ਗਾਡੀ ਰਾਹ ਨੂੰ ਲੱਭ ਲਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਮੁੱਚੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ‘ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ’ ਵਾਲੀ ਆਤਮਿਕ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਅਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਉੱਪਰ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਲੱਗਭਗ 18 ਸਾਲ ਖੇਤੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਆਪਣੀ ‘ਕਿਰਤ’ ਕਮਾਈ ਦੌਰਾਨ ਆਪ ਕਿਰਤ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਉਪਜ ਨੂੰ ਸਮੂਹਿਕ ਲਾਭ ਲਈ ਵਰਤਦੇ ਅਤੇ ਆਏ-ਗਏ ਨਾਲ ‘ਵੰਡ ਛਕਦੇ ਰਹੇ। ਆਪ ਦੀ ਕਿਰਤ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਸਮੂਹਿਕ ਲਾਭ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਪ੍ਰੋ. ਮਨਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਦੁਆਰਾ ਸੱਚੇ ਸੌਦੇ ਦੀ ਸਾਖੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮੋਦੀਖਾਨੇ ਵਿਚ ‘ਤੇਰਾ ਤੇਰਾ' ਦੀ ਧੁਨ ਤਕ; ਵੇਈਂ ਨਦੀ ਦੀ ਸਾਖੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਜਗਨਨਾਥ ਪੁਰੀ ਦੀ ਆਰਤੀ ਤਕ; ਮੱਕੇ ਤੇ ਹਸਨ ਅਬਦਾਲ ਦੀ ਸਾਖੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਲੰਗਰ ਤਕ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੇ ਅਚਲ ਬਟਾਲੇ ਦੀਆਂ ਗੋਸ਼ਟਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਚ ਕਿਰਸਾਣੀ ਕਰਨ ਤਕ, ਸਭ ਥਾਈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ‘ਕਿਰਤ’ ਅਤੇ ‘ਨਾਮ’ ਦੀ ਵੰਡ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਵੰਡਿਆ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।

ਵੰਡ ਕੇ ਛਕਣ ਦਾ ਭਾਵ ਇਹ ਨਹੀਂ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿ ਜਿੰਨਾ ਅਸੀਂ ਦੇਵਾਂਗੇ ਉਸ ਤੋਂ ਦੁੱਗਣਾ, ਤਿਗੁਣਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ। ਕਈ ਵੰਡ ਕੇ ਛਕਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਇਸੇ ਪੱਖੋਂ ਹੀ ਲੈ ਕੇ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦਾਨੀ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਦੇਣ ਦੇ ਖਿਆਲ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਲੋੜਵੰਦ ਨੂੰ ਕੁਝ ਦੇਣ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰੰਤੂ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਨੂੰ ਦਿੰਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਕਰਤਾਰ ਪਾਸੋਂ ਸੌ ਗੁਣਾ ਵਧੀਕ ਮੰਗਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਕਿ ਜਗਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਦਾਨ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰੇ, ਜਿਵੇਂ:

ਸਤੀਆ ਮਨਿ ਸੰਤੋਖੁ ਉਪਜੈ ਦੇਣੈ ਕੈ ਵੀਚਾਰਿ॥
ਦੇ ਦੇ ਮੰਗਹਿ ਸਹਸਾ ਗੂਣਾ ਸੋਭ ਕਰੇ ਸੰਸਾਰੁ॥

ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸਿੱਖ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਧਰਮ ਦੀ ਕਿਰਤ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਦਸਵੰਧ ਦੇ ਸੁਨਹਿਰੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਸ਼ਖ਼ਸੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਥਾਂ ਭਾਈਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਬਸਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਜੇਕਰ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਫਰੋਲਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਸਿਖ਼ਰ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਅਜਿਹੇ ਸਿੱਖ ਵੀ ਪਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੌਮ ਅਤੇ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਘਰ ਅਤੇ ਜਾਨਾਂ ਤਕ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਅਜਿਹੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ, ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ, ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਸ਼ਹੀਦ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਭਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦੀ ਬਿਰਤੀ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਉਹੀ ਮਨੁੱਖ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਨੇਕ ਕਿਰਤ ਕਮਾਈ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੰਗੀ-ਸਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹਾ ਉਹੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਘਾਲਣਾ ਘਾਲਦਾ ਹੋਵੇ, ਕਿਉਂ ਜੋ ਕਰਤਾਰ ਦੇ ਸਿਮਰਨ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਕਿਰਤੀ ਘਾਲ-ਕਮਾਈ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣ ਕੇ ‘ਵੰਡ-ਛਕਣ’ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਸੇਧ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਬਿਰਤੀ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਦਾ ਆਤਮਿਕ ਖੇੜਾ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਵਿਸਮਾਦ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਉਂ ਉਸ ਦੀ ਸੁਰਤ ਕਿਸੇ ਰੁਅਬ, ਦਬਦਬੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਦੱਬੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਸਗੋਂ ਮਹਾਨਤਾ ਦੀ ਛੁਹ ਤੋਂ ਉਸ ਦਾ ਉਥਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉੱਚੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਥਾਨ ਦੇ ਇਸ ਅਹਿਸਾਸ ਤੋਂ ਸਰੂਰ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਵੰਡ ਛਕਣ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਮੂਲ ਉਦੇਸ਼ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਮਨੁੱਖਤਾ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਨਾ ਬਰਾਬਰੀ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਾਂਝ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਵੰਡ ਕੇ ਛਕਣ ਨਾਲ ਇਕ ਗੁਰਸਿੱਖ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸਮੁੱਚੀ ਮਾਨਵਤਾ ਲਈ ਅਥਾਹ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪ੍ਰਬਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੁਜਾਰੀ ਜਗਤ ਜੋ ਦਾਨ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਉੱਤੇ ਹੀ ਪਲਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਦੇ ਲਾਰੇ ਅਤੇ ਨਰਕ ਦੇ ਡਰ ਦੇ ਕੇ ਰੱਜਵਾਂ ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਜਗਤਦੇ ਸਿਧਾਂਤ (ਵੰਡ ਛਕੋ) ਨੇ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਦੇ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹੇਠ ਭੋਲੀ-ਭਾਲੀ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਲੁੱਟਣ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਕਮਾਈ ਲਈ ਵਿਹਲੜਾਂ ਵਾਲੇ ਰਸਤੇ ਅਪਣਾਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ‘ਵੰਡ ਛਕੋ' ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ ਕਿੱਥੋਂ ਬਣੇਗੀ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਾਂ ਅਪਣਾ ਢਿੱਡ ਹੀ ਵੱਡਾ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵੰਡ ਛਕਣ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਹਉਮੈਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਦੀਵੀਂ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਅਸਲ ਪੂਰਤੀ ਸੱਚੀ ‘ਕਿਰਤ’ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਢੰਗ-ਤਰੀਕੇ ਦੁਆਰਾ ਇਕਠੀ ਕੀਤੀ ਮਾਇਆ ਵਿੱਚੋਂ ਹਉਮੈਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਲਈ ਦਿੱਤੇ ਦਾਨ ਤੇ ਲਗਾਏ ਭੰਡਾਰੇ, ਕਿਸੇ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਅਤੇ ਮਲਕ ਭਾਗੋ ਦੀ ਸਾਖੀ ਉਕਤ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰੋੜਤਾ ਲਈ ਕਾਫੀ ਹੈ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਥਾਨਾਂ ’ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਜੀਵਨ ਸੇਧ ਦਿੰਦਿਆਂ ‘ਵੰਡ ਛਕਣ’ ਦਾ ਜੋ ਸਿਧਾਂਤ ਸਾਨੂੰ ਦਿੱਤਾ, ਉਸ ਵਿਚ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਘਾਲਣਾ ਵਾਲੀ ‘ਕਿਰਤ' ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਦਰਜ ਕੀਤਾ। ਦਸਵੰਧ ਪ੍ਰਥਾ ਵੀ ‘ਵੰਡ ਛਕਣ' ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਅਧੀਨ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਕਮਾਈ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਕੌਮ ਦੇ ਉਸਾਰੂ ਕਾਰਜਾਂ ਲਈ ਸਿਆਣਪ ਨਾਲ ਸੋਚ-ਸਮਝ ਕੇ ਵਰਤ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਸੋਚਣ ਅਤੇ ਸਮਝਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ, ਜੋ ਧਨ ਸਾਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਅਪਾਰ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕੀ ਗੁਰੂ ਦੀ ਮੱਤ ਨਾਲ ਕੌਮ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ?

2. ਨਾਮ ਸ. ਤਰੋਲਕ ਸਿੰਘ ਕੰਵਰ ਆਪੀਨ੍ਹੈ ਆਪੁ ਸਾਜਿਓ ਆਪੀਨ੍ਹੈ ਰਚਿਓ ਨਾਉ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰਦਿਆਂ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੀ ਕੋਈ ਐਸੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਜੋ ‘ਆਪਣੇ ਆਪ' ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਆਪ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਾਜਣਾ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਸੰਕਲਪ ਹੈ, ਜੋ ਅਵੱਸ਼ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਕਾਲ ਕਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਉਤਪਾਦਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਉਪਰੰਤ ਅਜਿਹੀ ਉਤਪਾਦਨਾ ਦੇ ਨਿਰੂਪਣ ਦਾ ਸੁਆਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਿਰੂਪਣ ਨਾਮ ਰਚਨਾ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪੀਨ੍ਹੈ ਆਪਿ ਸਾਜਣ ਤੋਂ ‘ਨਾਮ ਰਚਨ’ ਤਕ ਦੀ ਜੋ ਯਾਤਰਾ ਹੈ ਉਹ ਅਮੂਰਤ ਨੂੰ ਅਮੂਰਤ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਹੈ। ਨਾਮ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇਕ-ਦੂਸਰੇ ਦੇ ਪੂਰਕ ਸੰਕਲਪ ਵਜੋਂ ਵਿਚਾਰੇ ਗਏ ਹਨ। ਨਾਮ ਪ੍ਰਤੀਕ ਪਾਸਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸ਼ੇ ਲਿਖਤ ਜਗਤ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸ਼ਬਦ ਧੁਨੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਸੰਸਾਰਿਕਤਾ ਵਿਚ ਫੈਲਦਾ ਹੈ। ਨਾਮ ਉਹਦੀ ਹਾਜਰ-ਹਜੂਰੀ ਦਾ ਨਿੱਘ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਜਗਤ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਨਾਮ ਉਹਦੀ ਨਿੱਜ-ਸਿਰਜਣਾ (ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸਿਰਜਣਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ) ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੈ, ਜੋ ਆਧਾਰ ਬਣ ਕੇ ਰਮਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਨਾਮ ਨਾਲ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਅਤੇ ਮਿਹਰ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ, ਧਰਮ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਹੁਕਮ ਦੀ ਖੇਡ ਤੁਰਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਕਿਧਰੇ ਵੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ ਉੱਥੇ ਤੀਕ ਹੁਕਮ ਵਿਚ ਬੱਝ ਕੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ‘ਨਾਮ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਪਰ ਖੜੀ ਹੈ।੩ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਾਮ ਨੂੰ ਹਰ ਪਹਿਲੂ ਤੋਂ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਦੀ ਰਮਜ਼ ਵਿਚਾਰਨ ਵਿਚ ਐਨੀ ਨਹੀਂ ਜਿੰਨੀ ਕਿ ਮਾਣਨ ਵਿਚ ਹੈ, ਸੋ ਜਪੁਜੀ ਵਿਚ ਥਾਂ ਪੁਰ ਥਾਂ ਨਾਮ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਾਉਣ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਸੁਣਨ, ਮੰਨਣ ਅਤੇ ਅਮਲੀ ਕਾਰਵਾਈ ਵੱਲ ਵਧਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਨਾਮ” ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਇੰਦ੍ਰਿਆਈ ਸੂਚਨਾ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਵਿਚ ਕਈ ਪਰਸਪਰ ਵਿਰੋਧੀ ਫੁਰਨਿਆਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਤਰੰਗਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਦਾ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਹੋਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਨਾਲ ਹੀ ਸਿੱਖ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਚਰਿੱਤਰ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਕਾਇਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਨਾਮ ਜਾਂ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀਤੀ ਕਮਾਈ ਦੇ ਵੰਡ ਛਕਣ’ ਭਾਵ ਹੋਰਨਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਵਿੱਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

‘ਨਾਮ ਜਪੋ’ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਜੇਕਰ ‘ਵੰਡ ਛਕਣ' ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਜਗਤ-ਗੁਰੂ ਦੁਆਰਾ ਪਾਂਧੇ ਨੂੰ ‘ਆਸਾ ਪਟੀ’ ਰਾਹੀਂ ਨਾਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਸ਼ਾ ਨਾਮ ਜਪਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਗੱਲ ਇਸ ਕੇਂਦਰੀ ਨੁਕਤੇ ਉੱਤੇ ਆ ਕੇ ਮੁੱਕਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂ ਕਿ ਭਾਣਾ ਮੰਨਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ; ਕਿਰਤ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ; ਵੰਡ ਛਕਣ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਅਮਲੀ ਰੂਪ; ਪੰਥਕ ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਖਾਤਰ ਕੁਰਬਾਨੀ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾ ਨਾਮ ਜਪਣ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਨਾਮ ਜਪਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਸ ਅੰਦਰ ਬਾਕੀ ਦੇ ਗੁਣ ਸਹਿਜੇ-ਸਹਿਜੇ ਆਪ ਮੁਹਾਰੇ ਉਗਮਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਥਾਂ ਨਾਮ ਜਪਣ ਅਤੇ ਜਪਾਉਣ ਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸਾਧਸੰਗਤ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਸਾਂਝ ਕਰਨ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਅਵਰਿ ਕਾਜ ਤੇਰੈ ਕਿਤੈ ਨ ਕਾਮ॥
ਮਿਲੁ ਸਾਧਸੰਗਤਿ ਭਜੁ ਕੇਵਲ ਨਾਮ॥

ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਦੇ ਜਾਪ ਦੀ ਸਾਂਝ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਹੀ ਵਿਸਮਾਦ (ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ) ਵਾਲੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਅਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ।

ਜੋ ਗੁਣ ਸਾਝੀ ਗੁਰ ਸਿਉ ਕਰੇ ਨਿਤ ਨਿਤ ਸੁਖੁ ਪਾਈ॥

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦਾਨ ‘ਨਾਮ’ ਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਅਰਦਾਸ ਦੀ ਮੁੱਖ ਪੰਕਤੀ ਦਾਨਾਂ ਸਿਰ ਦਾਨ ਨਾਮ ਦਾਨ" ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦ੍ਰਿ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸੰਗਤ ਤੇ ਪੰਗਤ ਦੇ ਸੱਚੇ ਸੰਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅਮਲੀ ਜਾਮਾ ਪਹਿਨਾ ਕੇ ਵਿਖਾਇਆ, ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਗਤ ਪੰਗਤ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਆਪਣੀ ਭੁੱਖ ਵੀ ਮਿਟਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਮ ਵੀ ਜਪਦੀਆਂ ਹਨ। ਡਾ. ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਤੇ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਮਗਰੋਂ ਤਾਂ ਹਰ ਆਏ ਗਏ ਅਤਿਥੀ ਅਭਿਆਗਤ ਨੂੰ ਪਰਸ਼ਾਦਾ ਤੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਥਾਂ, ਬਿਸਤਰੇ ਆਦਿ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਬਣ ਗਿਆ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸਿਧਾਂਤ ‘ਨਾਮ ਜਪੋ’ ਦੇ ਅਜਪਾਜਾਪ ਰਾਹੀਂ ਆਤਮਿਕ ਅਡੋਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਇਹ ਭਾਵਨਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਗਈ, ਕਿ ਮੇਰਾ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਗੁਰੂ ਸੰਵਾਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦਿਲੋਂ ਪਿਆਰਦਾ ਹੈ, ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਵੱਡੀ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵਡਿਆਈ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਦੀ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਸਾਧਸੰਗਤਿ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਆਪਿ ਜਪਹੁ ਅਵਰਾ ਨਾਮੁ ਜਪਾਵਹੁ ਦੇ ਵਾਕ ਅਨੁਸਾਰ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦਾ ਨਾਮ ਆਪ ਜਪਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾ ਨੂੰ ਜਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ ਇਕ ਆਦਰਸ਼ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਆਪ ਵੀ ਸਹਿਜ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਵੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਿਚ ਵਿਚਰਣਾ ਸਿਖਾਇਆ। ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਪੂਰਨ ਸਿਦਕ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ ਨਾਮ ਜਪਣਾ ਅਤੇ ਜਪਾਉਣਾ ਹੈ। ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਵਲਵਲਾ ਨਾਮ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਦੇ ਨਿੱਤ ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਅਪਾਰ ਮਿਹਰ ਸਦਕਾ ਸਿਦਕੀ ਸਿੱਖ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਆਪ ਮੁਹਾਰੇ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਉਗਮ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੇ ਭਗਤ ਨਾ ਤਾਂ ਆਪ ਹੀ ਇਸ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਤੋਂ ਸਖਣੇ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ‘ਨਾਮ ਜਪੋ’ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ‘ਵੰਡ ਛਕਣ' ਵਾਲੀ ਬਿਰਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ। ਫਿਰ ਗੁਰਸਿਖ ਅੰਦਰ ਨਾ ਕੋ ਬੈਰੀ ਨਹੀ ਬਿਗਾਨਾ ਸਗਲ ਸੰਗਿ ਹਮ ਕਉ ਬਨਿ ਆਈ॥1॥ ਵਾਲੀ ਸਥਿਤੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਜਦੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਮਕਸਦ ਲਈ ਖਾਸ ਥਾਂ ਇਕੱਤਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰੇਕ ਕੋਲ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਨਿੱਜੀ ਗੁਣ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੇ ਉਹ ਨਿੱਜੀ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਰੱਖਣ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਸਮੂਹਿਕ ਲਾਭ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਇੱਕ ਥਾਂ ਇਕੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਰਾਹੀਂ ਸਮੂਹਿਕ ਲਾਭ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਪਾ ਕੇ ਵਿਖਾਉਣ। ਉਹ ਸਮੂਹਿਕ ਕਿਰਤ ਵਿਚ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ (ਵੰਡ ਛਕਣ) ਦੀ ਜਾਚ ਇਉਂ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ: ਗੁਣਾ ਕਾ ਹੋਵੈ ਵਾਸੁਲਾ ਕਢਿ ਵਾਸੁ ਲਈਜੈ॥ ਜੇ ਗੁਣ ਹੋਵਨਿ ਸਾਜਨਾ ਮਿਲਿ ਸਾਝ ਕਰੀਜੈ॥ ਜਦ ਕਦੇ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜਾਂ ਸੰਸਥਾ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਅਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਸਿਧਾਂਤਕ ਕਰਤਵਾਂ (ਚਾਹੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਜਾਂ ਫਿਰ ਸਥਾਪਿਤ ਇਨਸਾਨੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ’ਤੇ) ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਅਕਸਰ ਇਹ ਸੁਣਨ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਛਡੋ ਆਪਾਂ ਕੀ ਲੈਣਾ, ਸਾਨੂੰ ਤਾਂ ਚੰਗੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਪਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ’। ਇਹ ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਇਸ ਦਲੀਲ ਦੀ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਇੰਝ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਸਾਝ ਕਰੀਜੈ ਗੁਣਹ ਕੇਰੀ ਛੋਡਿ ਅਵਗਣ ਚਲੀਐ॥ ਇਸ ਪੰਕਤੀ ਉੱਤੇ ਅਮਲ ਕਰਦਿਆਂ ਅਸੀਂ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਔਗੁਣਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਕੇ ਇਕ ਗਾਡੀ ਜੀਵਨ-ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਤੁਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।

ਜਦੋਂ ਜੀਵਨ ਜਗਤ ਗੁਰੂ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਨਾਮ ਜਪੋ’ ਰਾਹੀਂ ਕਰਤਾਰ ਦੇ ਰੰਗ ਰੰਗਿਆ ਜਾਵੇਗਾ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਸਮਝ ਆ ਜਾਵੇਗੀ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਖਾਵਹਿ ਖਰਚਹਿ ਆਪ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਕਮਾਈ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਕਮਾਈ ਨੂੰ ਰਲਿ ਮਿਲਿ ਭਾਈ ਦੇ ਵਾਕ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਰਨਾਂ ਨਾਲ ਸਾਧਸੰਗਤਿ ਵਿਚ ਸਮੂਹਿਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਵੰਡ ਛਕਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਅਜਿਹੀ ਕਮਾਈ ਵਿਚ ਕਦੇ ਵੀ ਤੋਟਿ ਨ ਆਵੈ ਵਧਦੋ ਜਾਈ॥ ਅਨੁਸਾਰ ਕਦੇ ਵੀ ਕਮੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਸਗੋਂ ਦੂਣੀ-ਚੌਣੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਤੋਂ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਪ੍ਰਚਾਰ ਫੇਰੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਪੰਡਤਾਂ, ਕਾਜ਼ੀਆਂ, ਜੋਗੀਆਂ, ਨਾਥਾਂ, ਵਲੀਆਂ, ਪੀਰ-ਫਕੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਗੋਸ਼ਟੀਆਂ ਕਰ ਕੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕਤਾ ਤੇ ਸਰਬ-ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਾਮ ਜਪਣ ਲਈ ‘ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ' ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਕਾਰੇ ਲਾਇਆ। ਇੱਥੇ ਇਕ ਗੱਲ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰਨ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਧਾਰਨੀ ਹੋਣ ਦੀ, ਜੋ ਸੁਕ੍ਰਿਤ ਕਮਾਈ ਅਸੀਂ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵੰਡਣਾ ਵੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਸੋ ਕਿਰਤ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਮ ਦੀ ਕਿਰਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਆਦਰਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਮ ਨੂੰ ਸਾਧ-ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਵੰਡ ਛਕਣਾ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੇ ਲਈ ਉਹੀ ਕੰਮ ਸੁਖਾਵਾਂ ਤੇ ਅਨੰਦਮਈ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣਾ ਨਿੱਜ ਤਿਆਗ ਕੇ ਤੇਰੀ (ਭਾਵ ਆਪਣਾ ਵਿਸਾਰ ਕੇ ਉਸ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ) ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਘਾਲਣਾ ਨੂੰ ਸਮਰਪਣ ਹੋ ਕੇ ਗੁਜਰਦਾ ਹੈ ਸੋ ਕੰਮੁ ਸਹੇਲਾ ਜੋ ਤੇਰੀ ਘਾਲੀ ॥ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਤਾਂ ਬਾਕੀ ਦਾ ਸਮਾਂ ਅਜਾਈਂ ਹੀ ਲੰਘਦਾ ਹੈ। ਡਾ. ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਕੁਝ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਵੰਡ ਕੇ ਛਕਣ ਅਤੇ ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਤਾਂ ਸਹਿਮਤੀ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਨਾਮ ਜਪਣ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਚੋਣ (optional) ਅਸੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਜੀਅ ਕੀਤਾ ਜਪ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਜੀਅ ਕੀਤਾ ਨਹੀਂ ਜਪਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਮ ਜਪਣ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਦੱਸੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਬਗ਼ੈਰ ਅਸੀਂ ਮਨੋਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ, ਜੇਕਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਤਾਂ ਕਿਰਤ ਸੁੱਚੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਅਤੇ ਕਿਰਤ ਸੁੱਚੀ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਵੰਡ ਛਕਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਇਕ ਪਖੰਡ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।” ਸੋ ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਇਹ ਤਿੰਨੋਂ ਸਿਧਾਂਤ ਆਪਸ ਵਿਚ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ‘ਵੰਡ ਛਕਣ’ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਨੁਕਤੇ ਕਿੰਨੇ ਸਾਰੇ ਕਾਰਜ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਗੁਰੂ ਦੀ ਗੋਲਕ ਨੂੰ ਸੁਚੱਜੀ ਵਿਉਂਤ ਨਾਲ ਵਰਤ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਕੀ ਅਸੀਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਹਾਂਵਾਕ ਅਕਲੀ ਕੀਚੈ ਦਾਨੁ ਵਾਲੀ ਪੰਕਤੀ ਉਤੇ ਖਰੇ ਉਤਰ ਰਹੇ ਹਾਂ? ਇਸ ਪਰਚੇ ਦਾ ਮਕਸਦ ‘ਵੰਡ ਛਕਣ' ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਅਮਲ ਵਿਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਉਲੀਕਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਗੁਰਸਿਖੜਾ ਇਸ ਲੇਖ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਅਮਲੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਲੇਖ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਸਫਲ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਨੁਕਤੇ ਸੁਝਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉਤੇ ਗੌਰ ਫੁਰਮਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:

1. ‘ਵੰਡ ਛਕਣ’ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ (ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ‘ਖ਼ਾਲਸਾ ਏਡ' ਵਰਗੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਾਂਗ) ਹਰ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਹੀ ਸਮਝਣੀ ਪਵੇਗੀ ਕਿ ਸਾਡੇ ਨੇੜੇ ਤੇੜੇ, ਦੂਰ-ਦੂਰਾਡੇ,ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਕਿਤੇ ਸਾਡੀ ਪਹੁੰਚ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਜਾਣਾ ਪਵੇ ਅਸੀਂ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਦੀ ਹਰ ਉਹ ਮਦਦ ਕਰੀਏ, ਜੋ ਅਸੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।

2. ਰੱਜੇ ਪੁਜਿਆਂ ਨੂੰ ਰਜਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਕਿਤੇ ਲੰਗਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਾਮਾਨ ਜੇਕਰ ਕੁਦਰਤੀ ਆਫ਼ਤਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਜਾਂ ਘਰੋਂ ਬੇਘਰ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਹੀ ਵੰਡ ਛਕੋ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਸਹੀ ਪ੍ਰੋੜਤਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।

3. ਹਰੇਕ ਪਿੰਡਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਅਤੇ ਲਗਾਏ ਜਾਣ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਵਾਧੇ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਲਈ ਵੀ (ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਦੋ ਸਾਲ ਤਕ) ਪੱਕੀਆਂ, ਨੌਕਰੀਆਂ ਦੇ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।

4. ਸਾਡੀ ਕੌਮ ਦਾ ਸਰਮਾਇਆ ਦੱਖਣੀ ਸਿੱਖ, ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਸਿੱਖ, ਸਿਕਲੀਗਰ ਅਤੇ ਵਣਜਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਆਏ ਦਿਨ ਨਿੱਤ ਅੱਤਿਆਚਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਮੀਡੀਆ ਵਿਚ ਸੁਣਨ ਨੂੰ ਆਮ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪੱਖੋਂ ਦੁਖ-ਦਰਦ ਦੂਰ ਕਰਨ ਪ੍ਰਤੀ ਵੀ ਸਾਡੇ ਕੁਝ ਫ਼ਰਜ਼ ਬਣਦੇ ਹਨ।

5. ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਗੁਰਸਿੱਖ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ/ਸਿਖਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਖੋਜਾਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਰਤੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਹਰ ਪਿੰਡ, ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਕਸਬੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵਿਚ ਚੰਗੀ ਤਨਖਾਹ ਦੇ ਕੇ ਨੌਕਰੀਆਂ ਦੇਣ ਦਾ ਯੋਗ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਪਰਵਾਸ ਨਾ ਕਰ ਸਕਣ।

6. ਵਾਧੂ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਮਾਇਆ ਖਰਚਣ ਦੀ ਥਾਂ, ਹਰ ਪਿੰਡ/ਮੁਹੱਲਾ/ਕਸਬਾ ਆਪਣੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਜਾਂ ਕੋਈ ਸੰਸਥਾ ਬਣਾ ਕੇ ‘ਵੰਡ ਛਕੋ’ ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠ ਦਸਵੰਧ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਲਈ ਲੋੜ ਪੈਣ ਉੱਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕੇ।

7. ਹਰ ਸਿੱਖ ਦਾ ਆਪਣੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾਨ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲੇ ਸਰੀਰਿਕ ਅੰਗਾਂ (ਅੱਖਾਂ, ਗੁਰਦਾ, ਦਿਲ ਆਦਿ) ਪ੍ਰਤੀ ਵੀ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।

ਸਾਰੰਸ਼: ਸਾਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਜਦੋਂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨਾਲ ਡੂੰਘੀ ਸਾਂਝ ਪਾਉਣ ਦੀ ਤਾਂਘ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸਿੱਖ ਉਸ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਵਸਾ ਕੇ, ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਰੋਜ਼ੀ ਕਮਾਉਂਦਿਆਂ ਵੰਡ ਛਕਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਜੋਤਸਰੂਪੀ ਮਨ ਨੂੰ ਲੋਭ, ਮੋਹ ਤੇ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇ-ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾ ਕੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਮੁੜ ਨਿਰਲੇਪਤਾ ਦੀ ਜਾਚ ਸਿੱਖ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸੋ ਧਰਮ ਦੀ ‘ਕਿਰਤ’ ਕਰਦਿਆਂ; ‘ਨਾਮ’ ਰੂਪੀ ਸਾਧਨਾ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਸਾਧਦਿਆਂ; ਕੀਤੀ ਗਈ ਘਾਲ-ਕਮਾਈ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੰਗੀ-ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ‘ਵੰਡ’ ਕੇ ਛਕਣ ਦੀ ਅਮਲੀ ਕਾਰਵਾਈ ਇਖ਼ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਮੂਲ ਲੋੜ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਅਮਲ ਹੀ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਸਿਖਰ (ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ) ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖ ਸਕੇਗਾ। ਅੱਜ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲੋੜ ਅਜਿਹਾ ਸਮਾਜਿਕ ਵਾਤਾਵਰਨ ਸਿਰਜਣ ਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਨਿੱਜੀ ਸੁਆਰਥ ਤਿਆਗ ਕੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਾਵਨਾ ਸਹਿਤ ਵੰਡ ਛਕੇ। ਵੰਡ ਛਕਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਕੋਈ ਸੀਮਾ ਜਾਂ ਪਾਬੰਦੀ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਬਿਰਤੀ ਹਰ ਸਮੇਂ, ਹਰ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ, ਹਰ ਲੋੜਵੰਦ ਲਈ ਉਦਾਰਤਾ-ਪੂਰਵਕ ਪਾਲੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸੋ ਮੂਲ ਲੋੜ ਅਪਣੇ ਅਮੁੱਲੇ ਸਿਧਾਂਤ (ਕਿਰਤ ਕਰੋ, ਨਾਮ ਜਪੋ ਅਤੇ ਵੰਡ ਛਕੋ)ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਆਧਾਰ ਅਤੇ ਅਰਥਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਹੈ।