ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ‘ਵਾਰ ਮਾਰੂ ਮਹਲਾ 5’ ਸੁੰਦਰ ਵਿਲੱਖਣ ਸਿਧਾਂਤਕ ਬਾਣੀ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਸ਼ੇ, ਰੂਪ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾਈ ਸੰਰਚਨਾ ਕਰਕੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣਾਂ ਕਰਕੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਦਰਜਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਾਰ ਦੀ ਉਸਾਰੀ 23 ਪਉੜੀਆਂ ਅਤੇ 69 ਸਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਹੋਈ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕੁੱਲ ਛੇ ਵਾਰਾਂ ਰਚੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਤਰਤੀਬ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਵਾਰ ਪੰਜਵੇਂ ਨੰਬਰ ’ਤੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਹਰੇਕ ਪਉੜੀ ਅੱਠ ਤੁਕਾਂ ਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਲ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਸਲੋਕ ਦਰਜ ਹਨ। ਇਹ ਸਲੋਕ ਦੋ ਤੁਕਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਪਰ ਇੱਕੀਵੀਂ ਤੇ ਬਾਈਵੀਂ ਪਉੜੀ ਵਿਚ ਤੀਜਾ ਸਲੋਕ ਤਿੰਨ ਤੁਕਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਇਸ ਅਨੂਪਮ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੂਲ ਸੰਬੋਧਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਸੰਬੋਧਨ ਪ੍ਰਭੂ ਪਿਆਰੇ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਤਾਂਘ ਨਾਲ ਅੰਤਰ-ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਵਾਰ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਸੰਰਚਨਾ ਵਿਚ ਪਉੜੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕਤਾ, ਸਰਬ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨਤਾ ਤੇ ਸਰਬ-ਸ੍ਰੇਸ਼ਠਤਾ ਵਿਆਖਿਆਮਈ ਸ਼ੈਲੀ ਰਾਹੀਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਸ ਵਾਰ ਦਾ ਮੂਲ ਵਿਸ਼ਾ ਜੀਵਾਤਮਾ ਦਾ ਸੰਸਾਰਕ ਮਾਇਆ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਅਸਲੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜਾ ਹੈ। ਜੀਵਾਤਮਾ ਰੂਪੀ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਹਾਲਤ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਬਿਰਹੋਂ, ਦੁੱਖ, ਵਿਛੋੜੇ, ਇਕੱਲਤਾ ਉਦਰੇਵੇਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਭਾਵਾਤਮਕ ਰੂਪ ਰਾਹੀਂ ਚਿਤਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਵਾਰ ਵਿਚ ਰਚੇ ਸਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਜੀਵਾਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਭੂ-ਪਿਆਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਮਿਲਣ ਦੀ ਤਾਂਘ ਤੇ ਹੂਕ ਨੂੰ ਜੋ ਸੁਰ ਬਖਸ਼ੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ :

ਜੇ ਤੂ ਮਿਤ੍ਰੁ ਅਸਾਡੜਾ ਹਿਕ ਭੋਰੀ ਨਾ ਵੇਛੋੜਿ ॥
ਜੀਉ ਮਹਿੰਜਾ ਤਉ ਮੋਹਿਆ ਕਦਿ ਪਸੀ ਜਾਨੀ ਤੋਹਿ ॥ (ਪੰਨਾ 1094)

ਇਸ ਵਾਰ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ‘ਮਾਰੂ ਵਾਰ ਮਹਲਾ 5 ਡਖਣੇ ਮ: 5’ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪੰਨਾ 1094 ’ਤੇ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ।‘ਡਖਣੇ’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦੱਖਣੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਲੋਕ ਭਾਸ਼ਾ ਜਾਂ ਖੇਤਰੀ ਬੋਲੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਮੂਲ ਰੂਪ ਲਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਖਿੱਚ ਤੇ ਬਿਰਹੋਂ ਨਾਲ ਉਪਜੇ ਮਨੋਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬੜੇ ਤੀਬਰ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਰੂਪਮਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਮੁੱਚੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਪਉੜੀਆਂ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ੈਲੀ ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੇ ਵਿਆਖਿਆਤਮਕ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਨਾਲ ਰਚੇ ਸਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਭਾਵਾਤਮਕ ਤੇ ਤਿੱਖੇ ਵੇਗ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਸਮੁੱਚੇ ਸਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵ ਦੇ ਸੰਚਾਰ ਲਈ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਤੇ ਸੰਬੋਧਨੀ ਕਾਵਿ-ਜੁਗਤ ਬਹੁਤ ਖੂਬਸੂਰਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਰਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਜੀਵਾਤਮਾ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਬਦਲੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ :

-ਜੇ ਤੂ ਵਤਹਿ ਅੰਙਣੇ ਹਭ ਧਰਤਿ ਸੁਹਾਵੀ ਹੋਇ ॥
ਹਿਕਸੁ ਕੰਤੈ ਬਾਹਰੀ ਮੈਡੀ ਵਾਤ ਨ ਪੁਛੈ ਕੋਇ ॥ (ਪੰਨਾ 1095)
-ਜਾ ਮੂੰ ਆਵਹਿ ਚਿਤਿ ਤੂ ਤਾ ਹਭੇ ਸੁਖ ਲਹਾਉ ॥
ਨਾਨਕ ਮਨ ਹੀ ਮੰਝਿ ਰੰਗਾਵਲਾ ਪਿਰੀ ਤਹਿਜਾ ਨਾਉ ॥ (ਪੰਨਾ 1098)
-ਡਿਠੀ ਹਭ ਢੰਢੋਲਿ ਹਿਕਸੁ ਬਾਝੁ ਨ ਕੋਇ ॥
ਆਉ ਸਜਣ ਤੂ ਮੁਖਿ ਲਗੁ ਮੇਰਾ ਤਨੁ ਮਨੁ ਠੰਢਾ ਹੋਇ ॥ (ਪੰਨਾ 1100)

ਵਿਸ਼ੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਸ ਵਾਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੁਰ ਪ੍ਰਭੂ-ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸਿਫਤ- ਸਲਾਹ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਜੀਵਾਤਮਾ ਦਾ ਆਪਣੇ ਅਸਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ ਦੁਖ ਤੇ ਮਿਲਣ ਦੀ ਤਾਂਘ ਦਾ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਚਿਤਰਣ ਹੈ, ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਵਾਰ ਦੀਆਂ ਪਉੜੀਆਂ ਵਿਚ ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ, ਸੰਸਾਰੀ ਬੰਧਨ ਤੇ ਮਾਇਆ, ਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਸਦਗੁਣਾਂ, ਸਾਧ-ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਪਸਾਰਾ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸੁੰਦਰ ਵਿਸਥਾਰ ਹੈ।

ਇਸ ਵਾਰ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਛੇ ਪਉੜੀਆਂ ਪ੍ਰਭੂ-ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਅਮਰ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਇਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਮਾਲਕ ਤੇ ਪਾਲਕ ਹੈ। ਸਭ ਖੰਡ-ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਤੇ ਦੈਵੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਉਸ ਕਾਦਰ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਹਨ, ਉਹ ਹੀ ਸਭ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਸਰਬ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ, ਸਮਰੱਥਾ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਗਮ-ਅਗੋਚਰ ਤੇ ਸਤਿਹੋਂਦ ਹੈ, ਜੋ ਆਦਿ-ਜੁਗਾਦਿ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਵੀ ਸਤਿ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਇਸ ਵਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਾਰੰਭ ਵਿਚ ਮੰਗਲਾਚਰਨ ਕਰਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦਾ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਤੂ ਸਚਾ ਸਾਹਿਬੁ ਸਚੁ ਸਚੁ ਸਭੁ ਧਾਰਿਆ ॥
ਗੁਰਮੁਖਿ ਕੀਤੋ ਥਾਟੁ ਸਿਰਜਿ ਸੰਸਾਰਿਆ ॥
ਹਰਿ ਆਗਿਆ ਹੋਏ ਬੇਦ ਪਾਪੁ ਪੁੰਨੁ ਵੀਚਾਰਿਆ ॥
ਬ੍ਰਹਮਾ ਬਿਸਨੁ ਮਹੇਸੁ ਤ੍ਰੈ ਗੁਣ ਬਿਸਥਾਰਿਆ ॥
ਨਵ ਖੰਡ ਪ੍ਰਿਥਮੀ ਸਾਜਿ ਹਰਿ ਰੰਗ ਸਵਾਰਿਆ ॥
ਵੇਕੀ ਜੰਤ ਉਪਾਇ ਅੰਤਰਿ ਕਲ ਧਾਰਿਆ ॥
ਤੇਰਾ ਅੰਤੁ ਨ ਜਾਣੈ ਕੋਇ ਸਚੁ ਸਿਰਜਣਹਾਰਿਆ ॥
ਤੂ ਜਾਣਹਿ ਸਭ ਬਿਧਿ ਆਪਿ ਗੁਰਮੁਖਿ ਨਿਸਤਾਰਿਆ ॥ (ਪੰਨਾ 1094)

ਅਗਲੀਆਂ ਚਾਰ ਪਉੜੀਆਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭੂ-ਮਿਲਾਪ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਤੇ ਆਤਮਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਲਾਹਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਜੁਗਤ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਗਿਆਰ੍ਹਵੀਂ ਤੋਂ ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਪਉੜੀ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰੂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਭੂ-ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਹਰੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗਾਇਨ ਕਰ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਇਕਮਿਕਤਾ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਛੇ ਪਉੜੀਆਂ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ।

ਇਸ ਵਾਰ ਦੀਆਂ ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਤੋਂ ਉਨੀਵੀਂ ਤਿੰਨ ਪਉੜੀਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਦਿੱਸਦਾ ਜਗਤ ਤੇ ਇਸਦੀਆਂ ਸਭ ਵਸਤਾਂ ਚਲਾਇਮਾਨ ਭਾਵ ਨਾਸ਼ਮਾਨ ਹਨ। ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਿਫਤ-ਸਾਲਾਹ ਭਾਵ ਸਿਮਰਨ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਸੇਵਕ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਸਫਲ ਹੈ। ਵੀਹਵੀਂ ਪਉੜੀ ਸੱਚੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵ ਨੂੰ ਤਾਰਨ ਵਾਲਾ ਜਹਾਜ਼ ਹੈ। ਅਗਲੀਆਂ ਤਿੰਨ ਪਉੜੀਆਂ (21ਵੀਂ, 22ਵੀਂ ਤੇ 23ਵੀਂ) ਵਿਚ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ- ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੀ ਸਿਫਤ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਬਹੁਤ ਮਿੱਠੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ-ਮਾਲਕ ਸਰਬ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਤੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ :

ਕੀਮਤਿ ਕਹਣੁ ਨ ਜਾਈਐ ਸਚੁ ਸਾਹ ਅਡੋਲੈ ॥
ਸਿਧ ਸਾਧਿਕ ਗਿਆਨੀ ਧਿਆਨੀਆ ਕਉਣੁ ਤੁਧੁਨੋ ਤੋਲੈ ॥
ਭੰਨਣ ਘੜਣ ਸਮਰਥੁ ਹੈ ਓਪਤਿ ਸਭ ਪਰਲੈ ॥
ਕਰਣ ਕਾਰਣ ਸਮਰਥੁ ਹੈ ਘਟਿ ਘਟਿ ਸਭ ਬੋਲੈ ॥ (ਪੰਨਾ 1102)

ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਸ ਵਾਰ ਦਾ ਅੰਤਰੀਵੀ ਵਿਸ਼ਾ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਿਫਤ ਸਾਲਾਹ ਹੈ। ਸਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਦੀ ਤਾਂਘ, ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਦੁੱਖ ਤੇ ਫਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਮਿਲਾਪ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਮਾਨਸਿਕ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਸ਼ੈਲੀ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੇ ਸਮੁੱਚੀ ਪਉੜੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਅਗੰਮੀ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਦੱਸ ਕੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਬੇਅੰਤਤਾ ਤੇ ਪਰਿਪੂਰਨਤਾ ਦਾ ਗਿਆਨ ਬਖਸ਼ਿਆ ਹੈ।

ਇਸ ਅਨੂਪਮ ਬਾਣੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਓਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਪਹਿਲੇ ਚਾਰ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਾਵਨ ਬਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਮਾਤਰ ਨੂੰ ਸੰਚਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸਰੂਪ, ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ, ਸਹਿਜਤਾ, ਮਿਹਰ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਭਾਉ, ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਆਤਮਿਕ ਅਡੋਲਤਾ ਰਾਹੀਂ ਉੱਤਮ ਲਕਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੇ ਵਿਆਖਿਆਤਮਕ ਵਿਸਥਾਰ ਹੈ।

ਇਸ ਵਾਰ ਦੀਆਂ ਪਉੜੀਆਂ ਇਕ ਸਾਧਕ ਦੀਆਂ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਸਤਿ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਪਉੜੀ-ਦਰ-ਪਉੜੀ ਜਗਤ ਦੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਇਆ, ਉਸਦੀਆਂ ਨਾਸ਼ਮਾਨ ਅਸਥਿਰ ਰੰਗੀਨੀਆਂ ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਤੇ ਸੀਮਤ ਜੀਵਨ ਦਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਸਾਧਕ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸੋਝੀ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਅੰਤਮ ਲਕਸ਼ ਵੱਲ ਵੱਧਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਇਸ ਵਾਰ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵ ਨੂੰ ਮਾਇਆ ਤੇ ਜਗਤ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਤੇ ਨਾਮ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਭੂ-ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

ਇਸ ਵਾਰ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਸ਼ਾ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਹੈ। ਸੰਸਾਰਕ ਮਾਇਆ ਤੇ ਮਨਮੁੱਖਤਾ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਖੜੀਆਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਾਇਆ ਦੀ ਚਮਕ-ਦਮਕ ਵਿਚ ਮਨ ਭਟਕਦਾ ਹੋਇਆ ਕੂੜ ਨੂੰ ਸੱਚ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਸ਼ਵਰ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਧੀਆਂ-ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਮੋਹ, ਦੁਨੀਆਵੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ, ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹ ਸਭ ਝੂਠਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਸਾਥ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ। ਫਿਰ ਵੀ ਅਸੀਂ ਆਪਣਾ ਹੱਕ ਸਮਝ ਕੇ ਹਰ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਹਿੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ :

ਮੇਰੀ ਮੇਰੀ ਕਿਆ ਕਰਹਿ ਪੁਤ੍ਰ ਕਲਤ੍ਰ ਸਨੇਹ ॥
ਨਾਨਕ ਨਾਮ ਵਿਹੂਣੀਆ ਨਿਮੁਣੀਆਦੀ ਦੇਹ ॥ (ਪੰਨਾ 1101)

ਮਾਇਆ ਦਾ ਰੂਪ ਇਤਨਾ ਮੋਹਣਾ ਤੇ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਮੋਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ :

ਏਨਿ ਮਾਇਆ ਮੋਹਣੀ ਮੋਹੀਆ ਨਿਤ ਫਿਰਹਿ ਭਰਮਾਈਆ ॥ (ਪੰਨਾ 1096)

ਮਾਇਆ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਅਸਲੀ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਹਟਾ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਸਥਾਨ ਮੱਲ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਮੂਲ ਰੂਪ ਤਾਂ ਇਹ ਮਾਇਆ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਦਾਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਮਾਲਕ ਬਣ ਬੈਠਦੀ ਹੈ।

ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਲਕ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਹੁਲੀਆ ਵਿਗਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਨਮੁੱਖ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ:

ਕਲੀ ਅੰਦਰਿ ਨਾਨਕਾ ਜਿੰਨਾਂ ਦਾ ਅਉਤਾਰੁ ॥
ਪੁਤੁ ਜਿਨੂਰਾ ਧੀਅ ਜਿੰਨੂਰੀ ਜੋਰੂ ਜਿੰਨਾ ਦਾ ਸਿਕਦਾਰੁ ॥ (ਪੰਨਾ 556)

ਇਸ ਤੁਕ ਵਿਚ ‘ਜੋਰੂ’ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ; ਮਾਇਆ ਜੋ ਤਿੰਨਾਂ ਗੁਣਾਂ— ਰਜੋ, ਤਮੋ, ਸਤੋ ਨੂੰ ਉਪਜਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵ ਫਿਰ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਿਚ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਕਮਾਈ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੱਚ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੱਲ ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਜਾਂਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮੌਤ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਫ਼ੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਨਿਰਭਉ ਨਾਮੁ ਵਿਸਾਰਿਆ ਨਾਲਿ ਮਾਇਆ ਰਚਾ ॥
ਆਵੈ ਜਾਇ ਭਵਾਈਐ ਬਹੁ ਜੋਨੀ ਨਚਾ ॥
ਬਚਨੁ ਕਰੇ ਤੈ ਖਿਸਕਿ ਜਾਇ ਬੋਲੇ ਸਭੁ ਕਚਾ ॥
ਅੰਦਰਹੁ ਥੋਥਾ ਕੂੜਿਆਰੁ ਕੂੜੀ ਸਭ ਖਚਾ ॥
ਵੈਰੁ ਕਰੇ ਨਿਰਵੈਰ ਨਾਲਿ ਝੂਠੇ ਲਾਲਚਾ ॥
ਮਾਰਿਆ ਸਚੈ ਪਾਤਿਸਾਹਿ ਵੇਖਿ ਧੁਰਿ ਕਰਮਚਾ ॥
ਜਮਦੂਤੀ ਹੈ ਹੇਰਿਆ ਦੁਖ ਹੀ ਮਹਿ ਪਚਾ ॥
ਹੋਆ ਤਪਾਵਸੁ ਧਰਮ ਕਾ ਨਾਨਕ ਦਰਿ ਸਚਾ ॥ (ਪੰਨਾ 1099)

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਸ ਵਾਰ ਵਿਚ ਮਾਇਆ ਦੇ ਰੂਪ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਮਾਤਰ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਸੁਚੇਤ ਕਰ ਕੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਨੂੰ ਜਾਗ੍ਰਿਤ ਅਵਸਥਾ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਅੰਤਮ ਲਕਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਭਾਵ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕੇ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਇਹ ਅਮਰ ਰਚਨਾ ‘ਵਾਰ ਮਾਰੂ ਡਖਣੇ’ ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਜੀਵਾਤਮਾ ਦੇ ਸੰਸਾਰਕ ਮਾਇਆ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਭੂ-ਪਿਆਰੇ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਅੰਤਰ-ਪੀੜ ਨੂੰ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਸੰਰਚਨਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਦੀ ਬਿਹਬਲਤਾ ਨੂੰ ਜੀਵਾਤਮਾ ਦੇ ਆਂਤ੍ਰਿਕ ਮਨੋਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਜੀਵਾਤਮਾ ਪ੍ਰਭੂ ਰਾਹੀਂ ਸੰਬੋਧਨੀ ਸੁਰ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਮਿਲਣ ਦੀ ਤੜਪ ਤੇ ਬਿਰਹੋਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ੇ ਕਰਕੇ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਇਸ ਵਿਚਲੀ ਕਾਵਿ ਸ਼ੈਲੀ, ਭਾਸ਼ਾ, ਬਣਤਰ ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਪੱਖੋਂ ਵੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹਾਨਤਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।