ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਰਬਪੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਕਰਨ ਦੀ ਤਾਕੀਦ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਉੱਚਾ ਅਤੇ ਸੁੱਚਾ ਜੀਵਨ ਰੱਖ ਕੇ, ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਅਭੇਦ ਹੋਣਾ, ਇਸ ਜੀਵਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਗਤੀ ਮਾਰਗ/ਨਾਮ ਮਾਰਗ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵਿਚ ਵੱਡਾ ਸੋਮਾ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਲਈ ਨਰੋਈ ਸਿਹਤ ਦਾ ਹੋਣਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਦੇਖਣ ਵਿਚ ਆਇਆ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਰੀਰਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਿਛੜ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ‘ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਪਸਾਰਾ’ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਸਿੱਟੇ ਹੁਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੁਆਰਾ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ ਅਜਿਹਾ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਖਿਆਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ। ਨਸ਼ਾ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਘਾਤਕ ਬਿਮਾਰੀ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਘਰ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਬਰਬਾਦ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਤੇ ਰਹਿਤਨਾਮਿਆਂ ਵਿਚ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਵਰਜਿਤ ਬਿਆਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨਾਹੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ :

ਮਾਣਸੁ ਭਰਿਆ ਆਣਿਆ ਮਾਣਸੁ ਭਰਿਆ ਆਇ॥
ਜਿਤੁ ਪੀਤੈ ਮਤਿ ਦੂਰਿ ਹੋਇ ਬਰਲੁ ਪਵੈ ਵਿਚਿ ਆਇ॥
ਆਪਣਾ ਪਰਾਇਆ ਨ ਪਛਾਣਈ ਖਸਮਹੁ ਧਕੇ ਖਾਇ॥
ਜਿਤੁ ਪੀਤੈ ਖਸਮੁ ਵਿਸਰੈ ਦਰਗਹ ਮਿਲੈ ਸਜਾਇ॥
ਝੂਠਾ ਮਦੁ ਮੂਲਿ ਨ ਪੀਚਈ ਜੇ ਕਾ ਪਾਰਿ ਵਸਾਇ॥
ਨਾਨਕ ਨਦਰੀ ਸਚੁ ਮਦੁ ਪਾਈਐ ਸਤਿਗੁਰੁ ਮਿਲੈ ਜਿਸੁ ਆਇ॥
ਸਦਾ ਸਾਹਿਬ ਕੈ ਰੰਗਿ ਰਹੈ ਮਹਲੀ ਪਾਵੈ ਥਾਉ॥ (ਪੰਨਾ 554)

ਭਾਵ— ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੀਣ ਨਾਲ ਅਕਲ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਆਪਣੇ-ਪਰਾਏ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਨਾ ਰਹੇ, ਮਾਲਕ ਵੱਲੋਂ ਧੱਕੇ ਪੈਣ ਅਤੇ ਦਰਗਾਹ ਵਿਚ ਸਜ਼ਾ ਮਿਲੇ, ਐਸੀ ਚੰਦਰੀ ਸ਼ਰਾਬ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਸੇਵਨ ਦੁਆਰਾ ਮੱਤ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮੱਤ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੋਝੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਕੀ ਚੰਗਾ ਹੈ ਤੇ ਕੀ ਬੁਰਾ?
ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਧਰਤੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਪਰ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਅਸਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਖਾਈ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਬੜਾ ਦੁਖ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇਹ ਖ਼ਿਆਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੀ ਜਵਾਨੀ ਦੀਆਂ ਉਦਹਾਰਨਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਉਸ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ 80 ਫੀਸਦੀ ਤੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗੱਭਰੂ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਲਪੇਟ ਵਿਚ ਆ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਪੰਜਾਬ ਬਾਰੇ ਗਿ. ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮੁਸਾਫਿਰ ਦੇ ਬੋਲ ਹਨ: “ਦੁੱਧ, ਦਹੀਂ ਦੇ ਵਹਿਣ ਦਰਿਆ ਇੱਥੇ, ਰੱਬ ਵਾਲੀਆਂ ਬਰਕਤਾਂ ਭਾਰੀਆਂ ਨੇ।” ਪਰੰਤੂ ਜੇਕਰ ਅੱਜ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਦੇਖੀਏ ਤਾਂ ਅਜਿਹਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: “ਨਸ਼ੇ ਪੱਤੇ ਦੇ ਵਹਿਣ ਦਰਿਆ ਇੱਥੇ, ਨਸ਼ੇ ਦੇ ਸੁਦਾਗਰਾਂ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਭਾਰੀਆਂ ਨੇ।”

ਭਾਵੇਂ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀ ਬੋਤਲ, ਜਰਦੇ ਦੀ ਪੁੜੀ ਜਾਂ ਤੰਬਾਕੂ ਦੇ ਪੈਕਟ ਉੱਪਰ ਸਪਸ਼ਟ ਲਿਿਖਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਿਹਤ ਲਈ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਨਸ਼ੇ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਵੱਲ ਬਿਲਕੁਲ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਘਰਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇ-ਵੱਡੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿਚ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਹਿੰਗੀ ਸ਼ਰਾਬ ਨੂੰ ਵਰਤਣਾ/ਵਰਤਾਉਣਾ ਉੱਚੇ ਘਰਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਹਿਣ ਦਾ ਭਾਵ ਕਿ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹਰੇਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਜਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਅਧੂਰੀ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ‘W. H.O’ (ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ) ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਹਰ ਸਾਲ ਲੱਗਭਗ ਅੱਠ ਲੱਖ ਲੋਕ ਤੰਬਾਕੂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸਿੱਧੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਨੂੰ ‘ਹੀਰੇ’ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਇਸ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਬਿਆਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਰਤੂਤਾਂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਸੇਧ/ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਭਾਗ ਬਣਾਉਂਦੇ ਤਾਂ ਅੱਜ ਸਾਨੂੰ ਐਨੀ ਭਿਆਨਕ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਨਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ। ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ:

ਕਬੀਰ ਭਾਂਗ ਮਾਛੁਲੀ ਸੁਰਾ ਪਾਨਿ ਜੋ ਜੋ ਪ੍ਰਾਨੀ ਖਾਂਹਿ॥
ਤੀਰਥ ਬਰਤ ਨੇਮ ਕੀਏ ਤੇ ਸਭੈ ਰਸਾਤਲਿ ਜਾਂਹਿ॥ (ਪੰਨਾ 1377)

ਭਾਵ— ਜੋ ਇਨਸਾਨ ਮਾਸ ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਸੇਵਨ ਕਰਕੇ ਵਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੀਰਥ, ਵਰਤ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਵਿਅਰਥ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਰਾਬ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਾਣੀ ਪੀਂਦਾ ਹੈ ਫਿਰ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਸ਼ਾ ਸੋਚ, ਸੁਰਤ, ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚਰਿੱਤਰ ’ਤੇ ਵੀ ਅਸਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਨਸ਼ਾ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਕੰਨੇ ਨੂੰ ਜੇਕਰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਅਸਲ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ— ‘ਨਾਸ਼’। ਨਸ਼ੇ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਸੰਬੰਧ ਬਰਬਾਦੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਮੁੱਢ ਕਦੀਮ ਤੋਂ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਨਿੰਦਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ‘ਨਾਮ ਦੇ ਨਸ਼ੇ’ ਨੂੰ ਸਰਵੋਤਮ ਬਿਆਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਬੰਦਗੀ ਦਾ ਨਸ਼ਾ ਜੀਵ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਮਨ ਪੱਖੋਂ ਨੀਵਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਸਲ ਮਨੋਰਥ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਦੂਸਰਾ ਸਰੀਰਕ ਨਸ਼ਾ ਹਰੇਕ ਪੱਖੋਂ ਢਹਿੰਦੀ ਕਲਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦਾ ਪਾਵਨ ਬਚਨ ਹੈ:

ਪ੍ਰਾਨ ਸੁਖਦਾਤਾ ਜੀਅ ਸੁਖਦਾਤਾ ਤੁਮ ਕਾਹੇ ਬਿਸਾਰਿਓ ਅਗਿਆਨਥ॥
ਹੋਛਾ ਮਦੁ ਚਾਖਿ ਹੋਏ ਤੁਮ ਬਾਵਰ ਦੁਲਭ ਜਨਮੁ ਅਕਾਰਥ॥ (ਪੰਨਾ 1001)

ਭਾਵ- ਹੇ ਅਗਿਆਨੀ! ਤੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਭੁਲਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੰਦ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤੂੰ ਜਲਦੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਨਸ਼ਾ ਚਖ਼ ਕੇ ਖੁਆਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਅਮੋਲਕ ਜਨਮ ਵਿਅਰਥ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਸ਼ੇ ਵਿਚ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ, ਮੌਤ ਨੂੰ ਭੁਲਾ ਕੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਰੰਗ-ਰਲੀਆਂ ਲਈ ਭੇਂਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਨਸ਼ਾ ਛੱਡ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਦਰ ਮੱਲਣ ਦਾ ਆਹਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:

ਮਤੀ ਮਰਣੁ ਵਿਸਾਰਿਆ ਖੁਸੀ ਕੀਤੀ ਦਿਨ ਚਾਰਿ॥
ਸਚੁ ਮਿਲਿਆ ਤਿਨ ਸੋਫੀਆ ਰਾਖਣ ਕਉ ਦਰਵਾਰੁ॥ (ਪੰਨਾ 15)

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਇੰਨੀ ਵੱਡੀ ਘਾਲਣਾ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਕੌਮ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਉੱਦਮਸ਼ੀਲ ਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਨਿਮਰਤਾ, ਪਿਆਰ, ਕਰਮਸ਼ੀਲਤਾ, ਦਿਆਲਤਾ, ਸੁਹਿਰਦਤਾ, ਆਗਿਆਕਾਰਤਾ, ਬੀਰਤਾ, ਸੁਗਮਤਾ, ਸੁਘੜਤਾ ਵਰਗੇ ਗੁਣ ਹੋਣ, ਪਰੰਤੂ ਅਜਿਹੇ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਨਸ਼ਿਆਂ ਵਰਗੇ ਐਬ ਨਾਲ ਦੂਰ ਦਾ ਵੀ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ। ਜੇਕਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਮਨੋਰਥ ਬਣਾਇਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਗੁਣਾਂ ਵਿਚ ਨਸ਼ਿਆਂ ਵਰਗੇ ਐਬ ਦਾ ਕੀ ਕੰਮ? ਗੁਰੂ ਦਾ ਸਿੱਖ ਤਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਮਈ ਬਾਣੀ ਦਾ ਨਸ਼ਾ ਕਰਦਾ ਹੀ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਪਾਵਨ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ :

ਪੂਰਾ ਸਾਚੁ ਪਿਆਲਾ ਸਹਜੇ ਤਿਸਹਿ ਪੀਆਏ ਜਾ ਕਉ ਨਦਰਿ ਕਰੇ॥
ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਕਾ ਵਾਪਾਰੀ ਹੋਵੈ ਕਿਆ ਮਦਿ ਛੂਛੈ ਭਾਉ ਧਰੇ॥ (ਪੰਨਾ 360)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਤਾਂ ਸੱਚੇ ਅਮਲੀ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਿਆਨਦੇ ਹਨ ਜੋ ਨਾਮ ਦੀ ਕਾਰ ਵਿਚ ਮਸਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਦੂਸਰੇ ਸਰੀਰਕ ਨਸ਼ੇ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਾਵਨ ਬਚਨ ਹੈ :

ਦੁਰਮਤਿ ਮਦੁ ਜੋ ਪੀਵਤੇ ਬਿਖਲੀ ਪਤਿ ਕਮਲੀ॥
ਰਾਮ ਰਸਾਇਣਿ ਜੋ ਰਤੇ ਨਾਨਕ ਸਚ ਅਮਲੀ॥ (ਪੰਨਾ 399)

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਉਸ ਸ਼ਖ਼ਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਦਾ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਗੁਰੂ ਦੁਆਰਾ ਦੱਸੇ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਤੁਰੇ। ‘ਰਹਿਤਨਾਮਿਆਂ’ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਬਦ ਹਨ:

ਰਹਿਣੀ ਰਹੈ ਸੋਈ ਸਿਖ ਮੇਰਾ ਵਹੁ ਠਾਕਰ ਮੈ ਉਸ ਕਾ ਚੇਰਾ॥
ਰਹਿਤ ਪਿਆਰੀ ਮੁਝ ਕੋ ਸਿਖ ਪਿਆਰਾ ਨਾਹਿ॥

ਭਾਈ ਦੇਸਾ ਜੀ ‘ਰਹਿਤਨਾਮਿਆਂ’ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ: ਕੁੱਠਾ, ਹੁੱਕਾ, ਚਰਸ, ਤੰਬਾਕੂ, ਗਾਂਜਾ, ਟੋਪੀ, ਤਾੜੀ, ਖਾਕੂ। ਇਨ ਕੀ ਔਰ ਨ ਕਬਹੂੰ ਦੇਖੈ, ਰਹਿਤਵੰਤ ਸੋ ਸਿੰਘ ਬਿਸੇਖੈ।
ਪਦ ਅਰਥ : ਟੋਪੀ (ਚਿਲਮ), ਤਾੜੀ (ਤਾੜ ਦੀ ਮਦਿਰਾ ਸ਼ਰਾਬ), ਖਾਕੂ (ਚੰਡੂ, ਅਫ਼ੀਮ ਦਾ ਧੂੰਆਂ ਤੰਬਾਕੂ ਵਾਂਗ ਪੀਣਾ)।

ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਸੇਵਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ: ਹੈਰੋਇਨ, ਸ਼ਰਾਬ, ਤੰਬਾਕੂ, ਬੀੜੀ, ਸਿਗਰਟ, ਚਰਸ, ਸਮੈਕ, ਅਫ਼ੀਮ, ਭੁੱਕੀ, ਭੰਗ ਆਦਿ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ, ਟੀਕੇ ਆਦਿ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਇਸੇ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਦਾ ਨਸ਼ਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦਾ ਸੇਵਨ ਜਾਂ ਵਾਪਾਰ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਰੁੱਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ :

ਸੁਰਸਰੀ ਸਲਲ ਕ੍ਰਿਤ ਬਾਰੁਨੀ ਰੇ ਸੰਤ ਜਨ ਕਰਤ ਨਹੀ ਪਾਨੰ॥
ਸੁਰਾ ਅਪਵਿਤ੍ਰ ਨਤ ਅਵਰ ਜਲ ਰੇ ਸੁਰਸਰੀ ਮਿਲਤ ਨਹਿ ਹੋਇ ਆਨੰ॥ (ਪੰਨਾ 1293)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਇਤੁ ਮਦਿ ਪੀਤੈ ਨਾਨਕਾ ਬਹੁਤੇ ਖਟੀਅਹਿ ਬਿਕਾਰ॥

ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਂਦੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਮਲੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਝੱਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ:

ਦੁਰਮਤਿ ਮਦੁ ਜੋ ਪੀਵਤੇ ਬਿਖਲੀ ਪਤਿ ਕਮਲੀ॥ (ਪੰਨਾ 399)

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਨਸ਼ੇੜੀਆਂ/ਅਮਲੀਆਂ ਨੂੰ ਅਨੇਕਾਂ ਫਿਟਕਾਰਾਂ ਵੀ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣ ਜਾਂ ਵੇਦਾਂ/ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣਾਏ ਜਾਣ, ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਆਪਣੀ ਆਦਤ ਨਹੀਂ ਛੱਡ ਸਕਦੇ:

ਅਮਲੀ ਨ ਅਮਲ ਤਜਤ ਜਿਉ ਧਿਕਾਰ ਕੀਏ ਦੋਖ ਦੁਖ ਲੋਗ ਬੇਦ ਸੁਨਤ ਛਕਤ ਹੈ।


ਜੇ. ਪੀ. ਸੰਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ—

“ਮਾਸ ਵਾਂਗੂੰ ਸ਼ਰਾਬ ਦਾ ਸੇਵਨ ਵੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਸਖਤ ਵਰਜਿਤ ਹੈ। ਸ਼ਰਾਬ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਹੈ— ਸ਼ਰ+ਆਬ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ— ਸ਼ਰਾਰਤ ਦਾ ਪਾਣੀ। ਮਾਸ ਵਾਂਗੂੰ ਸ਼ਰਾਬ ਵੀ ਰਾਖਸ਼-ਬੁਧੀ ਮਨੁੱਖਾਂ, ਪਸ਼ੂ-ਬਿਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਵਿਭਚਾਰੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤਣ ਦੀ ਵਸਤੂ ਹੈ। ਮਾਸ, ਮਦਰਾ (ਸ਼ਰਾਬ) ਅਤੇ ਮੋਹਣੀ, ਅਥਵਾ ਸੁਆਦ (ਮਾਸ), ਸੁਰਾ ਤੇ ਸੁੰਦਰੀ ਦਾ ਆਪੋ ਵਿਚ ਇਕ ਡੂੰਘਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ। ਨੈਤਿਕਤਾ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਅਨੈਤਿਕਤਾ ਨੇ ਜਿਸ ਕਿਸੇ ਦੀ ਮੱਤ ਮਾਰਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਸੇ ਉੱਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਜਰਨੈਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਹਮਲਾਵਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।”

ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ: ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ ਲਈ ਹਰੇਕ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਉੱਦਮ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਬਿਮਾਰੀ ਏਨੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਸਾਰਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਲਈ ਇਕ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਢਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਉੱਦਮ ਹੋ ਵੀ ਰਹੇ ਹਨ ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਇਸ ਪਾਸੇ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਲਈ ਕੁਝ-ਕੁਝ ਜਾਗ ਵੀ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿਛਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ‘ਚਿੱਟੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕਾਲਾ ਹਫਤਾ ਮਿਸ਼ਨ’ ਰਾਹੀਂ ਘਰ-ਘਰ, ਮੁਹੱਲੇ-ਮੁਹੱਲੇ ਰੋਸ ਮਾਰਚ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਇਹ ਇਕ ਚੰਗਾ ਯਤਨ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਨਸ਼ੇੜੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਬੁਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਨਾ ਦੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਸਮਝਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਜੀਵਨ ਬਹੁਤ ਅਮੋਲਕ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੌਦੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਲਈ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਵਿਚ ਟੈਸਟ ਆਦਿ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਪਤਾ ਚਲ ਸਕੇ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਸ਼ੇੜੀ ਜਾਂ ਅਮਲੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਵੀ ਪਤਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਭੈੜੀ ਵਾਦੀ ਕਦੋਂ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਲੱਗੀ? ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਉਪਰੰਤ ਹੀ ਸਹੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਲਾਜ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਅਸਲ ਵਿਚ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਇਸ ਪਾਸੇ ਸੇਧ ਦੇਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਉਸਾਰੂ ਸਾਬਿਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਨਰੋਈ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਾਰਤ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਦੀਆਂ ਮਹਾਨ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸਾਖੀਆਂ ਸੁਣਾ ਕੇ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਸਕੂਲਾਂ, ਕਾਲਜਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਖਾਸ ਕਦਮ ਪੁੱਟੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅਧਿਆਪਕ-ਵਿਿਦਆਰਥੀ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਤਾਂ ਏਨਾ ਪਵਿੱਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਬੱਚਾ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਦੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂ ਨਾ ਮੰਨੇ, ਪਰੰਤੂ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਨਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਗੰਦੇ ਗੀਤਾਂ ਅਤੇ ਫਿਲਮਾਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਵੀ ਬੈਨ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਰਸਾਲਿਆਂ, ਕਿਤਾਬਚਿਆਂ, ਲੇਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੂਝਵਾਨ ਵਿਦਵਾਨ ਵੀ ਆਪਣੇ ਕੀਮਤੀ ਵਿਚਾਰ ਪਾਠਕਾਂ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਧਾਰਮਿਕ ਕਲਾਸਾਂ, ਗੁਰਮਤਿ ਕੈਂਪਾਂ ਅਤੇ ਸੈਮੀਨਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਚੇਤਨਾ ਫੈਲਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਖੇਡਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰ ਕੇ ਨਸ਼ੇ ਪ੍ਰਤੀ ਰੁਚੀ ਨੂੰ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦਾ ਆਪ ਨਸ਼ੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣਾ ਵੀ ਇਸ ਲਈ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸ਼ਰਤ ਹੈ। ਆਮ ਦੇਖਣ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਪਿਤਾ ਹੀ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਕ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਸਾਰੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਸਵਾਰਥ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਸਾਂਝੇ ਮੰਚ ਰਾਹੀਂ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਵੀ ਹਾਂ-ਪੱਖੀ ਰਵੱਈਆ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਨਸ਼ਾ ਸਮੱਗਲਰਾਂ/ਤਸਕਰਾਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਰੋਲ ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ, ਅਨਪੜ੍ਹਤਾ ਤੇ ਬੁਰੀ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਸਾਂਝੇ ਉੱਦਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਨਸ਼ੇੜੀ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਵੀ ਨਸ਼ਾ ਛੱਡਣ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਡਾ. ਸਰੂਪ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ—

“ਜੇ ਉਹ (ਨਸ਼ੇੜੀ ਇਨਸਾਨ) ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਹੀ ਸੰਗਤ ਕਰ ਲਵੇ ਜੋ ਨਸ਼ਾ-ਮੁਕਤ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਆਧਾਰਿਤ ਸਵੱਛ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਚੰਗੀ ਕਿਤਾਬ, ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਜਾਂ ਅਨਮੋਲ ਪ੍ਰਵਚਨ ਉਸ ਨੂੰ ਬੜਾ ਵਧੀਆ ਬਦਲ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਵੇਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅਤੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੈਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਸਕਦਾ ਹੈ।”

ਸਿੱਟਾ: ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਆਦਤ ਦੁਆਰਾ ਇਨਸਾਨ ਦਾ ਸਮਾਜਿਕ, ਧਾਰਮਿਕ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਕਾਰਾਤਮਕ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਆਪਣੇ ਕਹਿਣੇ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕੁਕਰਮਾਂ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਹ ਭਾਰੀ ਗੁਨਾਹ ਕਰ ਬੈਠਦਾ ਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਰਬਾਦ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸੋ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਐਬਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹਟ ਕੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਨਾਮ-ਅਭਿਆਸੀ ਬਣ ਕੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕ/ਪਰਲੋਕ ਨੂੰ ਸੁਹੇਲਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।